Кіріспе

Гданьск шығанағына жақын орналасқан тарихи славяндар

Висла венеттері, сондай-ақ Балтық венеттері немесе Венеди деп те аталады, Висла өзені мен Гданьск шығанағының шығысында Орталық Еуропа жерлерін мекендеген үнді-еуропалық халық. Ежелгі Рим географтары Венедиді бірінші рет біздің заманымыздың 1 ғасырында атап көрсетті, олар көршілес герман және сармат тайпаларынан әдет-ғұрыптары мен тілімен ерекшеленетін халықтар тобын ажыратты. 6-шы ғасырда Византия тарихшылары венетилерді славяндардың ата-бабалары деп сипаттады, олар Ұлы көш-қон кезеңінің екінші кезеңінде Византия империясының солтүстік шекарасын кесіп өтті.

Римдік тарихи дереккөздер

Плиний Ескі Венетияны Балтық теңізінің жағалауында орналастырады. Оларды сарматтық венедтер деп атайды (лат. Sarmatae Venedi). Содан кейін 2-ғасырдың грек-рим географы Птолемей Сарматия туралы бөлімінде Үлкен Оуэндайларды бүкіл Венедикалық шығанақ бойымен орналастырады, оны контекст бойынша Балтық теңізінің оңтүстік жағалауында табуға болады. Ол осы Үлкен Венедтерден оңтүстікке қарай, Висланың шығыс жағалауында және одан да шығысқа қарай орналасқан тайпаларды атайды. Венетилер туралы ең толық римдік сипаттама Тациттің "Germania" еңбегінде келтірілген, ол 98 жылы жазылған. Тацит Венетилерді Германияның шығыс шетіндегі халықтардың қатарына жатқызады. Ол олардың этникалық тегіне сенімді емес, оларды өмір салты бойынша германдықтар деп жіктейді, бірақ тіліне сүйенбейді (мысалы, пеукинмен салыстырғанда): Осы жерде Суэбия аяқталады. Певкин, Венед және Фенни тайпаларын немістермен не сарматтармен бірге жіктеуімді білмеймін. Дегенмен, кейде бастарна деп аталатын пеукиннің тілі, өмір салты, қоныстану және тұру әдеттері германдықтарға ұқсас. Олардың арасында жалпы кедейлік пен ақсүйектердің жалқаулығы басым. Аралас некелер оларға сарматтардың кейбір жағымсыз сыртқы белгілерін береді. Венетилер сарматтардың көптеген әдеттерін қабылдаған; олардың қарақшылық шабуылдары оларды пеукин мен фенни арасындағы орманды және таулы аймаққа жеткізеді. Дегенмен, оларды германдықтар ретінде қарастыру керек, өйткені олар тұрақты үйлерде тұрады, қалқандарды алып жүреді және тез жаяу жүруді ұнатады; осы тұрғыдан алғанда олар сарматтардан ерекшеленеді, олар арбаларда немесе ат үстінде көшіп-қонып жүреді.

Византиялық тарихи дереккөздер

Византиялық авторлардың ішінде гот авторы Джордан өзінің "Getica" еңбегінде (550 немесе 551 жылдары жазылған) венетилерді "көптеген халықтан тұратын ұлт" деп сипаттайды, олардың қоныстары Висланың бастауынан басталып, "үлкен аумақты" алып жатыр. Ол оларды славян тайпаларының (VI ғасырдың басында Византия шекарасында пайда болған және ерте оңтүстік славяндарға жатқан) және анттардың (шығыс славяндар) ата-бабалары деп көрсетеді. Ол нақты айтады, славян тайпалары мен анттар бұрын венетилер деп аталған, бірақ қазір "көбінесе" (бірақ, тікелей айтылмағанмен, тек солар ғана емес) славян тайпалары және анттар деп аталады. Ол славян тайпаларын Днестрден Мусиан көліне дейінгі сызықтың солтүстігіне орналастырады, оның орналасқан жері нақты белгісіз, бірақ оны Констанц көлімен, Тиса-Дунай батпақтарымен немесе Дунай дельтасымен байланыстыруға тырысқан. Ол анттарды славян тайпаларының шығысына орналастырады. Кейін "Getica" еңбегінде ол венетилерге қайта оралып, "бір түбірден тараған [бұл халықтар] қазір үш атқа ие: венетилер, анттар және славян тайпалары" дейді, сондай-ақ бір кезде олардың готтардың Ерманарих басшылығымен жаулап алынғанын еске салады. Венетилер осы үш халықты біріктіретін жалпы атау болған деген тұжырымға сәйкес, ол кейін анттардың Винитарий есімді гот қолбасшысынан жеңілгенін айтады, яғни венетилерді жаулап алған. Джордан венетилерді славян тайпалары мен анттармен байланыстырған жалғыз автор болғанымен, 3-4 ғасырларға жататын "Tabula Peutingeriana" картасында Дунайдың солтүстік жағалауында, оның құйылысынан жоғары жатқан венедилер және Балтық теңізі жағалауындағы венеди сарматтары бөлек айтылады.

