Тіл біліміндегі жіктелген эрғативтік – кейбір тілдердегі ерекшелік. Белгілі жағдайларда эрғативтік, ал қалғанда номинатив-аккузативтік жүйе қолданылады. 🔍📚
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кейбір тілдердің типологиясындағы ерекшелік. Тілдік типологияда, бөлінген ергативтілік – кейбір тілдерде кездесетін, кейбір құрылымдарда ергативтік синтаксис және морфология қолданылатын, ал қалған құрылымдарда мүлдем басқа үлгі, әдетте атау септік-объект септік жүйесі байқалатын қасиет. Ергативтік құрылымдардың қолданылу шарттары әр тілде әртүрлі болады.
Feature in the typology of certain languages
In linguistic typology, split ergativity is a feature of certain languages where some constructions use ergative syntax and morphology, but other constructions show another pattern, usually nominative–accusative. The conditions in which ergative constructions are used vary among different languages.
Үндіше Урдуше
Грамматикалық аспектке байланысты бөлінген ергативтің мысалы Хиндустани (Хинди урду) тілінде кездеседі; транзитивті етістіктердің (белсенді сөз) перфективті аспектісінде жоқтауыш ергативтік жақты қабылдайды, ал тікелей толықтығы номинатив жаққа ұқсас белгісіз абсолютив жақты қабылдайды, оны кейде тікелей жақ деп атайды. Алайда, барлық басқа аспектілерде (әдеттегі және дамып келе жатқан), жоқтауыштар тікелей / номинатив жақта немесе датив жақта болады (дативті жоқтауыштарды қараңыз), ал тікелей толықтықтар тікелей жақта болып қалады (мұндай сөйлемдердегі жоқтауыш, жақтың айырмашылығынан емес, етістіктің жоқтауышпен келісуінен, сондай-ақ сөздердің реті мен мағынасы сияқты басқа синтаксистік және контексттік белгілерден ерекшеленеді). Келесі перфективті сөйлемде laṛke ne (бала) деген агент ергатив жағына белгіленген, ал kitāb (кітап) деген толықтығы белгісіз номинатив жағында. kharīdī (сатып алынған) етістігінің соңғы әрпі – ī, ол kitāb (кітап) арқылы жыныстық келісімді көрсетеді. Сәйкес келетін бейілді (әдеттегі аспект) сөйлемде laṛkā (бала) деген агент белгісіз номинатив жақта. kharīdatā (сатып алу) деген әдеттегі етістіктің соңғы әрпі – ā, ол агент laṛkā (бала) -мен келіседі. Кейбір VV (етістік-етістік) тіркестері перфективті конструкцияларда ергативтік жақты қолданбайды (Хинди және урду тілдеріндегі жеңіл етістіктерді қараңыз). Перфективті конструкцияларда агент аргументі идеалды жағдайда ергативтік жақпен белгіленеді; алайда, төмендегі бірінші мысал сияқты жағдайларда бұл орын алмайды. Бұл себебі түсіндірме етістік gayī (кетті) семантикалық мағынасын жоғалтса да, өзінің өтпес сипатын сақтайды, бұл агент аргументіне (яғни, ninā) ергативтік жақ тағайындауға мүмкіндік бермейді. Сондықтан, төмендегі екінші мысалда көрсетілгендей, VV тіркестері транзитивті түсіндірме етістікті (мысалы, phẽkā "лақтырды") қамтитын жағдайда агент аргументіне ергативтік жақты қолдана алады.
An example of split ergativity conditioned by the grammatical aspect is found in Hindustani (Hindi Urdu); in the perfective aspect of transitive verbs (in active voice), the subject takes ergative case and the direct object takes an unmarked absolutive case identical to the nominative case, which is sometimes called direct case. However, in all other aspects (habitual & progressive), subjects appear either in the direct/nominative case or dative case (see dative subjects), while direct objects continue to appear in the direct case (the subject of such sentences is differentiated from the direct object not from a difference in case but from the agreement of the verb with the subject as well as other syntactic and contextual cues such as word order and meaning). In the following perfective sentence, the agent laṛke ne (boy) is marked for ergative case, while the undergoer kitāb (book) is in unmarked nominative case. The verb kharīdī (bought) has the feminine ending ī, showing gender agreement with the undergoer kitāb (book). In the corresponding imperfective (habitual aspect) sentence, the agent laṛkā (boy) is in unmarked nominative case. The habitual participle form kharīdatā (buy) has the masculine ending ā and thus agrees with the agent laṛkā (boy). Perfective constructions with certain VV (verb verb) complexes do not employ ergative case marking (seeː light verbs in Hindi Urdu). In perfective constructions, the agent argument is ideally assigned with an ergative case; however in cases like the first example shown below that does not happen. This is because the explicator verb gayī (gone) which although undergoes semantic bleaching but still retains its intransitivity which does not allow for an ergative case assignment to the agent argument (i. e., ninā). This is why as shown in the second example below, VV complexes involving a transitive explicator verb (e. g., phẽkā "threw") can employ ergative case to agent arguments.
Чол (мая)
Майя тіліндегі Чол тілінде ергативті тұлға белгісі екіге бөлінген. Транзитивті сөйлемдерде етістіктер тұлғаны көрсететін префикспен (майя тіл білімінде "A жиынтығы" деп аталады) және объектіні көрсететін жұрнақпен (= "B жиынтығы") жасалады. Интрассивті сөйлемдерде субъект А жиынтығының немесе В жиынтығының тұлға белгісі арқылы білдірілуі мүмкін, бұл көрініс түріне байланысты. Перфективті көріністе Чол тілінде ергатив-абсолютивті сәйкестік қалыптасады: интрассивті етістіктің субъектісі жұрнақты тұлға белгісімен, яғни транзитивті етістіктердің объектісі сияқты көрсетіледі. Имперфективті көріністе Чол тілінде номинатив-аккузативті сәйкестік қалыптасады: интрассивті етістіктің субъектісі префиксті тұлға белгісімен, яғни транзитивті етістіктердің субъектісі сияқты білдіріледі.
The Mayan language Chol has split ergative person marking. In transitive clauses, verbs are framed by a person marking prefix (called "set A" in Mayan linguistics) that expresses the subject, and a suffix that expresses the object (= "set B"). In intransitive clauses, the subject can either be represented by a set A person marker, or a set B person marker, depending on aspect. In perfective aspect, Chol has ergative–absolutive alignment: the subject of the intransitive verb is expressed by a suffixed person marker, thus in the same way as the object of transitive verbs. In imperfective aspect, Chol has nominative–accusative alignment: the subject of the intransitive verb is expressed by a prefixed person marker, thus in the same way as the subject of transitive verbs.