Кіріспе
1999 жылдан 2003 жылға дейін Иллинойс штатының губернаторы Джордж Гомер Райан (George Homer Ryan; 1934 жылдың 24 ақпанында туған) – 1999 жылдан 2003 жылға дейін Иллинойс штатының 39-шы губернаторы қызметін атқарған американдық бұрынғы саясаткер. Республикалық партия мүшесі, ол бұрын 1991 жылдан 1999 жылға дейін Иллинойс штатының мемлекеттік хатшысы, ал 1983 жылдан 1991 жылға дейін губернатордың орынбасары болып қызмет еткен. Кейіннен ол федералдық рэкет, пара алу, қорқыту, ақша жылыну және салық алаяқтығы қылмыстары үшін сотталды, бұл оның қызметте болған кезімен байланысты болды. Райан 1998 жылы демократ конгрессмен Гленн Пошардты аз айырмамен жеңіп губернатор болып сайланды. Ол 2000 жылы Иллинойс штатында өлім жазасын тоқтату туралы шешім қабылдап, 2003 жылы 160-тан астам өлім жазасын өмір бойына жазаға ауыстырғаны үшін ұлттық назарға ілікті. Ол 2002 жылы дауға байланысты қайта сайлануға түспеді. Кейін ол федералдық жемқорлық айыптары бойынша сотталды және бес жылдан астам уақыт федералдық түрмеде және жеті ай үй қамауында өтті. Ол 2013 жылдың 3 шілдесінде федералдық түрмеден босатылды.
George Homer Ryan (born February 24, 1934) is an American former politician who served as the 39th governor of Illinois from 1999 to 2003. A member of the Republican Party, he previously served as secretary of State of Illinois from 1991 to 1999 and as lieutenant governor from 1983 to 1991. He was later convicted of federal racketeering, bribery, extortion, money laundering and tax fraud stemming from his time in office. Ryan was elected governor in 1998, narrowly defeating Democratic Congressman Glenn Poshard. He received national attention for his 2000 moratorium on executions in Illinois and for commuting more than 160 death sentences to life sentences in 2003. He chose not to run for reelection in 2002 amid a scandal. He was later convicted of federal corruption charges and spent more than five years in federal prison and seven months of home confinement. He was released from federal prison on July 3, 2013.
Ерте өмір
Джордж Гомер Райан Айова штатының Макуокета қаласында Жаннет (құрмет аты Боуман) және фармацевт Томас Райанның отбасында дүниеге келді. Райан Иллинойс штатының Канкаки округінде өсті. Кореяда АҚШ армиясында қызметтен кейін ол әкесінің екі дәріханасында жұмыс істеді. Ол Мичиган штатының Биг-Рапидс қаласындағы Феррис мемлекеттік фармацевтика колледжін (қазір Феррис мемлекеттік университеті) бітірді. Көп ұзақтан соң, ол әкесінің дәріханаларын табысты отбасылық желіге айналдырды (қарттар үйлеріне рецепт бойынша дәрі-дәрмек сату арқылы пайдалы мемлекеттік келісімдерден табыс тапты), оны 1990 жылы сатты. 1954 жылы Райан АҚШ армиясына шақырылды. Ол Кореяда 13 ай қызмет етті, базалық дәріханада жұмыс істеді. 1956 жылдың 10 маусымында Райан мектеп кезіндегі сүйіктісі Лура Линн Лоумен (5 шілде 1934 – 27 маусым 2011) үйленді. Ол 1834 жылдан бері Aroma Park-та тұратын отбасында (негізінен Германиядан келген) өсті. Оның әкесі АҚШ-тағы алғашқы гибридтік тұқымдық компаниялардың біріне ие болды. Олардың бес қызы (оның ішінде үш қыздың бірдей тууы) және бір ұлы болды – Джордж Гомер Райан кіші. Лура Лоу 2011 жылдың 27 маусымында Канкакидегі Риверсайд ауруханасында өкпе қатерлі ісіктен қайтыс болды. Райанның ағасы Том Канкаки округіндегі белгілі саяси қайраткер болды.
