Кіріспе

Цзэнь императоры (321 жылдың желтоқсаны немесе 322 жылдың қаңтары – 342 жылдың 26 шілдесі), жеке аты Сима Ян (司馬衍), әдепті аты Шиген (世根), Қытайдың Шығыс Цзинь әулетінің императоры. Ол император Миннің үлкен ұлы болып, 325 жылдың 1 сәуірінде тақ мұрагері атанды. Оның билеу кезеңінде басқару ісі негізінен регенттердің бірінен соң бірі билігінде болды – бастапқыда оның інісі Юй Лян, содан кейін Ван Дао, одан кейін Хэ Чонг пен тағы бір інісі Юй Бингтің бірлескен басқаруы. Ол төрт жасында император болды, ал таққа отырғаннан кейін көп ұзамай Су Цзюньнің құрылысы Цзинь әскерлерін ондаған жылдарға әлсіретті.

Отбасылық негіздер

Сима Ян 321 жылдың желтоқсанында немесе 322 жылдың қаңтарында, сол кезде тақ мұрагері болған Цзинь императоры Миннің әйелі Ю Вэньцзюньден туған үлкен ұлы ретінде дүниеге келді. 323 жылы әкесі Юань император қайтыс болғаннан кейін император Мин таққа отырғанда, Ю ханшайымын императорлық мәртебеге көтерді, бірақ 325 жылға дейін ханзада Янды мұрагерлік ханзада етіп жарияламады. 325 жылдың күзінде император Мин ауырып қалды. Ол төрт жасар ханзада Янды Сиян ханзадасы Сима Ян (司馬羕), Ван Дао, Бьян Кун (卞壼), Си Цзянь, Лу Е (陸瞱), Вэнь Цзяо және императорлық Юның інісі Юй Лян сияқты жоғары лауазымды шенеуніктер тобына тапсырды, мүмкін олардың билікті теңгеріп, бірлесіп басқаруын қалаған болуы мүмкін. Ол осыдан көп ұзамай қайтыс болды. Ханзада Ян таққа отырып Чэн императоры атанды.

Ю Лянның регенттік билігі

Бастапқыда, лауазымды тұлғалар бірлесіп басқарды, бірақ Императрица жесір Ю регент болған соң, Юй Лянг әкімшіліктегі ең ықпалды лауазымды адамға айналды. Ол Мин императоры тұсындағы премьер-министр Ванның (Ван) кешірімді саясатын заңдар мен ережелерді қатаң қолдануға өзгертіп, Ванның кешірімділігіне үйренген лауазымды тұлғаларды наразылыққа түсірді. Бұдан өзге, ол генералдар Тао Кан мен Зу Юэден алаңдады – император Миннің өсиетімен жарияланған наградалар мен тағайындамалар тізімінде олардың есімдері тізілмеген еді және Ю олардың есімдерін өсиеттен жойды деп ойлады. Сонымен қатар, ол көптеген қылмыскерлерді әскеріне қабылдаған Су Цзюньге де күдікпен қарады. 326 жылы ол Сима Янгтың бауыры Сима Цонгты (司馬宗) Нандун патшасының опасыздық жасады деп жалған айыптап, оны өлтіріп, Сима Янгты тақтан түсірді.

