Кіріспе
14 ғасырдағы ағылшын сарбазы және кондотьеросы сэр Джон Хоуквуд (1323 – 17 наурыз 1394) – Италияда жалдамалы әскер басшысы немесе кондотьеро ретінде қызмет еткен ағылшын сарбазы. Оның атын ағылшын тілін білмейтін замандастары айту қиындыққа тап болғандықтан, тарихи деректерде оның атының көптеген нұсқалары кездеседі. Ол өзін жиі Хаукеввод деп атаған, ал Италияда оны Джованни Акуто деп білген, бұл сөздердің мағынасы – "Жон Шарп" (немесе "Жон Ақылды"), оның "шешендігі мен салауаттылығына" сілтеме жасайды. Оның аты латын тілінде Иоганн Акутус ("Жон Шарп") деп жазылған. Тағы да жазылған түрлері: Aucgunctur, Haughd, Hauvod, Hankelvode, Augudh, Auchevud, Haukwode және Haucod. Оның ерліктері Англияда да, Италияда да оны аңызға айналдырды. Оның ұзаққа созылған даңқының көп бөлігі Флоренциядағы Дуомодағы 1436 жылы Паоло Уччелло салған оның ірі және көзге түсетін фрескалық портретінен туындайды, оны жыл сайын 4,5 миллион турист тамашалайды.
Sir John Hawkwood ( 1323 – 17 March 1394) was an English soldier who served as a mercenary leader or condottiero in Italy. As his name was difficult to pronounce for non English speaking contemporaries, there are many variations of it in the historical record. He often referred to himself as Haukevvod and in Italy, he was known as Giovanni Acuto, literally meaning "John Sharp" (or "John the Astute") in reference to his "cleverness or cunning". His name was Latinised as Johannes Acutus ("John Sharp"). Other recorded forms are Aucgunctur, Haughd, Hauvod, Hankelvode, Augudh, Auchevud, Haukwode and Haucod. His exploits made him a man shrouded in myth in both England and Italy. Much of his enduring fame results from the surviving large and prominent fresco portrait of him in the Duomo, Florence, made in 1436 by Paolo Uccello, seen every year by 4½ million tourists.
Ерте өмір
Хоквуд 1323 жылы Эссекс графтығындағы Сибл Хедингхемде Гилберт Хоквудтың екінші ұлы ретінде дүниеге келген деп саналады. Көбінесе қазіргі заманғы деректерде оның бала кезінде кедейлікте өскені туралы бұрыс ақпарат беріледі, бірақ шындығында Гилберт Хоквуд "құрметті байлыққа" ие болған былғары өңдеуші және шағын жер иесі еді. Оның әкесі Сибл Хедингхем және Финчингфилд екеуінде де жылжымайтын мүлікке ие болған. Басқа да мәліметтерде оның әкесі тігінші болғандығы айтылады, бірақ бұл оның итальян тіліндегі Acuto (немесе ине сияқты өткір) деген есімінің қате аудармасы болуы мүмкін. Ақпараттың жетіспеуі оның балалық шағы туралы көптеген мифтердің пайда болуына себеп болды. Мысалы, флоренциялық тарихшы Филиппо Виллани оның тегінің "Хоквуд" болуын анасы босанғанда орманды талап еткенімен байланыстырды. Дегенмен, ол ата-анасының үйінде ұзақ тұрмады және Лондонға тігіншінің шәкірті болу үшін кетіп қалды.