Lura Lowe died of lung cancer at Riverside Hospital in Kankakee on June 27, 2011. Ryan's brother, Tom, was a prominent political figure in Kankakee County.
Алғашқы саяси мансап
Райан өзінің саяси мансабын 1968 жылдан 1973 жылға дейін Канкаки округі кеңесінде қызмет ету арқылы бастады (оның ағасы Том Джей Райан 1965 жылдан 1985 жылға дейін 20 жыл бойы Канкаки қаласының мэрі болды). Одан кейін ол 1972 жылы Иллинойс штатының Өкілдер палатасына сайланды, онда бес мерзім қызмет етті. 1976 жылы ол Палатадағы Азшылық Көшбасшысы болып сайланды. Азшылық Көшбасшысы ретінде Райан 1980 жылы Республикалықтарды Палатада 91-86 көпшілікке жеткізді; кейіннен 1981 жылдың қаңтарында Спикер болып сайланды. 1981 жылдың шілдесінде Республикалық Губернатор Джеймс Р. Томпсонның орынбасары Дейв О’Нил күтпеген жерден отставкаға кетті. О’Нилдің отставкасынан босаған орынды толтыру үшін Томпсон Райанды 1982 жылғы сайлауда өзінің серігі етіп таңдады. Томпсон/Райан тікелей Адлай Стивенсон III және Грейс Стерн тікелей сайлаудағы Демократтарды аз айырмамен жеңді. Томпсон мен Райан екеуі де 1986 жылы өз лауазымдарына қайта сайланды. 1990 жылы Райан Иллинойс штатының Мемлекеттік Хатшысы болып сайланды. Мемлекеттік Хатшы ретіндегі алғашқы мерзімінде, Штаттың Қазынашысы Пэт Куинн Райанды ашық сынады, әсіресе Райанның кеңсесі автокөлік жүргізушілеріне арналған ерекше тілекке байланысты нөмірлерге назар аударды. Бұл бәсекелестік Куиннді 1994 жылғы Мемлекеттік Хатшы сайлауында Райанға қарсы сәтсіз күреске итерді.
Иллинойс штатының губернаторы
1997 жылдың 30 тамызында қазіргі әкім Джим Эдгар екінші мерзімінен кейін зейнеткерлікке шығатынын жариялады; үш күннен соң Райан әкімдікке кандидат екенін мәлімдеді. Ол республикалық партияның тізімінен минимал қарсылықпен жеңіске жетіп, жалпы сайлауда қарсыласы Гленн Пошардты 51-47 пайыздық үлеспен басып озды. Райанның серігі – бірінші мерзімдегі штаттық өкіл Корин Вуд болды. Райан Пошардты 4:1 есебімен қаржы жұмсады. Пошард сайлауалды қаржы реформасын жақтағандықтан, жеке тұлғалардан түсетін қаржылай көмекке шектеу қойып, корпоративтік және арнайы топтардан қаржы қабылдаудан бас тартты. Райанның әкімдік қызметіндегі маңызды жобаларының бірі – "Иллинойс БІРІНШІ" деп аталған Иллинойс тас жолдары жүйесін кең ауқымда жөндеу болды. "БІРІНШІ" – "Инфрақұрылым, жолдар, мектептер және көлік" деген сөздердің бас әріптерінен құралған аббревиатура. 1999 жылдың мамыр айында заңға қол қойылды, ол мектептер мен көлік жобаларына 6,3 миллиард доллар бөлді. Әртүрлі қаржы теңгерлеу бағдарламалары арқылы "Иллинойс БІРІНШІ" мектептерге 2,2 миллиард доллар, қоғамдық көлікке 4,1 миллиард доллар, жолдарға тағы 4,1 миллиард доллар және басқа да жобаларға 1,6 миллиард доллар қаражат бөлді. Ол сонымен қатар Иллинойс штатының технологиялық инфрақұрылымын жақсартты, елдегі алғашқы кабинеттік деңгейдегі Технологиялық кеңселердің бірін құрды және ол қызметке келген кезде 50 штаттың ішінде 48-орында болған Иллинойс штатының технологиялық рейтингін екі жыл ішінде 1-орынға көтерді. Райан білім беру саласына рекордтық қаржы жұмсады, оның ішінде өкіметтік қызмет істеген кезеңіндегі барлық жаңа мемлекеттік кірістердің 51 пайызын, сондай-ақ "Иллинойс БІРІНШІ" арқылы мектептерді салуға және білім беру инфрақұрылымын жақсартуға жұмсалған миллиардтарды қосты. 1999 жылы Райан Куба президенті Фидель Кастромен кездескен алғашқы АҚШ әкімі болды, бұл оқиға дау тудырды. Райанның сапары 1 миллион долларлық гуманитарлық көмек көрсетуге әкелді, бірақ Кастроға қарсы топтар тарапынан сынға ұшырады. 2000 жылы Райан Орта Батыс әкімдер қауымдастығының төрағасы болды.
