Кіріспе

Мормон кітабының археологиялық талаптарына шолу

Археология мен Мормон кітабы арасындағы байланыс Мормон кітабында археологиялық зерттеулер арқылы расталатын немесе жоққа шығарылатын мәлімдемелерге негізделген. Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілер шіркеуінің мүшелері және Соңғы күнгі қасиеттілер қозғалысының басқа да тармақтары Мормон кітабының Америкадағы ежелгі тарихи оқиғаларды сипаттайды деп сенсе де, қолда бар тарихи және археологиялық фактілер кітаптың Джозеф Смиттің анахронизмге құрылған туындысы екенін көрсетеді. 1830 жылы кітап жарық көргеннен бері мормон археологтары археологиялық дәлелдерді пайдаланып, оқиғалардың рас екенін дәлелдеуге тырысып келеді, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Мормон кітабында нефиттер және ламандықтар деп аталатын екі өркениеттің қарым-қатынасы сипатталған, мормондардың пікірінше, олар шамамен б.з.д. 600 жылдан б.з. 400 жылға дейін Америкада болған. Екінші маңызды сюжет желісі Яредтік ұлт туралы баяндайды, Мормон кітабында олардың Киелі кітаптағы Бабыл мұнарасында тілдердің шатасуынан кейін бірден Ескі әлемнен ғажайып трансокеандық саяхат арқылы келгендігі айтылады. Мормон кітабында б.з.д. 3100-400 жылдар аралығында Америкада болмаған бірнеше жануарлар, өсімдіктер және технологиялар туралы айтылады, бұл Мормон кітабындағы маңызды анахронизмдердің бірі болып табылады. 20 ғасырдың басындағы кейбір мормондар инка, майя, ольмек және басқа да ежелгі американдық және Ескі әлем өркениеттерінің жер аттары мен қираған орындары сияқты түрлі археологиялық жаңалықтарды Мормон кітабының жазбаларын растайтын дәлел ретінде қарастырды. Археологтар мұндай барлық талаптарды жоққа шығарады, көбінесе оларды қарапайым түрде қабылдамайды (бірқатар археологиялық қоғамдар мормондардың сұрақтарына осы өркениеттер Мормон кітабымен сәйкес келе ме деген жауап хаттарын дайындап қойған).

Өмірбаян

Мормон кітабының баяндамасы, сондай-ақ Джозеф Смит, оның серіктестері және кейінгі ЛДС шіркеуінің басшыларының қолдаушы мәлімдемелері Мормон кітабының Американың ежелгі жергілікті халықтарының тарихын қамтитын жазба екенін көрсетеді. Кітапта үш топ немесе өркениет – Нефиттер, Ламандықтар және Яредтықтар – б.з.д. 2500 және 600 жылдары аралығында Ескі әлемнен көшіп келіп, континенттің жергілікті халықтарының ата-бабалары болғаны айтылады. 21-ғасырда Мормон кітабында көрсетілген халықтардың нақты географиялық аумағы мен орналасқан жері Мормон ғалымдары мен қорғаушылары арасындағы пікірталас нысанына айналды.

Ұсынылған географиялық орналасу

Әр түрлі жақтаушылар Мормон кітабындағы оқиғалар әртүрлі аймақтарда болғандығын, ең бастысы Солтүстік Америкада, Оңтүстік Америкада және Орталық Америкада орын алғандығын айтады. Бұл тұжырымдар бәсекелес модельдерге бөлінеді, олардың ішінде жарты шар географиялық моделі, Мезоамерика шектеулі географиялық моделі және Саусақ көлдері шектеулі географиялық моделі ең танымалдары. Көптеген Мормон емес археологтар Мормон кітабының нақты археологиялық орындары бар екенін мойындамайды.

Географиялық модель

Географиялық модель Мормон кітабындағы оқиғалар Солтүстік және Оңтүстік Америка құрлықтарының барлық аймақтарында болды деп жорамалдайды. Сәйкесінше, кейбір мормондар Мормон кітабында тіркелген халық Солтүстік және Оңтүстік Америка құрлықтарын мекендеген, ал американдық жергілікті тұрғындардың барлығы Израиль ұрпақтары деп санайды. Әртүрлі шіркеу басшыларының пікірлері уақыт өте келе өзгеріп, ертедегі мормон басшыларының бірі Орсон Пратт дәстүрлі көзқарас ұстанды. Бұл модель Мормон кітабының кіріспесінде де жасырын қолдау тапты, ол 2008 жылға дейін ламандықтарды "американдық үндістердің негізгі ата-бабалары" деп көрсеткен. Соңғы кезде шіркеу американдық жергілікті халықтың абсолюттік шығу тегі туралы бұрынғыдай қатаң ұстанымды ұстанбайды. Мормонның кейбір жақтастары Джозеф Смит Иллинойс штары арқылы саяхат жасағанда, өзінің және серіктерінің "Нефийлердің жазықтарымен саяхаттап, Мормон кітабының тарихын айта отырып, Иеміздің бір кездері сүйікті халқының обаларын аралап, олардың бас сүйектері мен сүйектерін құдайлық шынайылығының дәлелі ретінде жинап отырғанын" айтқандығын атап көрсетеді. Сыншылар ламандықтар американдық үндістердің ата-бабалары деген пікірдің қазіргі археологиялық және генетикалық зерттеулерде ешқандай негізі жоқ екенін мәлімдейді.