Су Чжун оқиғасы

327 жылы Судан қауіптеніп, Ю оны әскери басшылықтан шеттету үшін, ауыл шаруашылығы министрі етіп тағайындауға шешім қабылдады – бұл әскерге басшылық етуді қамтамайтын лауазым еді. Бастапқыда күдікпен қараған Су кейіннен бас тартты және Юға қарсы Зумен одақ құрды. Бұл туралы естігеннен кейін, Ю Цзян провинциясының (қазіргі Цзянси) губернаторы етіп тағайындаған Вэнь, Цзинь провинциясының (қазіргі Хубэй) губернаторы Таодан қорғану үшін, бас қала Цзянькаңды қорғауға дереу көмектесуге ниеттенді, сондай-ақ бас қаланың шығысындағы жергілікті күштер де осыны қалады. Бірақ Ю Вэньге Таоға қарсы тұруын қалап, оның көмегін қабылдамады, өзінің Суды оңай жеңе алатынына сенді. Судың Юды жеңіп алуынан қорқып, Вэнь астанаға қарай бет алды. Вэнь келгенге дейін Су 328 жылдың басында астананы басып алып, император Чэн мен императрица жесір Юды тұтқынға алды. Биань шайқаста қаза тауып, Ю Лян Вэньге қашуға мәжбүр болды. Су әскерлеріне астананы тонауға рұқсат берді, шенеуніктер мен қара халықтың барлық мүлкі, тіпті киімдері Су әскерімен тартылып алынды, тіпті императрица жесір Юдың қызметші қыздары да қолға түсті. Судан қорқып, уайымдаған императрица жесір Ю көп ұзамай қайтыс болды. Су жаңа үкімет құрды, Су құрметтеген Ван Дао номиналды регент ретінде, бірақ нақты билік Судың қолында болды. Осы уақытта Ю мен Вэнь астананы қайтаруға күш-жігер жұмыстады. Вэньдің туысы Вэнь Чун (溫充) үлкен әскері бар, қабілетті генерал Таоны әскердің бас қолбасшысы етіп тағайындауды ұсынды. Бірақ Юға әлі де ренішті Тао бастапқыда бас тартты. Ақырында ол Вэнь пен Юға қосылды. Олар шығысқа қарай, Цзянькаңға қарай жылжыды. Жауап ретінде Су император Чэнды Шиту бекінісіне күшпен алып барып, оны және оның жанындағыларын дерлік тұтқынға алды. Осы арада Ван шығыстағы округтарға Суға қарсы көтерілуге құпия бұйрық берді және ақырында Судың генералы Лу Юнға (路永) Вэнь мен Тао әскеріне бірге дезертирлеуіне көндірді. Си де Гуанлиңнен (қазіргі Хуайань, Цзянсу) әскерімен келді. Су мен Суға қарсы күштер бірнеше ай бойы шешілмес шайқас жүргізді. Суға қарсы күштердің сандық артықшылығына қарамастан, олар жеңіске жете алмады, бұл Таоны бір кезде кері шегінуді ойлауға мәжбүр етті. Бірақ Вэнь оны Суға қарсы шайқасты жалғастыруға көндірді. Күзде Шитуға шабуыл кезінде Суға қарсы күштер бастапқыда шығынға ұшырады, бірақ Су оларға қарсы шабуыл жасағанда, ол жылқысынан құлап, найзаға қадалып қайтыс болды. Суға қарсы күштер оны ұстап алып, басын шауып өлтірді. Су әскерлері бастапқыда ағасы Су Иді (蘇逸) басшы етіп тағайындады және Шитуды қорғауды жалғастырды, бірақ 329 жылдың басында жеңілді. Су Цзюнь жеңілгеннен кейін, Цзянькаң соғыстан қатты зардап шеккендіктен, жоғары лауазымды шенеуніктер астананы Южанға (豫章, қазіргі Наньчан, Цзянси) немесе Куайджиге (快, қазіргі Шаосинг, Чжэцзян) көшіруді қарастырды, бірақ Ван қарсылық көрсетіп, Цзянькаңның кейінгі Чжаоға қарсы солтүстік қорғанысты бақылауға қолайлырақ екенін атап көрсеткендіктен, астана Цзянькаңда қалды. Вэнь Цзянькаңда регент ретінде қалуы сұранып, бірақ император Мин Вангқа осы рөлді беруді ниеттенгенін сезіп, лауазымын Вангқа берді. Осы арада Юй Лян барлық лауазымынан бас тартып, жер аударуға келісуге дайын болды, бірақ провинция губернаторы лауазымын қабылдады. Анасының қайтысынан кейін сегіз жасар император Чэн осы кезден бастап әжесі, Леди Сюнь тәрбиесінде өсті.