Өлiм жазасы
Райан 2000 жылдың 31 қаңтарында губернатор ретінде өз штатында өлім жазасына мораторий жариялаған кезде, өлім жазасына қатысты ұлттық пікірталасты қайта жандандыруға көмектесті. Бұл шешімге полиция командирі Джон Берджтің басшылығымен полиция тарапынан азаптаудың нәтижесінде жалған мойындаулар берген ақталған тұтқындардың сотқа берген талаптары зор әсер етті. "Біз қазір өз жүйесінде өлім жазасына тартқаннан да көп адамды босаттық", - деді ол. "Жүйеде кемшілік бар, оны зерттеу қажет". Сол кезде Иллинойс штаты 1977 жылы өлім жазасын қайта енгізгеннен бері 12 адамды өлім жазасына кесіп, Райанның өкілеттігі кезінде Риппер Кру мүшесі Эндрю Кокоралистің өлімі орын алды. Райан Иллинойс штатының "кемшікті" өлім жазасы жүйесіне қатысты "атқаруды тоқтату" туралы діни басшылар мен басқалармен кездесуден бас тартты; Райанның губернаторы кезінде жаңа дәлелдерге негізделген айыптауларына шағымданғаннан кейін 13 адам түрмеден босатылды. Райан бұл мәселені зерттеуге комиссия шақырды, "Мен әлі де өлім жазасы - бұл қорқынышты қылмыстарға дұрыс жауап деп санаймын, бірақ біз кінәсіз адамдарды өлімге кеспеуіміз керек деп ойлаймын" деп атап өтті. Бұл мәселе көпшіліктің назарын аударды, өйткені 15 жыл өлім жазасына кесілген Антони Портер сотталуға екі күн қалғанда, оның адвокаттары соттан оның ақыл-ойы бұзылған болуы мүмкін деген негізде сотталуды тоқтатуға қол жеткізді. Соңында ол Солтүстік-Батыс университетінің студенттік журналистер тобының көмегімен оның кінәсіздігін дәлелдейтін дәлелдерді тауып алды. 1999 жылы Портер босатылды, айыптар кейіннен алынып тасталды, ал тағы бір адам, Алстори Саймон, Портер қате сотталған қылмысты мойындады және кінәсін мойындады. Кейіннен Саймон өзі де қылмыс үшін он бес жыл қызмет еткеннен кейін, оны да қате айыптау дәлелденгеннен кейін босатылды. 2003 жылдың 11 қаңтарында, биліктен кетерден екі күн бұрын Райан Иллинойс штатының өлім жазасына кесілгендердің барлығын (немесе күтіп тұрғандардың) өлім жазасын әділ түрде қолдануға болмайды деген сенімінен кейін, өлім жазасын жеңілдетті. Ол сондай-ақ төрт тұтқынға, Аарон Паттерсонға, Мэдисон Хоблиге және Лерой Оранжға (барлығы да Бурдж тергеп, босатылды) және Стэнли Ховардқа кешірім берді. Алайда, Паттерсон қазір 30 жыл түрмеде отыр, өлім жазасына кесілгеннен кейін есірткі сатумен айналысқан. Говард қарулы тонау үшін түрмеде отыр. Райан өзінің кешірім сөзінде Говардты босатып жіберемін деп мәлімдеді, егер оның адвокаты кешірім өтінішін ұсынса; Райан кейін тергеушілерді Говардтың ұрлық ісі туралы тергеуге қатты шақырды, өйткені ол оның кісі өлтіру туралы үкіміндей бүлінген сияқты. Бұл - "Өлім жазасына кесілген 10 адам" деп аталатын он адамның төртеуі. Бұл адамдардың өздерінің ісінде берген мойындаулары азаптау арқылы мәжбүрленген деген жалған ақпарат тараған. Райан - соңғы күндері өлім жазасына кесілгендерді