Кіріспе

Кванттық көп денелік проблеманың тұжырымдамасы

Екінші кванттау, сонымен қатар, оккупациялық сан өрнектемесі деп аталады, кванттық көп денелік жүйелерді сипаттау және талдау үшін қолданылатын формализм. Кванттық өріс теориясында ол канондық кванттау деп аталады, онда өрістер (әдетте материяның толқындық функциялары ретінде) физикалық шамалардың (қозғалыс, импульс және т.б.) бірінші кванттаудағы операторлар сияқты операторлар ретінде қарастырылады. Бұл әдістің негізгі идеяларын 1927 жылы Пол Дирак енгізді, ал кейіннен Паскуаль Джордан және Владимир Фок одан әрі дамытты. Бұл тәсілде кванттық көп дене күйлері Фок күйі негізінде бейнеленеді, олар әрбір жеке бөлшектің күйін белгілі бір сандағы бірдей бөлшектермен толтыру арқылы құрылады. Екінші кванттау формализмі Фок күйлерін құру және басқару үшін жарату және жою операторларын енгізеді, бұл кванттық көп дене теориясын зерттеуге пайдалы құралдар ұсынады.

Құрылыс және жою операторлары

Көп дене жүйесіне бөлшекті қосу немесе алып тастау үшін жарату және жою операторлары енгізіледі. Бұл операторлар екінші кванттау формализмінің негізгі құралы болып табылады, бірінші және екінші квантталған күйлер арасындағы байланысты қамтамасыз етеді. Бірінші квантталған көп денелі толқындық функцияға жарату (жою) операторын қолдану, бөлшектің статистикасына сәйкес, толқындық функцияға бір бөлшектік күйді симметриялық түрде қосады (жояды). Ал, барлық екінші квантталған Фок күйлерін вакуумдық күйге жарату операторларын қайталап қолдану арқылы құруға болады. Бозондар үшін жарату және жою операторлары бастапқыда кванттық гармоникалық осциллятор контекстінде көтеру және төмендету операторлары ретінде құрастырылып, кейін кванттық өріс теориясындағы өріс операторларына жалпыландырылды. Олар кванттық көп дене теориясының фундаменталды элементтері болып табылады, себебі кез келген көп дене операторы (көп дене жүйесінің Гамильтонианы және барлық физикалық шамалар) олар арқылы өрнектеле алады.

Кіргізу және өшіру операциясы

Бөлшектің пайда болуы мен жойылуы бірінші квантталған толқын функциясының бір бөлшектік күйін симметриялық немесе антисимметриялық түрде қосу және алу арқылы іске асырылады. болып белгіленген бір бөлшектік күй болсын, 1 – тензорлық сәйкестік (бұл нөлдік бөлшектік кеңістік C генераторы және фундаменталды Гилберт кеңістігі үстіндегі тензорлық алгебрада орындалады), ал – жалпы тензорлық көбейтінді күйі болсын. Қосу және алу операторлары келесі рекурсивті теңдеулермен анықталатын сызықтық операторлар болып табылады.

Мұнда – Кронекер дельта символы, егер болса 1, ал болмаса 0 мәнін береді. Қосу немесе алу операторларының төменгі индексі симметрияландырудың (бозондар үшін) немесе антисимметрияландырудың (фермиондар үшін) қолданылуын көрсетеді.

Бозонды құру және жою операторлары

Бозонның пайда болуы (сәйкесінше, жойылуы) операторы әдетте (сәйкесінше, ) деп белгіленеді. Пайда болу операторы бір бөлшектік күйге бозон қосады, ал жойылу операторы бір бөлшектік күйден бозонды алып тастайды. Пайда болу және жойылу операторлары бір-біріне гермиттік түйіндес, бірақ олардың ешқайсысы да гермиттік операторлар емес.

Фермионды құру және жою операторлары

Фермионды құру (жойылған) операторы әдетте былай белгіленеді: . Құру операторы бір бөлшектік күйге фермион қосады, ал жойылған оператор бір бөлшектік күйден фермионды алып тастайды.

Номенклатураға қатысты түсініктеме

Иордан енгізген "екінші кванттау" термині тарихи себептермен қалыптасқан бұрыс атау. Кванттық өріс теориясының бастапқы кезеңінде Дирак теңдеуі классикалық спинор өрісін емес, релятивистік толқындық функцияны сипаттайды деп жаңылысқандар (содан ескірген "Дирак теңізі" түсінігі пайда болды), ал осы спинор өрісі квантталғанда (скаляр өрісі сияқты) фермиондық квант өрісін (бозондық квант өрісіне қарама-қарсы) тудырады. "Екінші" деген сөз ұғындырғандай, бұл "қайта кванттау" емес; квантталатын өріс – бөлшекті кванттау нәтижесінде пайда болған Шредингер толқындық функциясы емес, бұрын квантталмаған классикалық өріс (мысалы, электромагниттік өріс немесе Дирак спинор өрісі), әдетте, байланысқан тербелістердің жиынтығы. Біз тек осы жиынтықтағы әрбір тербелісті кванттаймыз, жүйені жартылай классикалық сипаттаудан толыққанды кванттық-механикалық сипаттауға көшіреміз.