Ван Даоның регенттік билігі

329 жылдың соңында Вэнь Цзяо қайтыс болды, ал генерал Гуо Мо (郭默) көп ұзамай оның мұрагері Лю Иньді (劉胤) өлтіріп, Цзинь провинциясын өзіне қаратып алды. Ван Дао бастапқыда тағы бір соғыстан қашынбақшы болды және Гуо Моны жұбатты, бірақ Тао Кан мен Ю Лян қарсы шықты. Олардың әскерлері 330 жылы Цзян провинциясының астанасы Сюньянға (尋陽, қазіргі Цзюцзян, Цзянси) жиналды және Гуо Моны өлтірді. Осы арада Су Цзюнь бүлігі кезінде және одан кейін орталық Қытайдағы Цзинь әскерлері орталық үкіметтен көмек алмастан, өз позицияларын ұстай алмады және ақырында орталық Қытайдың көп бөлігін Кейін Чжаоға жоғалтты. Бұл кезде Луоян (ескі астана), Шоучун (壽春, қазіргі Луань, Аньхой) және Сянян (қазіргі Хубэй) сияқты маңызды қалалар жауға түсті, бірақ Сянян 332 жылы қайта басып алынды. 333 жылы Цзинь Нинг провинциясын (寧州, қазіргі Юньнань және Гуйчжоу) Чэн Ханға жоғалтты (бірақ 339 жылы қайта алды). Регент ретінде Ван бұрынғы мейірімді саясатын және заңдарды қатаң орындамауды қалпына келтірді, бұл саяси жағдайды тұрақтандырды, бірақ сыбайлас жемқорлық пен бейшаралықтың кең тарауына әкелді. 338 жылы Ю Лян Си Цзяньды Ванды тақтан түсіру үшін өзіне қосылуға көндіруге тырысты, бірақ Си бас тартқан соң Ю өз жоспарын іске асырмады. 336 жылы император Чэн өзінің әйелі, императрица Дуға үйленді. Екеуі де он бес жаста болды. 337 жылы Сяньбэй басшысы Муронг Хуан, Цзиньнің вассалы және Цзинь берген Ляодун герцогы атағын алған, Цзинь оған бұл атақты бермегеніне қарамастан Ян патшасы атағын жариялады, тиімді түрде тәуелсіздік алды және Бұрынғы Янды құрды, бірақ Муронг Хуан әлі де өзін Цзиньнің вассалы деп мәлімдеді. 339 жылы Ю Кейін Чжаоға қарсы ірі шабуыл жасап, орталық Қытайды қайтарып алуды жоспарлады, ал Ван бастапқыда онымен келісті. Бірақ Си мен Цай Мо қарсылық білдіргеннен кейін император Чэн Юға соғыс жоспарларын орындамауға бұйрық берді. Ван сол жылдың күзінде қайтыс болды, оның орнын оның көмекшісі Хэ Чун (何充) және Ю Лянның кіші інісі Ю Бин иеленді. Император Чэн Хэ мен Ю Бинге маңызды мәселелерді шешуге рұхсат берді, бірақ сонымен қатар өзі де кейбір шешімдер қабылдай бастады. Ю Бин мен Хэ Ванның регенттігіндегі кейбір мәселелерді реформалауға тырысты, бірақ олардың күш-жігері тиімді болған жоқ.

Билік етуінің соңғы кезеңдері

Ван Дао қайтыс болғаннан кейін Ю Лян Кейінгі Жаоға қарсы жорық жоспарларын жаңартты, бұл 339 жылдың соңында Кейінгі Жао императоры Ши Худың күшті реакциясына алып келді. Кейінгі Жао әскерлері Янцзының солтүстігіндегі көптеген Цзинь қалалары мен бекіністеріне зор зиян келтірді және Чжученгті (邾城, қазіргі Хуанганг, Хубэй) басып алды. Намыстана Ю, солтүстікке жорық жасау жоспарларын тоқтатты және 340 жылдың басында қайтыс болды. Сондай-ақ 340 жылы Муронг Хуан өзіне Ян патшасы атағын беруді ресми түрде сұрады. Муронг Хуанның әлі де адал вассал екендігі жөніндегі маңызды шенеуніктер арасындағы ұзақ пікірталасқаннан кейін, император Чэн өзі бұл өтінішті қанағаттандыруға бұйрық берді. 341 жылдың көктемінде император Ду қайтыс болды. Император Чэн енді императорлық әйелді тағайындамады. Сол жылы император Чэн император Хуэй мен император Миннің билік кезінде оңтүстікке қашқан, туған округтері бойынша үй тізімін сақтаған солтүстік және орталық Қытайдан келген босқындарды енді олар тұрып жатқан округтерде тіркеуге бұйырды. Бұл тәжірибелік шешім жергілікті округтерге көбірек жұмыс күшімен қамтамасыз етуге және жергілікті басқарудағы қайталауды азайтуға мүмкіндік берді. 342 жылдың жазында император Чэн ауыр сырқатқа шалдықты. Оның Консорт Чжоудан екі кішкентай ұлы болды – Сима Пи және Сима И, әлі бесікте жатқан. Ю Бинг, жас император тағайындалса Ю әулеті билігін жоғалтады деп қорқып, император Чэнге күшті жау Кейінгі Жаоның алдында ересек императорды тағайындау қажет деп көндірді. Император Чэн келісіп, Хэ Чунның қарсылығына қарамастан, кіші інісі Ланья патшасы Сима Юэні мұрагер етіп тағайындады. Ол ұлдарын Ю Бингке, Хэге, Вулин патшасы Сима Сиге (司馬晞), Куайцзи патшасы Сима Юге (екеуі де әкесінің туыстары) және Чжугэ Хуэйге (諸葛恢) сеніп тапсырды. Ол көп ұзамай қайтыс болды және оның орнына патша Юэ (Кан императоры ретінде) отырды.