жалпыға бірдей жеңілдеткен алғашқы губернатор емес. Арканзас губернаторы Винтроп Рокфеллер де 1970 жылы үшінші екі жылдық мерзімге үміткерлік үміткерлігін жоғалтқаннан кейін, сол штаттағы өлім жазасына кесілген әрбір тұтқындардың жазасын жеңілдетті, сонымен қатар Нью-Мексико губернаторы Тони Аная 1986 жылы қызметтен кетер алдында және Огайо губернаторы Дик Селесте 1990 жылы қызметтен кетер алдында. Райан өлім жазасына қарсылық білдіргендердің мақтауына ие болды: 2001 жылы ол "Өлім жазасы" ұйымынан "Марио Куомо батырлық актісі" сыйлығын алды, 2003 жылы сол ұйымнан "Роза Элизабет Бёрд әділдікке берілгендігі" сыйлығын алды. Атлантиканың арғы жағында 1981 жылы Францияда өлім жазасын жою туралы заң жобасын табысты ұсынған Роберт Бадинтер Райанның шешімін мақтады. Алайда көптеген консерваторлар бұл өзгерістерге қарсы болды, кейбіреулері оның ниетіне күмән келтірді, бұл федералды сыбайлас жемқорлық тергеу губернатор мен оның жақын саяси одақтастарына қатысты болды. Консервативті колумнист Пэт Бьюкенен Райанды "жағымсыз" деп атады және губернатор өзінің түрмеден құтылу үмітімен оның қоғамдық беделін сақтап қалуға тырысып жатқанын айтты. Бьюкенен "Райан өзінің шешімін Солтүстік-Батыс университетінің заң мектебінде қатты қуанған көпшілік алдында жариялады. Ал, қаза тапқандардың отбасылары шақырылмаған".
Айыптаулар, сот және айыптау
Райанның саяси мансабы "Қауіпсіз жол операциясы" деп аталған жанжалға тап болды, онда мемлекеттік қызметкерлердің мемлекеттік лицензияларды, келісімшарттарды және жалға беру құқықтарын заңсыз сату фактілері анықталды. Оның бұрынғы көмекшілерінің көптеген сотталуынан кейін ол 2002 жылы қайта сайлануға түспеуді шешті. Тергеу барысында 79 бұрынғы мемлекеттік қызметкер, лоббистер және басқа да адамдар айыпталып, кем дегенде 75 адам сотталды. Райанның құлдырауына әкелген сыбайлас жемқорлық оқиғасы он жылдан астам бұрын Висконсин штатындағы қасіретті жол апатын тергеу кезінде басталды. Иллинойс штатының Чикаго қаласынан Уиллис отбасының алты баласы қаза тапты; олардың ата-анасы, пастор Дюэн және Джанет Уиллис ауыр күйік шақты. Тергеу нәтижесінде Райанның Мемлекеттік хатшысы кеңсесінде біліктілігі жетпеген жүк көлік жүргізушілері пара арқылы лицензия алған схема ашылды. 2003 жылдың наурыз айында Райанның бұрынғы штаб бастығы және сайлау науқанының жетекшісі Скотт Фоуэлл рэкет және алаяқтыққа қатысты қылмыстық іс бойынша сотталды. Ол алты жыл алты айға сотталды. Бұрынғы сайлау науқанының орынбасары Ричард Джулиано осы іске қатысты айыптауларды мойындап, сотта Фоуэллге қарсы куәлік берді. Райанға жұмысқа алынған және Фоуэллге қарсы куәлік берген бұрынғы республикалық мемлекеттік өкілі Роджер Стэнли мемлекеттік келісімшарттар мен сайлау науқаны үшін пара алғанын, саяси қарсыластарына жала жамылған шабуылдар жасағанын және жалған жұмыс орындарына көмектескенін мойындады.