Мезоамерикалық шектеулі географиялық модель

Мезоамерикалық шектеулі географиялық модель Мормон кітабындағы оқиғалардың Мезоамериканың географиялық жағынан "шектелген" аймағында, жүздеген шақырымдық өлшемде болғанын және Лехи келген кезде Жаңа әлемде басқа да халықтар болғанын жобалайды. Бұл модельді 20 ғасырда түрлі мормон жақтастары (RLDS және LDS) ұсынды және қолдады. ЛДС шіркеуінің басшылары да Мормон кітабының географиялық тұрғыдан шектеулі орналасуын ұсынды, және бұл көзқарас шіркеудің ресми журналы "Ensign"-де жарияланды. Шектелген мезоамерикалық географиялық модельді бірқатар ғалымдар сынға алды, олар бұл модель Мормон кітабының географиясын толық түсіндіре алмайды және кітапта сипатталған жерлер, оқиғалар, флора және фауна нақты сәйкес келмейді деп санайды. Жақтастар арасында да бұл модельге сын айтылды, әсіресе Кумора тауының орналасқан жеріне қатысты, көптеген мормондар оны Нью-Йорктегі нақты бір жер деп есептейді. Мезоамерикалық шектеулі географиялық модель бойынша, бұл екі Кумораның болуын талап етеді, бұл кейбір адамдардың пікірінше, абсурдты.

Finger Lakes Limited географиялық моделі

Мормонның кейбір жақтастары Мормон кітабындағы оқиғалар Нью-Йорк штатының Фингер-Лейкс аймағында және оның төңірегіндегі шағын аумақта болды деп санайды. Бұл теорияның негізгі бөлігі Джозеф Смит және басқа шіркеу көшбасшыларының айтқан сөздеріне байланысты. Бұл модельге қатысты сын демографиялық тұрғысынан туындайды: Мормон ғалымдары Мормон кітабы тарихының әртүрлі кезеңдерінде кітапта баяндалған өркениеттердің халқы 300 000 мен 1,5 миллион аралығында болған болуы мүмкін деп есептейді. Кейінгі жаредтік өркениеттің аумағы одан да зор болды. Мормон кітабында айтылғандай, жаредтіктерді құртқан соңғы соғыста кем дегенде екі миллион адам қаза тапты. Мормон кітабындағы халық санының бағалауынша, сипатталған өркениеттердің көлемі ежелгі Египет, ежелгі Грекия, ежелгі Рим және майя өркениеттерімен шамалас. Мұндай өркениеттер кескен тас қираған орындар, қабірлер, храмдар, пирамидалар, жолдар, аркалар, қабырғалар, фрескалар, мүсіндер, құмыралар және монеталар сияқты көптеген артефакттарды қалдырған. Дегенмен, Нью-Йорк штатының Фингер-Лейкс аймағында осы көлемдегі және масштабтағы кез келген өркениеттің болуын растайтын ешқандай дәлел табылған жоқ.