Мансап
Хоуквуд өзінің мансабын Франциядағы Жүз жылдық соғыста король Эдуард III тұсында ұзын садақшы ретінде бастады. Ол 1346 жылы Креси шайқасына және 1356 жылы Пуатье шайқасына қатысқан деген болжам бар. Пуатьеден кейін ол 1361 жылы Италияға өтіп, 1363 жылы оның капитаны болған, жалдамалы әскерлердің белгілі тобы – Ақ компанияға қосылды. Хоуквудқа рыцарь атағы берілгені белгілі, бірақ кім және қайда бергені туралы нақты мәлімет жоқ. Кейбір дереккөздерде ол Пуатье шайқасынан кейін Қара ханзададан рыцарь атағын алған деседі, бірақ мұны растайтын тарихи жазбалар жоқ. Дегенмен, Италиядағы барлық маңызды кондотьерилер рыцарь дәрежесінде қарастырылды. Италияға келгеннен кейін ол өмірінің соңына дейін Рим папасы, Милан және Флоренция сияқты түрлі тараптар үшін күресті, ал мансабын Флоренцияда аяқтады. Хоуквудтың мансабында оған көбінесе сол кездегі ең көп қолданылған валюта – алтын флориндермен төленді. Капитан болып қызмет еткен 30 жыл ішінде Хоуквудтың табысы жылына 6000-нан 80 000 флоринге дейін ауысты (салыстыру үшін, сол кездегі білікті флоренциялық шебер жылына 30 флорин табады).
Францияда жалдамалы
1360 жылғы 8 мамырдағы Бретиньи шартынан кейін көптеген еркін отрядтар құрыла бастады. Ең ірісі – Ұлы отряд (кейіннен Ақ отряд немесе Ағылшын отряды деп аталды) Францияның шығысында құрылды. Хоуквуд оған қосылып, ақырында командирі болды. Оның кезінде отряд Шампань, Бургундияға, соңында Авиньонға көшті. 1360 жылғы 28 немесе 29 желтоқсан түнінде отряд Авиньон маңындағы Пон-Сен-Эспритты басып алып, үш ай бойы ұстады. Бұл Поатье шайқасында тұтқынға алынған король Жанның құны үшін салық жиналатын орталықты тоқтатып тастады. Бастапқыда Папа Иннокентий VI Хоквудты жетекшісі ретінде атап, бейбітшілік туралы хат жазды. Бірақ отряд Папаның тілегіне құлақ аспай, бекініске шабуылдауын жалғастырды, нәтижесінде отряд анттан алынды. 1361 жылғы наурыз айында отряд пен Папа «Пириней таулары арқылы Испанияда және Альпі таулары арқылы Италияда» олар үшін соғысу шарты бойынша келісімге келді, осылайша әскери қызметке кепілдік беріліп, отряд екіге бөлінді. Хоуквуд Италияға бара жатқан отрядқа қосылды. Дегенмен, Папаның бұйрығымен Италияға келгенге дейін, ол Монферрат графы мен Савойяның билеуші графы Амадей VI-ға қарсы соғысына қосылды. Олар Савильяно мен Риваролоға сәтті шабуыл жасап, Савойя территориясында бір жыл бойы болды. Амадей 1362 жылы Ланцода соңғы рет қарсылық көрсетті және отрядтан жеңілді. Бұл жеңіс Монферрат графының 22 қарашада отрядпен келісімшартқа отыруына себеп болды, оған сәйкес отряд енді оның басшылығымен Висконтиге қарсы күреседі.
Италиялық фракцияларға қызмет ету
Хоуквуд және оның жасағы Италияға папалық Ұлы Скизмадан кейін билік вакуумы туған кезде келді, және көптеген саяси тұлғалар билік үшін таласып жатты. Пизан-Флоренция соғысы Хоуквудтың әскери мансабының бастауы болды, өйткені ол 1364-65 жылдардың қысында, жасы шамамен қиырққа таяу болғанда, Пизан армиясының басшылығын өз қолына алды. Каскина шайқасы соғыстың шешуші нүктесі болды. Соғысқа дейін Джон Хоуквуд пен Пизан армиясы Малатестада кездескен еді. Осы шайқаста Хоуквудтың әскери қолбасшы ретіндегі ерекше тактикасы оны ерекшелендірді, тіпті ол жеңіліске ұшыраса да. Ол соғыс алаңының жер бедері мен жағдайларын ескере отырып, әскерін тиісінше орналастырды. Алайда, қарсылас қолбасшы Хоуквудты қоршап алып, оның әскерінің қалған бөлігінен бөліп тастағанда жағдай өзгерді. Хоуквуд әскеріне кері шегінуге бұйрық берді. Қазіргі заманғы түсінік бойынша, бұл шайқас романтикаландырылған, өйткені ол үлкен қарсылыққа қарсы ерлікпен күрескендік