Қылмыстық іс
Тергеу ақыры бұрынғы губернаторға жетті, ал 2003 жылдың желтоқсанында Райан мен лоббист Лоуренс Уорнер 22 тармақтан тұратын федералды айыптамаға ілікті. Айыптамаларға рэкетшілік, пара алу, қорқыту, ақша жылысу және салық алаяқтығы кірді. Айыптамада Райанның бірнеше мемлекеттік келісімшарттарды Уорнерге және басқа да достарына бағыттап бергені, науқан қаражатын туыстарына және жеке шығыстарды төлеуге жұмсағаны, сондай-ақ пара алуға байланысты лицензиялар бойынша жүргізілген мемлекеттік тергеуді тоқтатуға тырысу арқылы әділеттіліктің жолына кедергі келтіргені айтылды. Ол тергеушілерге жалған мәлімдеме жасаған және губернатор ретіндегі лауазымдық өкілеттіктерін пайдаланып ақша, сыйлықтар мен қарыз алған деген айып тағылды. 2005 жылдың 19 қыркүйегінде іс сотқа жіберілді. Прокурорлардың қысымымен Фоуэлл Райан мен Уорнерге қарсы маңызды куәгерге айналды. Ол өзінің және сүйіктісі Андреа Кутретистің түрмедегі жазасын қысқарту туралы келісімге келді. CBS Chicago саяси редакторы Майк Фланнеридің сөзіне сүйенсек, ішкі кісілер Фауэллдің Райанның бүкіл мансабында "ұл сияқты" болғанын мәлімдеді. Райанның сотында Фауэлл айыптау тарапының "басын қысқа" қысқанын және үкіметпен Райанға қарсы ынтымақтастығын "өмірімде жасаған ең жағымсыз нәрсе" деп мойындады. Сонымен қатар, Фауэлл Райанның анасының үй шаруасына науқан қаражатынан заңсыз төленгенін, ал Райанның асырап алған әпкесі Нэнси Фергюсон науқан жұмыстарын атқармастан науқан қаражатын алғанын куәландырды. Алайда, соттан кейінгі өтініштерді қараған судья дәлелдердің жеткіліксіздігіне байланысты Райанға қарсы екі айыптаманы жоққа шығарды. Райан сот шешіміне шағымданатынын мәлімдеді, себебі ол қазылар алдында туындаған мәселелерге байланысты наразылық білдірді. Федералды прокурор Патрик Фицджеральд: "Мырза Райан достарына миллиондаған долларлық келісімшарттарды берді және оның орнына төлемдер мен демалыстар алды. Губернатор болып тұрғанда, ол ФБР-ге осы әрекеттері туралы жалған мәлімдеме жасады, содан кейін ол оны қайтадан жасады" деді. Ол жемқорлықтың ең ауыр аспектісінің бірі - лицензиялар үшін пара беріліп жатқанын білгеннен кейін Райанның іс-әрекеті екенін айтты. Фицджеральд оның осы практиканы тоқтатудың орнына оны ашқан тергеуді тоқтатуға тырысқанын, бұл сәтті "қоғамдық қызмет үшін ең төменгі шек" деп атады. 2006 жылдың 6 қыркүйегінде Райан алты жарым жылға түрмеге кесілді. Оған 2007 жылдың 4 қаңтарында түрмеге баруға бұйрық берілді, бірақ апелляциялық сот апелляциялық шағымды кепілдікпен қарап, шағымның нәтижесіне дейін босатуға рұқсат берді. Оның айыптамасы 2007 жылдың 21 тамызында Жетінші округтің апелляциялық сотымен расталды, ал 2007 жылдың 25 қазанында Жетінші округтің толық қарауына жол берілмеді. Содан кейін жетінші округ Райанның бостандыққа шығу туралы өтінішін қабылдамады, ал ол АҚШ Жоғарғы сотынан ісін қарауын сұрады; пікір Райанның кінәлі екендігіне қатысты дәлелдерді "көп" деп атады. Жоғарғы Сот оның кепілдік мерзімін ұзартуды қабылдамады, ал Райан 2007 жылдың 7 қарашасында Висконсин штатының Оксфорд қаласындағы федералды түрмеге барып келді. 2008 жылдың 29 ақпанында ол Индиана штатының Терре-Хот қаласындағы орташа қауіпсіздік деңгейіндегі мекемеге ауыстырылды. Оксфорд медициналық көмектің деңгейін өзгертіп, 70 жастан асқан тұтқындарды орналастыруды тоқтатты. Ол 16627 424 нөмірімен тіркелді және 2013 жылдың 3 шілдесінде босатылды.