Археологиялық көзқарас

Америкада палеолит дәуіріндегі аңшы-жинаушылар (палеоиндейлер) Солтүстік Азияның мамонт даласынан Берингия құрлық көпірі арқылы Солтүстік Америкаға кірген кезде қоныстану басталды. Бұл көпір Солтүстік-Шығыс Сібір мен Батыс Аляска арасында соңғы мұз дәуірінде (26 000 – 19 000 жыл бұрын) теңіз деңгейі төмендеген кезде пайда болған. Бұл топтар 12 000 – 14 000 жыл бұрын Лорантид мұз қабатының оңтүстігіне қарай кеңейіп, Солтүстік және Оңтүстік Американы мекендеді. Американың қоныстану мерзімі әлі де шешілмеген, ұзақ жылдар бойы ашық сауал болып қалып келеді. Археология және басқа да ғылымдардағы жаңалықтар бұл мәселеге жарық түсіргенімен, маңызды сұрақтар әлі де жауапсыз күйде. "Кловис бірінші теориясы" Америкадағы ең алғашқы адамдар Кловис мәдениетінің өкілдері болған, олар шамамен 13 000 жыл бұрын пайда болды деген гипотезаны білдіреді. Дегенмен, Кловиске дейінгі мәдениеттердің куәліктері жинақталып, Американың алғашқы қоныстану уақытын ертерек жылдарға ықпалдады. Ғалымдардың көпшілігі адамдардың 15 000 – 20 000 жыл бұрын Лорантид мұз қабатының оңтүстігіне жеткеніне сенеді. Кейбір жаңа, даулы археологиялық деректер адамдардың Америкаға соңғы мұз дәуірінен бұрын, 20 000 жылдан ертерек келген болуы мүмкін екенін көрсетеді. Алайда, Америкадағы ең көне археологиялық орындардың көпшілігі шамамен 15 000 жылға сай келеді. Олардың ішінде Техастағы Баттермилк Крик кешені, Пенсильваниядағы Медоукрофт үңгірлік жартасы және Чилидің оңтүстігіндегі Монте-Верде орны бар. Кловиске дейінгі адамдардың археологиялық куәліктері Оңтүстік Каролинадағы Топпер орнының 16 000 жыл бұрын пайда болғанын көрсетеді, сол кезде мұз дәуірінің шарықталуы жағалау сызығының төмендеуіне теориялық мүмкіндік берген.

XIX ғасырдағы археологиялық табылмалар

Сыншылар Мормон кітабының он тоғызыншы ғасырда кең таралған "Бұй салушылар" жанрындағы басқа туындылармен салыстырылатын, ойдан шығарылған туынды екенін айтады. Он тоғызыншы ғасырдағы кейбір археологиялық жаңалықтар (мысалы, жер мен ағаштан салынған бекіністер мен қалалар, гипс сияқты цементтің қолданылуы, ежелгі жолдар, металл ұштар мен құралдар, мыс көкірекшелер, басқа жақтаулар, маталар, інжулер, Солтүстік Америкадағы жергілікті жазулар, Солтүстік Америкадағы пілдің қалдықтары сияқты) Мормон кітабы жарық көрген кезде кеңінен танымал болды және осы идеялардың кейбіреулері кітаптың мәтініне енген.

Анахронизмдер мен археологиялық табылған заттар

Мормон кітабын сынаушылар кітаптағы белгілі бір сөздер мен тіркестер археологиялық жағдайларға қайшы келеді деп санайды. Олар Америкада Мормон кітабының дәуірінде (б.з.д. 2500 жылдан шамамен 400 жылға дейін) болмаған артефакттар, жануарлар, өсімдіктер немесе технологиялар туралы пікір білдіреді. Төменде Мормон кітабындағы анахронизмдерге қатысты сын-ескертпелердің кейбіреулері, сондай-ақ мормон қорғаушыларының ең белгілі пікірлері келтірілген.

Жылқылар

Мормон кітабында жылқы бес рет еске алынады, ал нефиттердің алғаш келген кезде олар орман ішінде "өсірілген", "тамақтандырылған", "дайындалған" (көліктермен бірге) түрінде бейнеленеді, сондай-ақ тамақ ретінде қолданылып, "адамға пайдалы" жануар ретінде сипатталады. Америкадағы жылқылардың 10 000 – 7 600 жыл бұрын жойылып кеткені есептеледі және испандықтар Еуропадан әкелгенге дейін қайтадан пайда болған жоқ. Христофор Колумб 1493 жылы жылқыны Америкаға (Кариб теңізі аймағына) алғаш әкелді, ал Кортес 1519 жылы Америка құрлығына әкелді. Мормон археологы Джон Л. Соренсон Жаңа дүниедегі кейбір жылқылар плейстоцен мен голоцен кезеңдерінің арасындағы өту кезеңінен аман қалған болуы мүмкін екенін айтады, бірақ бұл пікірге Мормон кітабының басқа ғалымдары қарсы шығады. Мормон қорғаушысы Роберт Р. Беннетт Мормон кітабындағы "жылқы" сөзі басқа жануарды, мысалы тапирді білдіруі мүмкін деп ұсынады.

Филдер

Пілдер алғашқы Етер кітабында шамамен б.з.д. 2500 жылы бір рет айтылады. Сынаушылар археологиялық жазбалардың жаңа әлемде барлық піл тәрізді жануарлар б.з.д. 10 000 жылға дейін жойылғанын көрсететінін айтады. Бұл жойылудың себебі адамдардың аң аулауы, маңызды климаттық өзгерістер немесе екі фактордың үйлесімі болуы мүмкін деп болжанады. Жақындағы шөгінділердегі eDNA зерттеулері мамонттардың Солтүстік Америкада кем дегенде б.з.д. 6600 жылға дейін тірі қалғанын көрсетіп тұр. Мамонттардың шағын тобы Аляскадағы Сент-Пол аралында б.з.д. 3700 жылға дейін тіршілік етті. Кейбір әуесқой археологтар мен мормон авторлары Солтүстік Американың үйінділер құрастырушы мәдениеттерінің пілдермен таныс болғаны туралы күмәнді дәлелдер келтірді. Бұл дәлелдер көптен бері талқылау тақырыбы болып келеді, ал қазіргі археологтар пілдің қалдықтары дұрыс емес мерзімделген, жаңылыс анықталған немесе тікелей жалған екеніне келіседі.

