Кіріспе
Бельгиялық драматург Мишель де Гелдероде (шын аты Адемар Адольф Луи Мартенс; 3 сәуір 1898 – 1 сәуір 1962) – Фландриядан шыққан, француз тілінде сөйлеп, жазған авангардты бельгиялық драматург. Оның туындылары көбінесе адамның өмірлік тәжірибесінің ең қиын жағдайларын – өлім мен төмендеуден бастап діни шабытқа дейін қамтиды. Ол пьесалар мен әңгімелер жазды, сонымен қатар көрнекті хат жазушы ретінде танылды.
Michel de Ghelderode (born Adémar Adolphe Louis Martens; 3 April 1898 – 1 April 1962) was an avant garde Belgian dramatist, from Flanders, who spoke and wrote in French. His works often dealt with the extremes of human experience, from death and degradation to religious exaltation. He wrote plays and short stories, and was a noted letter writer.
Жеке өмір
Мишель де Гелдероде 1898 жылы Бельгияның Брюссель қаласында дүниеге келді. Гелдеродтың әкесі Анри Луи Мартенс патшалық архивист болып жұмыс істеді, кейіннен осы мамандықты жас Гелдероде де таңдады. Автордың анасы, Жанна Мари Ранс есімді әйел, бұрын діни орденге қабылдануға ниеттенген; тіпті төрт бала туғаннан кейін де, Гелдероде олардың ең кішісі болды. Ол өзінің бұрынғы шақыруының айқын іздерін сақтап қалды, бұл жетілген Гелдеродтың драмалық шығармаларына күшті әсер етті: Мартенс ханымның есте қалған "рухани әңгімелерінің" бірі, қателікпен тірідей жерленген, бірақ құтқарылғаннан кейін де өлімнің іздерін сақтап қалған бала туралы, Гелдеродтың 1934 жылы, отыздан асып қалған шағында жазған "Мадмуазель Жайр" атты пьесасының сюжеті мен кейіпкерлеріне шабыт берді. Ол 1919-1921 жылдары әскери қызметте болды, ал 1924 жылы Жанна Франсуаза Жерарға (1980 жылы қайтыс болған) үйленді. 1930 жылдан бастап Гелдероде көбірек уединоға бой берді және отызыншы жылдарының соңында созылмалы астмамен ауыра бастады. Денсаулығы нашарлағандықтан, он алты жасында Брюссельдегі Сен-Луи институтында оқып жүргенде, ол қатты қызбаға шалдықты. Өмірінің соңына дейін, төсегінде пайда болып, "әлі емес, алпыс үш" деген сөздерді айтқан "әйелдің" көрінісін есте сақтады. Гелдероде 1962 жылы 64 жасқа толуына екі күн қалғанда қайтыс болды. Ол Брюссельдегі Лакен зиратында жерленген.
Әсерлер
Гелдеродтың театр туралы идеялары мен көзқарасы Антонин Артоның 1938 жылдың 1 қаңтарында жарық көрген «Театр және оның екіжақтысы» манифесінде білдірген ойларымен керемет үйлеседі. Екеуі де театрдың адам санасының тереңінде жатқан, арман тәрізді көріністер мен құштарлықтарды көрсете алу мүмкіндігіне ие екенін сезді. Арто да, Гелдерод та фламанд суретшілері Бош пен Брюгельдің туындыларындағы фантастикалық, арманға ұқсас бейнелер мен идеялардан шабыт алды. Гелдерод Брюгельді өзінің «көкейкесті әкесі» деп атады, оның суреттеріне негізделген пьесалар жазды және Брюгельдің «Dulle Griet» картинасы туралы «бұл ғажайып сурет қана емес, сонымен қатар әлемге деген көзқарас, философияны ұсынады» деді. Арто «Театр және оның екіжақтысы» еңбегінде тәуелсіз түрде дәл сол картинаны (Брюгельдің «Dulle Griet») қарастырып, «фламанд суреттерінің қорқынышты түстері» деп айтқандай, қатыгездік театрына қатысты өз идеяларын түсіндірді. Фландрияда дүниеге келген Гелдерод фламанд халықтық дәстүрі мен мәдениетіне жоғары құрметпен қарады, ол оның пьесалары мен әңгімелеріне сіңіп кеткен. Гелдерод былай деді: «Фламандықтар галлюцинациялық әлемде өмір сүреді, бірақ біздің көзіміз мұқият реалистік болып қалады; беткейді және одан тысқары үлкен сырларды білу – бұл фламандықтардың Брюгельден бұрынғы қасиеті. Мен революционер емеспін, тек өз нәсілімнің дәстүрін жазып отырмын ғана». Гелдеродқа қуыршақ театры, итальяндық commedia dell'arte, Фландрияның ортағасырлық әлемі, фламанд суретшілері Бош, Брюгель, Якоб Йорданс және Тениерлер, сондай-ақ бельгиялық суретші Джеймс Энсор, макабр суретшісі және жазушы Жорж Эхоуд үлкен әсер етті. Гелдеродтың көптеген пьесалары Брюгельдің суреттеріне негізделген. Оның «Соқырлар» (Les Aveugles, 1933) пьесасы Брюгельдің «Соқырлар туралы нақыл», «Қаңқаға ілінген қарға» (La Pie sur le Gibet, 1935) пьесасы Брюгельдің «Қаңқаға жететін қуанышты жол» суретінен, ал «Ерекше салт атты» (Le Cavalier Bizarre, 1920) пьесасы нақты бір суретке негізделмеген, бірақ алғы сөзінде айтылғандай, Брюгельден шабыттанды.