Қорғау және шағым
Райанның қорғауын бұрынғы губернатор Джим Томпсон басқаратын Winston & Strawn заң фирмасы тегін қамтамасыз етті. Қорғау 2005 жылдың қараша айының ортасына дейін фирмаға 10 миллион долларға бағаланды. 2006 жылдың қыркүйегінде фирмаға келетін шығын 20 миллион долларға дейін жетеді деген болжамдар болды. Райан 1983 жылдан 1991 жылға дейін Томпсонның вице-губернаторы қызметін атқарды. АҚШ Жоғарғы Соты Райанның шағымын қараудан бас тартқаннан кейін, Томпсон сол кездегі президент Джордж Буштан Райанның жазасын өтеген мерзіміне дейін қысқартуды сұрайтынын мәлімдеді. АҚШ сенаторы Дик Дёрбин 2008 жылдың 1 желтоқсанында Бушқа Райанның жасы мен әйелінің нашар денсаулығын атап, оның жазасын жеңілдетуді сұрап хат жолдады, былай деді: «Бұл әрекет оны жасаған қылмыстарынан кешірмейді немесе сотталғанын жоймайды, бірақ ол оған қалған өмірін әйелі мен отбасымен бірге өткізуге мүмкіндік береді». Буш Райанның жазасын жеңілдетпеді. Сотталғаннан кейін Райанның жылдық 197 037 долларлық мемлекеттік зейнетақысы штат заңнамасы бойынша тоқтатылды. Райанның адвокаттары зейнетақы мәселесін Иллинойс штатының Жоғарғы сотына дейін жеткізді, ол 2010 жылдың 19 ақпанында «штат заңнамасы бойынша, жүйеде көзделген ешбір жәрдемақы Райанға төленбеуі керек» деп шешім шығарды. Райан зейнеткерлікке шыққаннан бастап саяси жемқорлыққа қатысқандығы үшін сотталғанға дейін үш жыл ішінде 635 000 доллар зейнетақы алды, сонымен қатар 30 жылдық мемлекеттік қызметі кезінде төлеген 235 500 доллар жеке үлесі қайтарылды.
Үкім шығару
2010 жылы Райан мерзімінен бұрын босатуды сұрады, себебі оның әйелі емделе алмайтын ракқа шалдыққан және оған тек алты ай өмір сүруге мүмкіндік берілді. Сонымен қатар, ол өзінің кейбір айыптаулары Жоғарғы соттың шешіміне байланысты күшін жойтуға тиіс деген негізде сұраныс жасады. 2010 жылдың 21 желтоқсанында АҚШ округтік сотының судьясы Ребекка Паллмейер Райанның өтінішін қабылдамады. 2011 жылдың 5 қаңтарында Райан Индиана штатының Терре-Хоуте қаласындағы түрмесінен Кенкакидегі ауруханаға, өлім төсегінде жатқан әйеліне бару үшін апарылды. Ол әйелінің 27 маусымда, сол сапардан бес ай өткен соң қайтыс болғанын көрді. Райан 2013 жылдың 30 қаңтарында Чикагодағы «Құтқару армиясы» жартылай үйіне орналасты. Үш сағаттан кейін ол Кенкакидегі үйіне жіберілді және 2013 жылдың 3 шілдесіне дейін үй қамауында болды.