Ірі қара мал және сиырлар

Мормон кітабында Жаңа әлемде "сиыр" немесе "мал" туралы бес жеке жағдай кездеседі, оның ішінде олар "өсірілген" және "адамның пайдалануы үшін" немесе "адамның тағамына пайдалы" екендігі айтылады, сондай-ақ "мал" мен "сиырлар" бір түрлі жануар саналмағаны көрсетіледі. Мормон кітабы барлық үй жануарларын "мал" деп атаудың дәстүрлі библиялық үлгісін ұстанса да, 16 ғасырдағы еуропалықтармен байланысқа дейін Ескі әлемдегі ірі қара малдың (Bos туысына жататын мүшелері) Жаңа әлемде болғанына ешқандай дәлел жоқ. Сонымен қатар, қазіргі кезде америкалық бизонның үйретілгендігіне археологиялық дәлелдер табылмады. Америкада лама мен альпака ғана үйретілген ірі сүтқоректілер болды және еуропалықтар континентке келгенге дейін ешбір ешкі, бұғы немесе қой толыққанды үйретілмеген деп қабылданды. Мормонның кейбір жақтастары Мормон кітабында қолданылған "мал" термині жалпылама мағынада қолданылған және тек Bos туысына жататын жануарларды ғана білдірмейді деп санайды. Осылайша, олар "мал" термині тау ешкілеріне, ламаларға немесе американдық бизонның ата-тегі Bison antiquus (Bovinae тұқымдасына жататын) болуы мүмкін деп тұжырымдайды.

Қойлар

Мормон кітабында нефиттердің жазбаларында "қой" туралы метафоралық түрде әртүрлі жерлерде айтылған, бірақ нефиттердің Жаңа Дүниеге келген кездегі жануарлар тізімінде олар көзге түспейді. Бір мысалда, қойлар шамамен б.з.д. 2300 жылы Америкада жаредтілердің меншігінде болған деп сипатталады. Тағы бір аятта, шамамен б.з. 21 жылы, жаудың қарақшылар әскерінің белдеріне оралған "қозу терісі" туралы айтылады. Дегенмен, үйретілген қойлар алғаш рет 1493 жылы Колумбтың екінші саяхаты кезінде Америкаға әкелінгені мәлім. Мормон жақтастары жаредтілердің айтқан қойы, олардың шамамен б.з.д. 2500 жылы келгеннен кейін көп ұзамай еске алынғандықтан, Ескі Дүние қойларын білдіреді деп санайды, өйткені Мормон кітабында жаредтілер өздерімен жануарлар мен құстарды әкелгені айтылған, ал қозу терісіне сілтеме жасау аң ауланған жабайы қойларға қатысты болуы мүмкін. Колумбқа дейін Америкада үйретілген қойлардың болғанына ешқандай дәлел табылған жоқ.

Ечкилер

"Ешкілер" Мормон кітабында үш рет еске алынып, олар нефиттер мен яредтілердің арасында болғанын көрсетеді (яғни, б.з.д. 2500 жылдан б.з. 400 жылға дейін). Екі аятта "ешкілер" "жабайы ешкілерден" ажыратылып көрсетілген, бұл кем дегенде екі түрі болғанын, олардың бірі үйретілген болуы мүмкін екенін көрсетеді. Үй ешкілерінің 15 ғасырда еуропалықтармен Америка құрлығына әкелінгені мәлім. Брокеттердің үйретілгендігіне дәлел жоқ.