ретінде қарастырылады. Дегенмен, жеңіліске Хоуквуд жағынан соғысқан жас және тәртіпсіз сарбаздар себеп болды. Хоуквудтың мансабындағы екінші маңызды шайқас – 1372 жылдың 2 маусымындағы Рубира шайқасы, ол папалық күштер мен Бернабо Висконти арасында өтті. Екі тарап та ресми бітімге келді, бірақ іс жүзінде олар әскер жинаумен айналысты. Хоуквуд пен Висконти мыңнан астам атты әскерге қолбасшылық етті, жаяу әскер болған жоқ. Папалық күштер көбірек болды: 1200 атты әскер және жаяу әскер. Хоуквуд жауын қоршап, оны жеңіп, жоғары шенді офицерлердің көп бөлігін тұтқынға алды. Бұл жеңіс Хоуквудтың қолбасшылық қабілетін көрсетті, бірақ ол маңызды саяси нәтижелерге әкелмеді және Висконти мен Папа арасындағы бітіммен аяқталды. Хоуквудтың маңызды рөлдерінің бірі – Тосканаға жасалған Ұлы шабуыл, ол кондотьерлердің байланыстарын және итальян мемлекеттерінің саяси гүлденуін көрсетті. Бұл шабуыл Флоренция мен Григорий XI арасындағы соғысқа тікелей себеп болды және Хоуквудтың мансабын атаққа және байлыққа жеткізді. Пападан жалақы алмағандықтан наразы болған Хоуквуд Виа Эмилия арқылы Тоскана мен Флоренцияға қарай жол тартты. Онымен келісімге келу үшін екі тосканалық елші кездесті, олар оған 130 000 флорин төледі. Ол Пиза, Сиена және Ареццо сияқты әртүрлі аумақтарда саяхаттап, үнемі ақша талап етті. Көптеген адамдар бұл шабуылдар Папаның бұйрығымен жасалғанына сенді, сондықтан Флоренция мен Милан арасында қорғаныс одағы құрылды. Сиена, Пиза, Лукка, Ареццо және Неаполь королевасы Иоанна I жақын арада одаққа қосылды. Шабуылға кім кінәлі болғанына қарамастан, Хоуквудтың шабуылы Сегіз қасиеттілердің соғысына әкелген себеп болды. 1375 жылы Сегіз қасиеттілердің соғысында Хоуквуд және оның жасағы Флоренцияға қарсы Рим папасы Григорий XI үшін күресуді бастады. Желтоқсан айында ол көтерілісті басу үшін Читта-ди-Кастеллоға барды, бірақ қаланы басып алды, бұл ренжіген Папаның ниеті емес еді, бірақ Хоуквуд Пападан төлем алуға тырысты. Нәтижесінде Григорийдің "көрсетілмеген қызметтері үшін оны ресми түрде тағайындаудан басқа амалы қалмады". Читта-ди-Кастеллоны басып алғаннан кейін, Хоуквуд 1376 жылдың 12 ақпанында Папа губернаторының бұйрығымен Фаенцаға қорғаныс үшін барды, өйткені ол бүлік шығады деп қорқыды. Фаенцада Хоуквуд көршілес Гранарола қаласын қоршауға тырысты, бірақ Фаенцаға шегінуге мәжбүр болды. Папа губернаторы Хоуквудқа қақпаны ашты, ол кіргеннен кейін тұрғындардан қаруларын тапсыруды талап етті. Папа оларға жалақы төлемегендіктен, олар қаланы тонап кетті. Бұл туралы естіген қарсылас Флоренция Хоуквудқа күресуден бас тарту үшін пара берді және оған зейнетақы, сондай-ақ Флоренске қарсы жасаған барлық сатқындықтар мен қателіктер үшін кешірім ұсынды. Дегенмен Хоуквуд Папамен бірге қалды. Кейіннен ол Чезенадағы қырғынға қатысты, онда қаруларын түсірген азаматтарға кешірім беруге уәде етілген жарлықты күштеңдіруге көмектесу үшін шақырылды. Осылайша Хоуквуд пен оның адамдары қарусыз азаматтарға шабуылға қосылды. Бұл Хоуквудтың мансабындағы шешуші нүкте болды, одан кейін ол папалық қызметтен кетіп, Милан, Флоренция және олардың одақтастарымен жұмыс істей бастады. Хоуквуд әйелінің қудайы Бернабо Висконтимен жанжалдасқаннан кейін Флоренциямен келісімшартқа қол қойды. Джон Хорватиге қарсы шайқаста жеңіске жеткеннен кейін Хоуквуд пен Латц Ландау Хорватимен кездесіп, оның аң аулауынан олжа ұрлады. Бернабо бұған риза болмады, содан кейін Хоуквудты әйеліне берген жерінен айырды. Содан кейін Флоренция Хоуквудты, Ландау ағайындыларын және олардың жасағын сегіз айға жалдады, бірақ келісімшарт одан да ұзаққа созылды.
