Кіріспе
Вермонт Жоғарғы Сотының «Бейкерге қарсы Вермонт» ісі, 744 A.2d 864 (Vt. 1999), Вермонт Жоғарғы Сотының 1999 жылғы 20 желтоқсандағы шешімі болды. Бұл – бір жынысты жұптардың әртүрлі жынысты жұптармен тең құқықтарға ие болуын сот арқылы алғаш рет растаған жағдайлардың бірі. Шешімде штаттың бір жынысты некеге тыйым салуы Вермонт Конституциясымен берілген құқықтарды бұзу болып табылғаны айтылды. Сот Вермонт штатының заң шығарушы органына бір жынысты некелерге рұқсат беруді немесе бір жынысты жұптарға осыған ұқсас құқықтарды қамтамасыз ететін балама құқықтық тетікті енгізуді міндеттеді.
Baker v. Vermont, 744 A.2d 864 (Vt. 1999), was a lawsuit decided by Vermont Supreme Court on December 20, 1999. It was one of the first judicial affirmations of the right of same sex couples to treatment equivalent to that afforded different sex couples. The decision held that the state's prohibition on same sex marriage denied rights granted by the Vermont Constitution. The court ordered the Vermont legislature to either allow same sex marriages or implement an alternative legal mechanism according similar rights to same sex couples.
Өмірбаян
1996 жылы Гавайиде алғашқы жетістікке қол жеткізгеннен кейін, ол 1998 жылы халықтың референдумымен күшін жойғаннан соң, бір жынысты некелерді қолдаушылар Вермонт штатын өздерінің сот процесі үшін таңдады. Бұл таңдаудың себебі штаттың гомосексуалдар мен лесбиянкалардың құқықтарын қорғау тәжірибесі және оның конституциясын өзгертудің қиындығы болды. Вермонт 1990 жылы жеккөрушілік қылмыстар туралы заң қабылдады, бұл бастаманы бірінші болып іске асырған штаттардың бірі. Жеккөрушілік қылмыстар туралы заң 1989 жылы енгізілген кезде, ол жыныстық бағдарды қамтыды. Заңнаманы қолдаған көптеген куәліктер мен статистика гомосексуалдар мен лесбиянкалар қауымдастығына қатысты, ал гомосексуалдарға қарсы зорлық-зомбылықтың бір оқиғасы оның қабылдануына көмектесті. 1992 жылы штат өзінің дискриминацияға қарсы заңына – Адам құқықтары туралы заңға жыныстық бағдарды қосты. 1993 жылы Вермонт Жоғарғы соты In re B. L. V. B. ісі бойынша бірауыздан шешім шығарды, онда әйелдің лесбиянка серігінің туған балаларын асырап алуға құқығы бар екендігі айтылды. Заңда асырап алу туған ата-аналардың құқықтарын тоқтату керектігі, егер асырап алушы баланың туған ата-анасының жұбайы болмаса, көрсетілген. Сот заңның асырап алуды тек заңды жұбайлармен шектеуді көздемегенін, баланың қауіпсіздігін қамтамасыз ету оның "басты мақсаты мен рухы" екенін және екінші әйелдің асырап алуына рұқсат етілетінін шешті. 1995 жылы штаттың асырап алу заңын реформалау барысында Сенат комитеті бастапқыда некеде тұрмаған жұптарға, олардың жынысына қарамастан, бала асырап алуға мүмкіндік беретін тілді алып тастады, бірақ бірнеше айлық жұмыстан кейін заң шығарушы орган бір жынысты жұптарға бала асырап алуға мүмкіндік беретін нұсқаны қабылдады.