Шошқа

Мормон кітабында "шошқалар" екі рет айтылады, онда олар Яредтілер үшін "адам тағамына пайдалы" болғандығы көрсетілген. Ақтаушылар шошқаларға ұқсас және шошқалардың Suinae құрамына жататын пекарилердің (жапалин деп те аталады) Оңтүстік Америкада тарихи алдында болғанын атап көрсетеді. Мормон кітабының түпнұсқалық үйінді құрушылар теориясын қолдайтын мормон авторлары Солтүстік Америка пекарилерін ("жабайы шошқалар" деп те аталады) Яредтілердің "шошқалары" деп ұсынды. Жаңа әлемде, Бразилияда 1547 жылы пекарилердің ең алғашқы ғылыми сипаттамасында олар "жабайы шошқалар" деп аталған. Пекарилердің тұтқында өсірілгені туралы құжатталған мәліметтер жоқ, бірақ олардың Юкатан, Панама, Кариб теңізінің оңтүстігі және Колумбияда қолға үйретілгені, қоршалғаны және тамақ және ритуалдық мақсаттар үшін өсірілгені құжатталған. Пекарилердің археологиялық қалдықтары Мезоамерикада алғашқы қалыптасу кезеңінен бастап испандықтармен байланыс орнағанға дейін табылған. Атап айтқанда, пекари қалдықтары ерте қалыптасу кезеңінің Ольмек цивилизациясының орындарында табылды, бұл цивилизация мормон ақтаушылары Мормон кітабындағы Яредтілермен байланыстырады.

Арпа мен бидай

"Арпа" Мормон кітабында үш рет, ал "бидай" бір рет айтылады, жер "өңделіп" арпа мен бидайды бір географиялық орналасқан жерде егу үшін дайындалған, Мормон кітабының хронологиясы бойынша б.з.д. I және II ғасырларда. Еуропалықтар 1492 жылдан кейін Жаңа дүниеге үйретілген заманауи арпа мен бидайды әкелді. Мормон кітабында Иерусалим жерінен әкелінген белгісіз "тұқымдар" Жаңа дүниеге келген кезде егілгенін және сәтті өнім бергенін айтады. Бүгінгі күнге дейін бар дәлелдер Америка құрлығына Ескі әлемнің флорасы мен фаунасы Колумбия алмасу кезінде келгенін көрсетеді.

Жібек

Мормон кітабында "жібек" Жаңа әлемде төрт рет еске алынады. "Жібек" әдетте Азияның бірнеше көбелегінің, ең бастысы Bombyx mori, коконынан жасалған материалды білдіреді; бұл түрдегі жібек Колумбтан бұрынғы Америкада белгісіз болған. Мормон ғалымы Джон Л. Соренсон Мезоамерикада жібекке балама нәзік мата жасау үшін қолданылған бірнеше материалдарды сипаттайды, олардың кейбіреулерін испандықтар келген кезде "жібек" деп атаған, соның ішінде цеиба ағашының тұқымдық қаптарынан алынған талшық (капок), жабайы көбелектердің кокондары, жібек шөптерінің талшықтары (Achmea magdalenae), жабайы ананастың жапырақтары және қоянның құрсағындағы жұмсақ түктері. Оның сөзіне қарағанда, Мексика халқы жабайы жібекқұрттың иірілген жібінен мата жасаған. Ацтектер екі жергілікті жәндік – Eucheira socialis көбелегі мен Gloveria psidii көбелегінің ұяларынан алынған жібек тәрізді материалды пайдаланған. Олар ұяларды кесіп, бөліктеп біріктіріп мата жасаған, қазіргі жібек сияқты талшықтарды бөліп, иіріп тоқымаған. Бұл жәндіктерден жібек иіру туралы соңғы уақыттарда да хабарлар келіп түскен, бірақ оның Колумбтан бұрынғы дәуірде қолданылуы күмәнді.

Арбалар немесе дөңгелекті көлік құралдары

Мормон кітабында Жаңа дүниеде пайдаланылған "көліктер" туралы екі мәлімет бар. Сынаушылар Мезоамерикада дөңгелекті көлік құралдарын қолдануды растайтын археологиялық дәлелдер жоқ деп мәлімдейді, әсіресе ежелгі Мезоамериканың көп бөліктері дөңгелекті көліктер үшін қолайсыз болғандықтан. Нью-Йорктегі Америка табиғи тарих мұражайының этнография бөлімінің меңгерушісі Кларк Вислер былай атап өтті: "Жаңа дүниедегі жердегі көліктің басым түрі – адам күшімен тасымалдау еді. Колумбтан бұрын дөңгелек белгісіз болған." Оңтүстік Америкадағы Инка цивилизациясын Мезоамерика цивилизацияларымен салыстырғанда да дөңгелекті көліктердің жоқтығы байқалады. Инкалар кеңінен таралған можайланған жолдар жүйесін пайдаланғанмен, олардың көп бөлігі өте қиын, тік және тар болғандықтан дөңгелекті көліктерге жарамсыз болып көрінеді. Инка халқы салған, тіпті кейбір шалғай аймақтарда бүгінге дейін қолданылып, күтіліп келе жатқан көпірлердің көпшілігі – шамамен 2–3 фут енді сабан арқаннан тоқылған, дөңгелекті көлікке сыймайтын тар көпірлер. Инка жолдары негізінен хабар жеткізушілер мен лама керуендері үшін қолданылған.