Флоренциямен соңғы жылдары
1385 жылы Хоуквудтың жасы 60-тан асып, Италия мен Англияда жерлері болған. Ол Флоренцияның ресми азаматы болғанымен, қалаға кіруге рұқсат алған емес. Флоренциядағы міндеттерінің көп бөлігі қорғаныс сипатында болды және он жылдан астам уақыт бойы ірі шайқаста қатыспады. Бірақ 1385-86 жылдардың қысында Падуа мен Верона арасында соғыс басталды. Соғыстағы ең маңызды шайқас – Кастагнаро шайқасы, ол Хоуквудтың «ең ұлы жеңісі және дәуірдің ең көрнекті әскери ерліктерінің бірі» деп сипатталды. Шайқас барысында Хоуквуд вероналықтардың сол қанатының әлсіз екенін байқап, әскеріне шабуыл жасауға бұйрық берді, осылайша өзіне және падуалық одақтастарына жеңіс әкелді. Падуа жылнамасында 4620 жауынгердің тұтқынға алынғаны айтылған. 1390-92 жылдары Миланға қарсы соғыстағы Хоуквудтың рөлі – оның соңғы ірі әскери жорығы болды. Миландық территориядағы ерекше және сақ жойылған шегінуден басқа, жаңа даңққа ие болған жоқ. Оның соңғы әскери ісі – Биордо Мишелотти, Альберрико Бролья ди Чиери және «басқа бос жүрген сарбаздар» басқарған қарсы жалдамалы әскерді кері тартуға көмектесу болды, ол өз әскерімен сәтті орындады.
Жеке өмір
Хоквудтың екі әйелі болған. Біріншісі туралы көп мәлімет жоқ, бірақ ол ағылшын болған болуы мүмкін, және ол кем дегенде бір бала, Антиохия есімді қыз туды, ол белгілі ағылшын Эссекс отбасы – Коггешальдерге үйленді. Оның қызы Элис Когжесхолл арқылы Хоквуд Инчикин графының әулетіне атасы болды. Оның екінші некесі жақсы құжатталған. 1377 жылы ол Миланның көрнекті билеушісі Бернабо Висконтидің заңсыз қызы Доннина Висконтиге үйленді. Бұл саяси мақсатта жасалған одақ болды; ол «әкесінің және Висконти әйелдерінің сияқты күшті мінезді» деп сипатталады. Кейбір дереккөздерде ол сол кезең үшін өте сирек кездесетіндей, оның теңдесі болған және тіпті оған қаржысын басқаруға рұхсат бергендігі айтылады. Олардың төрт баласы болды: Джанет, Кэтрин, Анна және Джон. Сондай-ақ, Хоквудтың көптеген әйелдері мен заңсыз балалары болғаны белгілі, бұл оның кәсібімен айналысқан көптеген ерлерге тән еді. Оның екі заңсыз ұлы – Джон және Томас Хоквуд. Хоквуд Папаның көмегімен Джонға Лондонда діни қызметке тағайындама алды, ал Томас 1376 жылы Болоньяда тұтқынға алынып, Англияға қайтып келді, онда ол жалдамалы әскер капитаны болып мансабын бастады.