Мансап
Гелдерод 60-тан астам пьеса, жүздеген әңгіме, өнер және фольклор туралы көптеген мақалалар мен 20 000-нан астам хат жазды. Ол 1916 жылы француз тілінде пьеса жазуды бастады. 1918 жылы "Терезеден қарайтын өлім" ("La mort regarde à la fenêtre") қойылды, одан кейін 1919 жылы "Жануарлардың тойы" ("Le repas des fauves") сахналанды. 1921 және 1922 жылдары ол Дюпих институтында профессор болып жұмыс істеді, бірақ денсаулығының нашарлауына байланысты қызметтен кетті. Келесі жылы ол кітап сатушы болып жұмыс істеді. 1923 жылы Гелдероде Шаербек коммунасында мұрағат редакторы болып тағайындалды, онда ол 1945 жылға дейін түрлі лауазымдарда жұмыс істеді. 1924 жылы ол "La Flandre littéraire" және "La Renaissance d'Occident" сияқты басылымдарға материалдар жазып, "Les Marionnettes de la Renaissance d'Occident" қуыршақ театры үшін пьесалар жазды. Гелдероде 1925 жылы голланд продюсері Йохан де Местермен қайтадан пьесалар қоюға кірісті, олардың ынтымақтастығы 1930 жылға дейін жалғасты. "Эскуриал" (1927) – оның ең көп қойылатын пьесаларының бірі. Ол оның ең жақсы туындыларының бірі саналады және неміс экспрессионизмі мен символизмнің ықпалын көрсетеді. Ол "Пантаглейз" (1929) пьесасын фламанд комедия актері Ренеат Верхен үшін жазды, ол бас рөлде ойнағаннан кейін көп ұзамай, жиырма алты жасында қайтыс болды. Гелдероде 1939 жылы пьеса жазуды толығымен доғарды. 1946-1953 жылдары ол "Le Journal de Bruges" газетіне материалдар жазды. 1949 жылы Парижде Гелдеродтың пьесалары, әсіресе "Төңір тозақтың хроникасы" ("Fastes d'enfer") қойылымдары үлкен резонанс тудырды. Көптеген театр көрермендері қуанды, ал кейбіреулері ашуланды. Бұл Гелдеродеге скандалды сәттілік әкелді.