Темір және болат

"Сталь" және "темір" Мормон кітабында бірнеше рет кездеседі. Колумбияға дейінгі дәуірде темір балқытудың ешқандай дәлелі Батыс жарты шарда табылмады, ал темір артефактілерінің барлық мысалы метеориттік темірден жасалған. Дегенмен, ежелгі американдық мәдениеттердің кейбіреуі металл өңдеуді тәуелсіз түрде ашты. Ұлы көлдер маңындағы Ежелгі мыс мәдениеттері адамзат тарихындағы ең ерте металл өңдеушілердің қатарына жатады, себебі аймақта әлемдегі ең ірі табиғи мыс кен орындары бар. 8000 жыл бұрын осы халықтар табиғи мысты өндіріп, салқындата өңдеу арқылы көптеген құралдар жасаған. 3000 жыл бұрын көптеген құралдар енді мыстан жасалмайтын болды, себебі тас құралдары артықшылықтарға ие болды, бірақ шүберектер мыңдаған жылдар бойы жасалып, қолданыла берді. Жоғары сапалы тас пен мыстың көп болуына байланысты, Ұлы көлдер мәдениеттеріне балқыту немесе қорыту қажеттілігі тумады. Таза мыстың қасиеттеріне байланысты, пышақ тәрізді құралдар сирек кездеседі, бірақ бірнеше мысалы Рояль аралынан және Супериор көлі маңынан табылды. Супериор көлі маңынан өндірілген мыс кеңінен саудаланды және нәтижесінде Солтүстік Американың Колумбияға дейінгі барлық аймақтарында кездеседі. Мезоамерикалық мәдениеттер 1400 жыл бұрын мыс кенін өндіріп, балқыта бастады, соның ішінде жоғалған балауыз құю әдісін тәуелсіз түрде ашты. 800 жыл бұрын осы мәдениеттер мыс, алтын және күмісті қорытумен тәжірибе жасады. Бұл аймақтан табылған металл өңдеу өнімдерінің барлық мысалы әсемдік пен мәртебе нысандары болып табылады. Барлық темір артефактілері метеориттік темірден салқындата өңделген және айна, моншақ, балға, сондай-ақ мүмкін магниттік компастарға айналдырылған мәртебелік заттар еді. Инка империясы тәуелсіз түрде мысты қолаға балқыту және қорыту жолын ашты, одан көптеген құралдар жасады, оның ішінде шашақ, шұңғыр, балта, гравер, шұңғыр, пинцет, ине, тақта, балық ілгегі, шпатель, қасық, пышақ (туми), қоңырау, кеуде қалқаны, әк қасық, соққы, құлақ шпилькалары, табақтар, плащ шпилькалары (тупустар), балталар және аяққа арналған аралар. Сонымен қатар, Оңтүстік Америка мәдениеттері алтын мен басқа да құнды металдарды үнемі өңдеген. 2004-2007 жылдар аралығында Пурдью университетінің археологы Кевин Дж. Вон Перудегі Наска қаласының жанында 2000 жылдық гематит кен орнын тапты. Гематит қазір темір кенін өндіру үшін қолданылса да, Вон гематит сол кезде қызыл пигмент ретінде қолданылғанына сендіреді. Сондай-ақ, темір минералдары бар көптеген қазбалар да бар. Ол былай деп атап өтті:

Ежелгі Анд халқы мыс сияқты кейбір металдарды балқытса да, олар Ежелгі әлемдегідей темірді балқытқан емес. Ежелгі әлемде металдар қару-жарақ сияқты түрлі құралдар үшін қолданылған, ал Америкада металдар бай элита үшін мәртебелік тауар ретінде қолданылған.

"Қоңырған" металл семсерлер

Мормон кітабында "қылыштар" және олардың шайқаста қолданылуы туралы көптеген сілтемелер бар. Мормон кітабында жаредтілердің соңғы шайқасының қалдықтары табылған кезде, кейбір қылыштар жиналып, "олардың саптары жойылды, ал жалдары тот басып, бүлінген" делінген. Колумбияға дейінгі темір немесе қола қылыштар болмағаны анықталғаннан кейін, 1990 жылдары кейбір жақтаушылар қылыштар туралы айтылған нәрсенің макуауитль, яғни ацтектер қолданған обсидиан пышақтарымен қапталған соғыс таяқшасы сияқты бірнеше қару түрлеріне қатысты болуы мүмкін деген пікірді айта бастады.