Білім
Кейбіреулер Хоуквудтың оқу мен жазуды білмейтінін айтады, себебі 1385 жылы Флоренциямен жасаған келісімшарты оған дауыстап оқылып берілген. Дегенмен, оның дәрежесіндегі сарбаздар үшін мұндай жағдай жиі кездесетін, сондықтан ол оқи да, жаза да білген болуы мүмкін. Фламандтық шежіреші Жан Фруассар Арманьяк графына жолдаған хатында, оқуға арналған материалдардың өзіне оқылып немесе басқа біреуге оқылып берілгенін жазған. Осыған қарағанда, Хоуквудтың білім алғанын айтуға болады.
Сыртқы келбеті
Басқа кондотьерилердің сипаттамалары болғанымен, Джон Хоуквудтың нақты, тұрақты сипаттамасы берілмеген. Жозеф Джей Дейстің заманауи еңбегінде Хоуквуд "денелі, иықтарында жас өгіздей күшті, қолы мен білегі мықты" деп сипатталған. Оның қоңыр көздері ірі, есептей білетін, қалың қабауларының астында кең аралықта орналасқан. Мұрны ұзын, дұрыс емес, ұшы сүйір келген. Түзу, қызыл қоңыр шашы бейсалылықпен жабысқан. Хоуквудтың сыртқы келбеті туралы жалғыз сенімді дерек – Паоло Уччеллоның фрескасы. Алайда, бұл портрет бірінші қолдан жасалған сурет емес, ертерек бейнелеудің көшірмесі. Ол жартылай қару-жарақ киген атқа отырған Хоуквудты бейнелейтіндіктен, оның физикалық ерекшеліктерін анықтау қиын. Жақындағы зерттеулер "Хоуквудтың позы күмәнді – бұл композиция, әлдебір флоренциялық пропаганда болуы мүмкін, мақсаты әскерін тексеріп отырған бағынышты капитанның бейнесін көрсету" деген пікірді келтіреді. Әртүрлі авторлардың берген мәліметтеріне сүйенсек, оның сыртқы келбеті туралы сенімді сипаттама жоқ, сондықтан суреттерден алынған мәліметтерге сақ болу керек.
Тұлға
Өмірінде Хоуквудты сипаттау үшін қолданылатын негізгі қасиеттер – шеберлік және қатыгездік болды. Оның шеберлігі тактикалық амалдарында көрінді, оның ішінде жалған үдеріс, шабуылдар және жалған ақпаратты пайдалану. Мысалы, 1391 жылы Миландық аумақтан қашуға бұрын, Хоуквуд қарсыласының ертеңгі күні шайқас алаңында кездесуге шақыруын қабылдады. Бірақ Хоуквуд "жауынгерлік туларын және байрақтарын ағаштардың биік жеріне орналастырып, жау оның әлі де сол жерде екенін ойласын деп, тынышталған күйде қашып кетті. Одан кейін ол жасағының бір бөлігін орманға орналастырып, жауды қуғанда оларды тұзаққа түсіруді жоспарлады". Оның әскерлері әйелдерді зорлап, шаруаларды өлтіріп, жауларын мүшелеп кесетін. Бұл Хоуквудтың діни нанымына күмән тудырды. Ол Сан-Гальгано аббаттығы сияқты монастырларды және қасиетті орындарды тонады. Ол тіпті Авиньондағы Папаға да қиындық тудырды, бірақ оның мүлдем дінсіз болмағанына да дәлелдер бар, өйткені ол жорық кезінде мисса үшін көшпелі алтарь сұрады. Джеффри Трейз оның басты қасиеті ретінде "берілгендік" деп атайды, себебі ол жұмыс берушілерінің бұйрықтарын орындауға міндетті болды. Алайда бұл рас емес, өйткені ол жиі келісімшарттарды бұзып, жұмыс берушілеріне бағынбады. Бірде ол Милан әскерін екі рет тастап кеткен.