Соттың бірінші сатысы
1997 жылдың 22 шілдесінде Милтон, Шелберн және Саут-Бёрлингтон қалаларында некеге тұруға рұқсат берілмеген үш бір жынысты жұп, осы қалалар мен штатты сотқа берді. Олар – Стэн Бейкер мен Питер Харриган, Холли Путтербоу және Лоис Фарнхэм, Нина Бек және Стейси Джоллс. Олардың екеуі бала тәрбиелеген. Бұл жұптар өздерінің жергілікті биліктеріне және Вермонт штатына қарсы сотқа жүгініп, некеге тұруға рұқсат бермеу Вермонт штатының неке заңдарын және конституциясын бұзатындығын жариялау туралы шешім қабылдауды сұрады. Айыптаушылардың қорғауын Бостон қаласындағы Гейлер мен лесбияндарды қолдайтын адвокаттар тобының өкілі Мэри Бонауто, сондай-ақ Вермонт штатының екі адвокаты – Сьюзан Мюррей мен Бет Робинсон жүзеге асырды. Жауапкерлер талапкерлердің шағымдарын заңмен шешуге болмайды деген негізде сот ісін тоқтату туралы өтініш білдірді. 19 желтоқсанда Читтенден округінің сотында Жоғарғы сот судьясы Линда Левитт жауапкерлердің өтінішін қабылдады. Ол неке заңдары бір жынысты некелерге рұқсат беру үшін түсіндірілмейтінін және олардың конституциялық екенін, себебі олар «бала туу мен бала тәрбиесі арасындағы байланысты» нығайту арқылы қоғамдық мүдделерге қызмет ететінін мәлімдеді. Ол жауапкерлердің «тарих пен дәстүр» мемлекеттің неке институтын сақтау мүддесін ақталады деген пікірімен келіспеді. Арыз берушілер Вермонт штатының Жоғарғы сотына шағымдануға құқылы болды. 1998 жылдың 3 қарашасында Аляска және Гавайи штаттарында бір жынысты некелерге қарсы референдумдар өтті. Екі аптадан кейін, Вермонт Жоғарғы сотында Бейкер ісі бойынша ауызша жарысқанда, Ұлттық гейлер мен лесбияндар жұмыстық тобының өкілі Трейси Конати: «Қазіргі уақытта Вермонт көп жағынан біздің ең үлкен үмітіміз» деді. Соттар мен қоғамдық пікірдің өзара әрекеттесуін талқылаған Вермонт құқық мектебінің профессоры Грег Джонсон: «Біз Вермонт штатында үміткерміз, себебі тек заңгерлік жүйе жақсы ғана емес, сонымен қатар саяси жүйе Аляска мен Гавайидегіден едәуір өзгеше» деді.
Вермонт Жоғарғы соты
Вермонт Жоғарғы Соты Вермонт Адам құқықтары жөніндегі комиссиясынан, Ламбда құқықтық қорғау және білім беру қорынан, Вермонт лесбиянкалар мен гейлердің құқықтары жөніндегі коалициясынан, лесбиянкалар мен гейлердің ата-аналары мен достарынан, Вермонт бір жынысты некелер ұйымынан, Vermont NOW, Вермонт психиатриялық қауымдастығынан, Take It To the People, New Journey, Американ құқық және әділет орталығынан, Specialty Research Associates, Берлингтонның Рим католик епархиясынан, Agudath Israel of America, Христиан құқықтық қоғамынан, сондай-ақ бірқатар АҚШ штаттарынан, заң профессорларының топтарынан және жеке тұлғалардан құжаттар (amicus briefs) алды. 1998 жылдың 18 қарашасында сотта жазбаша аргументтер тыңдалды. Сот судьялары Джон Дули мен Денис Р. Джонсон бір жынысты жұптарды мемлекеттік неке құқығынан мүшелікке алмау конституцияға қайшы екені туралы жеке пікірлерін жазды, бірақ олардың негіздемелері әртүрлі болды.
Көпшілік пікір
Көпшілік пікірді Бас судья Джеффри Аместой жазды, оған судьялар Джеймс Морс және Мэрилин Скоглунд қосылды. Онда сот арыз берушінің бір жынысты одақтарды мойындамауы Вермонт штатының неке туралы заңдарын бұзады деген талабын қабылдамады. Сотта неке туралы заңдар еркек-әйел жұптарына ғана некеге тұруды тікелей шектемейді, бірақ некенің жалпы сөздік анықтамасы және 1945 жылы қабылданған заңнамалық ниет некенің ер мен әйел арасындағы одақ ретінде қарастырылуын қолдайды деп шешім шығарды. Сот сондай-ақ, «күйеу» және «қалыңдық» терминдерінің жынысқа қатысты екенін түсіндірді. Штат Конституциясының Жалпы Пайда туралы ережесіне қатысты, сот оның 1777 жылғы Вермонт Конституциясының бастапқы құрамдас бөлігі екенін, ал Федералды Конституцияның 14-ші түзетуінің Тең Қорғау туралы ережесінен ондаған жылдар бұрын пайда болғанын атап өтті. Сот Вермонттың АҚШ Конституциясында көзделмеген құқықтарды өз азаматтарына беруге құқылы екенін және Жалпы Пайда туралы ережелерді қолдану федералды соттардың Тең Қорғау туралы ережелерді қолдануынан тарихи тұрғысынан ерекшеленетінін мәлімдеді. Федералды Тең Қорғау туралы