Симетрі

"Циметрлер" Мормон кітабында шамамен б.з.д. 500 жылдан б.з.д. 51 жылға дейінгі аралықта сегіз рет кездеседі. Сыншылар бұл термин "сцимитар" атауы пайда болғанға дейін жүздеген жылдар бұрын болған деп санайды. "Циметр" сөзі анахронизм деп есептеледі, себебі бұл сөзді Мормон кітабының халқы тегін шығарған еврейлер немесе біздің заманымыздың 450 жылына дейінгі кез келген өркениет қолданған емес. 1661 жылғы ағылшын тіліндегі "Glossographia" сөздігінде "cimeterre" сөзі "қисайған қылыш" деп түсіндіріледі және Мормон кітабы аударылған кезде ағылшын тілінде қолданыста болған. 7-ғасырда сцимитарлар алғаш рет Орталық Азияның түркі-моңғол көшпелілерінің арасында пайда болды, бірақ ерекше жағдай – б.з.д. 3000 жылдан бері қолданылып, б.з.д. 196 жылға жатқан Розетта тасында да кездесетін ежелгі Египеттің "хопеш" деп аталатын орақ тәрізді қылышы. Лагаш патшасы Эаннатум б.з.д. 2500 жылғы шумерлік стелада орақ қылыш ұстаған күйінде бейнеленген. Апологетерлер Майкл Р. Эш және Уильям Хэмблин Джозеф Смиттың нефиттер қолданған қысқа қисайған қару үшін ең жақын ағылшын сөзі ретінде осы сөзді таңдағанын болжайды. Мормон ғалымы Мэтью Ропер Мезоамерикада қисайған жүзі бар түрлі қарулар кездесетінін атап өтті.

Бағалы металдарды стандарт ретінде қолдана отырып, астық мөлшеріне негізделген айырбастау жүйесі

Мормон кітабында онда сипатталған қоғамдар қолданған өлшемдер жүйесі егжей-тегжейлі баяндалған. Мормон кітабында сипатталғандай, астыққа шағын алтынмен өлшеу сияқты, фиаттық валютаның ешқандай түрі Колумбтан бұрынғы мәдениеттерде болған емес. Ежелгі Американың түпкілікті экономикасының көп бөлігі – сыйлық экономикасы болды, ол ешқандай валютаны қолданбай, әлеуметтік жақсы қарым-қатынаспен реттелген өзара алмасуға негізделген. Ірі империяларда, мысалы, Мезоамерикада тауарлық валютаның шектеулі қолданысы болды, онда кейде какао бұршақтары қолданылды.

Еврей және мысыр тілдерін білу

Мормон кітабы ежелгі Америкада бірнеше сауатты халықтар болғанын сипаттайды. Нефит халқы еврей және египет тілдерінен бастау алған тіл мен жазуға ие болған, және Мормон кітабының түпнұсқа мәтінінің бір бөлігін осы белгісіз тілде – реформацияланған египет тілінде жазған. Осы тілдің кейбір таңбаларының көшірмесі бұрын қате түрде «Антон көшірмесі» деп аталған, бірақ қазір «Карактерлер құжаты» деп белгілі. Колумбияға дейінгі Мезоамерикада он бес түрлі жазу үлгісі анықталды, олардың көпшілігі бір ғана жазудан шыққан. Майя жазуында картюштер бар және ол египеттік сияқты иероглиф жазуының бір түрі, бірақ еврей немесе египеттік иероглифтерімен ешқандай ұқсастық табылған жоқ. Сонымен қатар, кәсіби тілшілер мен египтологтар Карактерлер құжатында ешқандай нақты ежелгі жазудың бар екенін мойындамайды. Эдвард Эшмент осы көшірмедегі таңбаларды «Солтүстік Американың солтүстік-шығысындағы микмак үндістерінің иероглифтері» деп атады. Смитсондар институтының мәлімдемесінше, «Колумбияға дейінгі кезеңде Жаңа дүниеде ежелгі египеттік, еврейлік және басқа да Ескі әлемнің жазуларының табылуы туралы хабарлар газеттерде, журналдарда және сенсациялық кітаптарда жиі пайда болды. Бұл талаптардың ешқайсысы да беделді ғалымдардың сараптамасынан өткен жоқ. 1492 жылға дейін Американың кез келген бөлігінде Ескі әлемнің жазу үлгілерін қолданатын жазулар табылған жоқ, тек Гренландияда табылған бірнеше норвегиялық руналық тастардан басқа». Американың сөйлеу тілдерінің эволюциясы туралы тіл білімі зерттеулері, Homo sapiens шамамен 14 000 – 12 000 жыл бұрын Америкаға келген деген қалыпты модельмен сәйкес келеді.