Өлім
Сэр Джон Хоуквуд 1394 жылғы 17 наурызда Флоренциядағы үйінде, Англияға зейнетке шығуға үлкермей қайтыс болды. Оның 20 наурыздағы жерлеу рәсімінен кейін Дуомода әсем әрі еске алуға толы тойлы жерлеу рәсімі өтті. Тарихта қалған деректерге сәйкес, қала басшылары "Флоренцияның гербімен үш ту, ал қалқанның үстінде тырнағында лилия ұстаған алтын арыстан бейнесі" берді, ал оның жеке жасағы "он төрт атқа мінген соғыс аттарын жіберді, олардың үстінде ағылшындардың жеке туы, қылышы, қалқаны мен қаруы болды."
Естелік және ескерткіштер
Алғашында Альбицци үкіметінің тұсында Хоуквудқа мәрмәрден қабір салу жоспарланған еді, бірақ қаржы жетіспеді. 1436 жылы Медичи Паоло Уччеллоны Дуомоны суретке салуға шақырды. Уччелло Хоуквудтың портретін салған, ол бүгінде солтүстік қабырғаның үшінші бөлігінде сақталған. Ол сұрғылт жасыл атқа мінген, қолында қолбасшының таяғы бар, жартылай қарумен киген. Уччелло қоладан жасалған мүсінді сурет салу арқылы бейнелеу үшін "терра-верде" деп аталатын әдіс қолданды. Латынша жазуда: Ioannes Acutus eques brittanicus dux aetatis suae cautissimus et rei militaris peritissimus habitus est ("Джон Хоуквуд, британдық рыцарь, өз заманының ең сақты басшысы және соғыс өнеріндегі шебер"). Хоуквуд Англиядағы Сибл Хедингхэмдегі Әулие Петр шіркеуінде де құрметпен еске алынады. Құрылыста аркалар бар, онда бір арканың астында, төменгі алтарьда Хоуквудтың екі әйелінің арасында дұға оқып тұрған символдық суреті салынған. Хоуквуд: "Құдайдың ұлы, мені есіңде сақта", ал бірінші әйелі: "Анашым, мені есіңде сақта", екінші әйелі: "Мәсіхтің анасы, мені есіңде сақта" деген тілектер айтқан.
Танымал мәдениет
Сэр Артур Конан Дойлдың 1891 жылғы "Ақ компания" романы Джон Хоуквуд пен оның ерліктеріне шала негізделген. Марион Полк Анжеллотти 1911 жылы "Сэр Джон Хоуквуд: Италиядағы Ақ компанияның хикаясы" атты роман жазды, одан кейін 1911 және 1915 жылдар аралығында "Adventure" журналында жарық көрген Хоуквуд туралы сегіз әңгіме жазды. Роман мен барлық сегіз әңгіме жақында алғаш рет жинақталды. Гордон Диксон Джон Хоуквудқа сілтеме жасайтын және оны кейіпкер ретінде енгізетін "Балалар циклі" деп аталатын бірнеше роман сериясын жазды. Романдардың ішінде "Соңғы энциклопедия" (1984) және "Шантри гильдиясы" (1988) бар. Хоуквуд Кассандра Кларктың "Қызыл барқыт туфлі" романында, оны Джон Мюррей 2009 жылы "Мо абысыны" сериясының бөлігі ретінде жариялады. Джек Ладлоу (Дэвид Доначидің псевдонимі) 2016 жылы Хоуквудтың өмірінен белгілі фактілерді қамтитын "Хоквуд" романын жазды. Томми Оцуканың "Хоквуд" мангасы басты кейіпкерін Джон Хоуквудқа негіздеп, оның атын, кәсібін және әскери шеберлігін алды. Сэр Джон Хоуквуд – Гриф Хоскердің жеке жариялаған (2021-2023) сериясының басты кейіпкері. Хьюберт Коул Хоуквудтың өміріне негізделген үш роман жазды: "Хоквуд" (Лондон, 1967), "Париждегі Хоквуд" (Лондон, 1969) және "Хоквуд және Пиза мұнаралары" (Лондон, 1973).
Фильм
1985 жылы Пол Верховеннің "Ет пен қан" көркем тарихи фильмінде "Хоквуд" (Джек Томпсон) атымен танылатын ағылшын жалдамалы әскер капитаны көрсетіледі, бірақ оқиға 1501 жылы өтеді, ал нағыз Джон Хоквудтың өлімінен бір ғасырдан астам уақыт өткен соң.