ереже көбінесе өте шектеулі жағдайларда ғана қолданылады, ал Жалпы Пайда туралы ереже «мемлекеттік қызметтер мен қорғаудан заңмен шеттетулер тиісті және маңызды қоғамдық мүддеге негізделуі керек» деп түсіндіріледі. Сот штаттың неке саясатының мұндай «маңызды қоғамдық мүддеге» қызмет етпейтінін анықтады, бір жынысты некелер неке мен бала тәрбиесі арасындағы байланысты әлсірету арқылы зиян келтіретіні туралы аргументті қабылдамады және бір жынысты жұптарға неке құқығын беруде әкімшілік немесе практикалық қиындықтарды көрмеді. Сот сонымен қатар, 1996 жылғы бір жынысты асырап алуды қолдайтын заңдарды қоса алғанда, бірқатар іс-қимылдарда гейлер мен лесбиянкалардың ата-ана болуын мемлекет қолдағанын атап өтті. Сондай-ақ, ол бір жынысты некелерді заңды тану басқа штаттардың тәжірибесіне сәйкес келмейді деген пікірді жоққа шығарды, Вермонттың басқа штаттар мойындамайтын кейбір неке шартына (мысалы, туысқандардың некесіне) рұқсат бергенін және мұндай алаңдаушылықтар бір жынысты жұптарға бала асырап алуға рұқсат беретін заңдардың қабылдануына кедергі келтірмегенін көрсетті. Сот жауапкердің қалған аргументтерін, мысалы, бір жынысты жұптардың «тұрақтылығына» қатысты аргументтерін, барлық бір жынысты жұптарға қатысты саясатты негіздеуге жеткіліксіз немесе болжамды деп қабылдамады, және олар кейбір еркек-әйел серіктестіктеріне де қатысты. Сот арыз берушілердің неке куәлігін беру туралы өтінішін қанағаттандырмады, бірақ «келешектегі кейбір істерде Вермонт заңы бойынша тең артықшылықтар мен қорғауларға қарамастан неке куәлігін беруден бас тарту конституциялық қорғалған құқықтарды жоққа шығарады деп дәлелдеуге тырысуы мүмкін» деді. Оның орнына, сот штатқа бір жынысты жұптарға еркек-әйел жұптарына тең құқықтар мен артықшылықтар беретін жүйені енгізуді тапсырды. Бұл жүйе неке туралы заңға өзгеріс енгізу арқылы бір жынысты некеге рұқсат беру арқылы немесе басқа атаумен параллель мәртебе құру арқылы жүзеге асырылуы мүмкін.
Кейінгі дамуы
2000 жылы Заң шығарушы орган Бейкер шешіміне жауап ретінде бір жынысты жұптар үшін азаматтық одақтарды енгізді, бұл ақырғы және терең бөлініс тудырған ұзақ пікірталас нәтижесінде болды. 1 шілдеде күшіне енген заңда неке ер адам мен әйелдің арасындағы одақ ретінде анықталды, бұл Вермонт штатының некеге рұқсат беру туралы заңдарында бұрын кездеспеген нақты айғақ болды. Бейкер ісі бойынша сот шешіміне және заң шығарушы органның азаматтық одақтарды қабылдауына жауап ретінде, бір жынысты одақтарды заңды түрде мойындауға қарсы болғандар «Take Back Vermont» деп аталатын оппозициялық ұйым құрды. Осы жылдың күзінде өткен сайлауда азаматтық одақтарды қолдаған алты заң шығарушы қыркүйектегі алғашқы сайлауда жеңіліске ұшырады, олардың бес республикашыл және біреуі демократ болды. Қараша айында тағы 11 азаматтық одақ жақтасы заң шығарушы орган құрамынан шығарылды. Сауалнамалар сайлаушылардың азаматтық одақтар мәселесінде шамамен тең бөлінгенін көрсетті. GLAD Массачусетс штатында бір жынысты некеге құқық алу үшін сотқа жүгінгенде, Бонауто Бейкер сияқты шешімді жеңуден аулақ болуға тырысты, некенің нақты заңдық артықшылықтары мен міндеттемелеріне қарағанда оның мәртебесіне баса назар аударды. Ол былай деді: «Біз Массачусетс штатында неке – негізгі азаматтық және адам құқығы екендігін талқылауға көбірек уақыт жұмсадық. Оны мемлекеттік және федералдық қорғауға бөлуге болмайды. Біз мәдениетте неке нені білдіретіні туралы әңгімелестік». Нью-Джерсидің жоғарғы соты 2006 жылдың 25 қазанында «Льюис Харриске қарсы» ісінде бірауызды шешім шығарды, онда бір жынысты жұптарды некеден шығару штат конституциясының теңдік қорғау кепілдігін бұзады деп танылды. Сот төрт дауысқа үш дауыспен тиісті шараны заң шығарушы органға қалдыру керек деп шешкенде, өйткені «мұндай өзгеріс демократиялық процестің қызылынан тууы керек», – деді New York Times газеті Нью-Джерсиді «жаңа Вермонт деп санауға болады». Вермонт штаты 2009 жылдың 1 қыркүйегінен бастап бір жынысты некелерді заңдастырды. 1 қыркүйекке дейін жасалған азаматтық одақтар, егер жұптар некеге тұрмаса, азаматтық одақтар ретінде мойындала берді.