Археология

Птолемей мен Плиний көрсеткен аймақта, Висла өзенінің шығысында және Балтық теңізімен іргелес жатқан жерде, археологтарға Батыс Балтық қабірлер мәдениеті немесе Батыс Балтық дөңгелек обалар мәдениеті деп белгілі темір ғасырындағы мәдениет болды, сондай-ақ Висла өзенінің шығысында Пжеворск және Зарубинци мәдениеттері де болды. Балтық мәдениеттері протобалттармен байланысты. Бұл мал өсірушілер кішкентай елді мекендерде немесе бірнеше ағаш қабаттарынан тұратын және қазықтармен бекітілген жасанды аралдарға салынған көлдегі шағын тұрғынжайларда өмір сүрді. Олардың металдарын сырттан әкелген, ал қайтыс болғандарын өртеу арқылы кремациялап, кішкентай обалармен жабылған құмыраларға сақтаған. Пжеворск және Зарубинци мәдениеттері протославяндармен байланысты, алайда Пжеворск мәдениеті бірнеше тайпалық қоғамдардың араласуынан пайда болған және көбінесе германдық вандал тайпасымен де байланыстырылады.

Протославян және балтық тілдері

Тіл біліміндегі ғалымдар славян тілдерінің балтық тілдерімен тығыз жақындықпен дамығанын мойындайды. Бұл екі тілдік отбасы, әдетте, ортақ ата-тектен, филогенетикалық балто-славян тілдері континуумынан туындаған. Славян тайпаларының бастауы Орта Днепр және Буг өзендері арасындағы аймақта болған болуы мүмкін, мұнда ең ерте славян гидронимдері анықталған. Протославян тілінің сөздік қоры гетерогенді сипатқа ие болды және оның дамуының бастапқы кезеңдерінде жүздік типтегі үнді-еуропа тілдерінен кейбір сөздер қарызға алынғанына куәліктер бар. Протославяндардың венетиялықтармен байланысы осы қарыздардың бір көзі болуы мүмкін деген гипотеза бар. Аталған протославян гидронимдері аймағы славян этногенезінің ең ықтимал ошағы ретінде қарастырылатын Зарубинци археологиялық мәдениетімен шамамен сәйкес келеді. Польша археологы Михаль Парчевскийдің пікірінше, славяндар Польшаның оңтүстік-шығысына біздің заманымыздың 5 ғасырының соңында қоныстанған, ал Прага мәдениеті олардың айқын көрінісі болған.

Даулар

Роланд Штайнахер былай мәлімдейді: «Венедер атауын Джордан енгізді. Бұл олардың славян болған деген болжам 19 ғасырда Прагалық Павел Йозеф Шафарикке дейін жетеді, ол славян тегін анықтауға тырысты. Содан бері ғалымдар мен тарихшылар Тацит, Плиний және Птолемейдің Венеди/Венети туралы хабарларын славяндардың ең алғашқы тарихи куәлігі деп қарастырды. "16 ғасырда басталган мұндай ұғымдар 19 ғасырда қайта жанданып, славяндардың тарихы мен шығу тегін түсіндіруге негіз болды". Птолемейдің Ouenedai және оның Балтық теңізінің жағасындағы орналасуын ескере отырып, неміс тіл білімі маманы Александр М. Шенкер славян тілдерінің сөздік қоры ерте славяндардың теңізге қатысы болғанын көрсетпейді деп мәлімдейді. Шенкер протославян тілінде теңіз терминологиясы болмағанын, тіпті "янтар" деген сөздің де жоқтығын айтады. Осы сенімге және Птолемей Балтық теңізін "Венедик" шығанағы деп атауына сүйене отырып, Шенкер Птолемей заманындағы венетилерді қазіргі славяндармен теңестіруге қарсы пікір білдіреді. Голабтың сөзіне сәйкес, Шенкердің қорытындысын Птолемейдің Венедалардың шығысында екі тайпаны – Ставанои (Σταυανοί) және Суобоной (Σουοβενοι) – атауы қолдайды, олардың екеуі де кем дегенде бір бөлек славян тайпаларының ең ерте тарихи куәлігі болуы мүмкін деп жорылған. Басқа ғалымдар оларды пруссиялық тайпалар (Судини) деп қарастырды, себебі олар Птолемейдің тізіміндегі басқа белгілі пруссиялық тайпаларды (мысалы, Галинда (Γαλίνδαι)) жақыннан ілеседі. Бұдан әрі, егер бұл қорытынды (Голаб, Шенкер) дұрыс болса, ол тек Иордан мен Прокопийдің византиялық славяндарын түсіндіруге болады, себебі Иордан (жоғарыда айтылғандай) венетилерді бүгінгі славяндар сияқты кең топ ретінде қарастырады, бірақ керісінше емес (яғни, оның "славяндары" тек Византия маңында және солтүстікке қарай Моравия арқылы орналасқан), оның славяндары венетилердің кең санаттарының ішкі тобы болып қала береді. Сондай-ақ, византиялық "славян" термині біртіндеп германдық "Винден"/"Венден" терминін, бүгінде славян деп есептелетін барлық халықтарға қатысты ауыстырғаны анық. 1980 және 1990 жылдары кейбір словен авторлары венетилердің протославяндар болғаны және янтар жолындағы Лузитан мәдениетін ұстанғандары туралы теория ұсынды, олар Балтық теңізі мен Адриатика теңізі арасындағы аймаққа қоныстанды және Адриатика венетилерін де қамтыды, бұл туралы "Венети – Еуропалық қауымдастықтың алғашқы құрылтайшылары" атты кітабында баяндалған. Бұл теория венетилерді кельт, латын және герман халықтарынан бұрынғы Еуропа халқы деп қарастырады. Алайда, бұл теорияны танымал тарихшылар мен тіл білімі мамандары қабылдамайды.