Тақырыптар мен стиль
Гелдерод – манекендер, қуыршақтар, шайтандар, маскалар, қаңқалар, діни құралдар мен құпия қарт әйелдермен толтырылған фантастикалық және алаңдататын, көбінесе қорқынышты, әзіл-қалжың мен қатыгездікке толы әлемнің жасаушысы. Оның туындылары қорқынышты және мазасыз атмосфера тудырады, бірақ оларда тікелей қорқыныш елемі жоқ. Гелдеродтың көптеген пьесаларында күшті антиклерикалық көзқарас байқалады, ол шынайы сенімге жете алмайтын руханилықпен жұмсатылады. Гелдеродтың театр әлемінде дінге құрмет көрсету, оған сене беруден гөрі көп кездеседі. Сезімталдық – Гелдеродтың пьесаларындағы тағы бір басты ерекшелік, көбінесе тартымсыз формада көрінеді. Ашкөздік пен ішімдікке құмарлық, сондай-ақ құштарлық, көбінесе есімдері қызықты әйел кейіпкерлер арқылы бейнеленеді. Оскар Г. Брокеттің сөзінше, Гелдеродтың туындылары Альфред Жарридің, сюрреалистер мен экспрессионистердің шығармаларына ұқсас, ал оның теориялары Антони Артоның пікірлерімен сабақтас. Оның пьесаларының көпшілігінде адамдарды рухтан гөрі дене билік ететін жаратылыстар ретінде бейнелейді. "Жыртқыштық, өлім мен қатыгездік Гелдеродтың туындыларында үнемі көзге түседі, бірақ олардың артында зардап шегу мен материализмді сынау және тәубеге шақыру жатыр". Гелдерод – театрдың тотальдік идеясын алғаш пайдаланған драматургтердің бірі, яғни, ақыл-оқты қозғау үшін көзге, құлаққа және эмоцияларға барлық жағынан әсер ететін драма. Тотальдік театрдың пионері ретінде Гелдерод француз театрының тарихына зор ықпал етті. Оның көптеген пьесалары ағылшын тіліне аударылса да, оның туындылары ағылшын тілді елдерде сирек қойылады. 1957 жылдың қазанында Англияда алғаш рет көрсетілген пьесасының тұсаукесері кезінде Гелдерод былай деп мәлімдеді: "Осы қайғылы оқиғаның мәні – және адам тарихы әрқашан қайғылы, абсурдты және мағынасыз, Шекспир жазғандай – біздің атомдық және автоөнеркәсіптік дәуірімізде, армандар мен арманшылдар ғылыми қорқынышқа және болашақ қорқыныштан пайда көретіндердің пайдасына қуылған осы дәуірде, Пантаглейзе сияқты адам архетип болып қалады, үлгілі адам және жақсы мысал, оның қауіпті нәрсемен – ақыл-оймен ешқандай қатысы жоқ, ал құтқарушы инстинктпен тығыз байланысы бар. Ол – адамгершіліктен алыстаған заманда өмір сүретін адам. Ол – соңғы ақын, ал ақын – көктегі дауыстарға, аянға, біздің құдайлық тегімізге сенетін адам. Ол – балалық шақтағы қазынасын жүрегінде сақтап, барлық апаттарды өнерсіз басынан өткізіп бара жатқан адам. Ол тазалықпен Парсифалға, ал Дон Кихотқа батылдықпен және қасиетті ақымақтықпен байланысты. Егер ол өлсе, себебі біздің заманымызда, кінәсіздер өлтірілуі керек: бұл Исаның заманынан бері қабылданған заң. Әмин! 1957 жылы Люк де Хьюш пен Жан Рейн Гелдерод туралы 22 минуттық фильм түсірді. Ол оның соңында, Туун Корольдік театрының орнында, Брюссельдегі марионетка театрларының әулеті бойынша алтыншы және соңғы болып көрінеді.
text=The moral of this sad story – and the story of man is always sad, absurd, and void of meaning, as Shakespeare wrote – it is that in our atomic and auto disintegrated age, this age from which dreams and dreamers are banished in favor of the scientific nightmare and the beneficiaries of the future horror, a fellow like Pantagleize remains an archetype, an exemplary man and a fine example who has nothing to do with that dangerous thing, intelligence, and a great deal to do with that savior, instinct. He is human in an age when all is becoming dehumanized. He is the last poet, and the poet is he who believes in heavenly voices, in revelation, in our divine origin. He is the man who has kept the treasure of his childhood in his heart, and who passes through all catastrophes in all artlessness. He is bound by purity to Parsifal and to Don Quixote by courage and holy madness. and if he dies, it is because particularly in our time, the Innocents must be slaughtered: that has been the law since the time of Jesus. Amen ! In 1957, Luc de Heusch and Jean Raine made a 22 minute film about Ghelderode. He appears near its end, in the location of the Royal Theatre Toone, the sixth and last in a dynasty of marionette theatres in Brussels.
Жалған есімдер
Гелдерод Адемар Адольф Луи Мартенс деген атпен дүниеге келді және атын Корольдік жарлықпен өзгертті. Ол сонымен қатар Филостен Костенобл, Жак Нолан және Бабилас аттарымен де жазды.
Бейімделулер
Гелдеродтың "La Balade du Grand Macabre" (1934) шығармасы Гьёрги Лигетидің "Le Grand Macabre" (1974–77, 1996 жылы қайта жөнделген) операсының либреттосы болды.