Уақытты өлшеу жүйелері (күнтізбелер)

Солтүстік Американың көптеген тайпалары 13 айлық күнтізбеге сүйеніп, ай циклдерінің жылдық санымен байланысты болды. Әр ай сайын маусымдық айналымдар мен рәсімдер өткізілді. Айлар айдың фазалық циклдары арасындағы күндермен саналды. Солтүстік Америкада осы тарихи кезеңде қолданылған күнтізбе жүйелері осы қарапайым жүйеге негізделген. Колумбқа дейінгі Мезоамерикалық өркениеттердің ортақ ерекшеліктерінің бірі – өзара байланысты күнтізбелердің кең ауқымды жүйесін пайдалану. Бұл практиканың эпиграфикалық және археологиялық жазбалары кем дегенде 2500 жылға дейін жетеді, ол кезде ол толыққанды қалыптасқан болып көрінеді. Бұл күнтізбелердің ең көп тараған және маңыздысы 260 күндік күнтізбе болды, ол 20 атаулы күнді 13 санмен тізбектей біріктіру арқылы құрылды (13 × 20 = 260). Тағы бір, мүмкін, сондай көнеліктегі жүйе – 18 "ай" × 20 атаулы күн + 5 қосымша күндерден тұратын, күн жылға жуық 365 күндік күнтізбе. Бұл жүйелер және басқалары сол дәуірдегі Ольмектер, Запотектер, Миксе-Соке, Микстектер және Майялар (олардың Майя күнтізбесі жүйесі ең күрделі және толымды деп есептеледі) сияқты қоғамдарда кездеседі, ол вигезималды (20-лық) сандық жүйе және 7, 9, 13 және 19 сияқты басқа да сандарды көрсетеді.

Алғашқы іс-әрекеттері

1840 жылдардың басында Джон Ллойд Стивенстің екі томдық "Орталық Америка, Чиапас және Юкатан саяхаты" еңбегі кейбір шіркеу мүшелері үшін Мормон кітабындағы қалалардың қираған орындарына қажетті нұсқаушы ретінде қарастырылды. 1842 жылдың күзінде шіркеудің "Times and Seasons" журналында жарияланған мақала Стивенс ашқан Киригуа қираған орындарының Зарагемла немесе Мормон кітабындағы басқа да қаланың қираған орындары болуы мүмкін екенін алға тартты. Одан кейін тағы да мақалалар жарық көрді, соның ішінде Жозеф Смит қайтыс болғаннан кейін жақында жарияланған мақала да болды. Әрбір соңғы күндердің қасиеттісі Стивенстің кітабын оқуға және онда сипатталған тас қираған орындары Мормон кітабымен байланысты деп қарауға шақырылды. Қазіргі кезде Орталық Америкадағы бұл қираған орындар Мормон кітабы дәуірінен бұрынғы кезеңге жатсады деп саналады. Соңғы жылдары Мормон кітабының зерттеушілері арасында, әсіресе ғалымдар мен "әуесқойлар" арасында түрлі пікірлер қалыптасты.

Жаңа әлем археологиялық қоры

1950 жылдардың ортасынан бастап Бригам Янг университетінің жанындағы Жаңа әлем археологиялық қоры (NWAF) Мезоамерикада археологиялық қазба жұмыстарын жүргізіп келеді, олардың назарында б.з. 200 жылына дейінгі Мезоамерикалық кезең – Преклассикалық дәуір тұр. Осы және басқа да зерттеулердің нәтижелері құнды археологиялық мәліметтер бергенімен, Мормон кітабының мәліметтері мормон емес археологтардың арасында кеңінен қабылдануға ие болған жоқ. 1973 жылы іздеуге арналған Жаңа әлемнің нақты географиялық орналасуының болмауына сілтеме жасай келгенде, белгілі мезоамерикалық археолог және Йель университетінің антропология профессоры Майкл Д. Коу былай деп жазды: "Менің білуімше, Мормон кітабының тарихилығына сенуге ғылыми негіздерді ұсынатын, мормон емес, білікті археолог жоқ. Сонымен қатар, бұл пікірге бірнеше мормон археологтары да қосылады. 1955 жылы адвокат және NWAF негізін қалаушы Томас Стюарт Фергюсон LDS шіркеуінен бес жылдық қаржыландыру алды, содан кейін NWAF Мормон кітабының шындығын дәлелдейтін куәліктерді іздеу үшін Мезоамериканы қазып зерттеуге кірісті. 1961 жылғы хабарламасында Фергюсон ештеңе табылмайтын болса да, Мормон кітабындағы қалалар 10 жыл ішінде табылатынын болжады. 1961 жылы NWAF BYU құрамына енді, ал Фергюсон директорлық лауазымынан алынды. Фергюсонның NWAF-пен байланысы үзілгеннен кейін он бір жыл өткен соң, 1972 жылы христиан ғалымы Хал Хоуги Фергюсонға қалалардың табылу мерзіміне байланысты прогресс туралы сұрақ қойды. Хоугиге, сондай-ақ басқа да діни және діни емес сұрауларға жауап ретінде Фергюсон 1972 жылдың 5 маусымында жазған хатында: "Он жыл өтті. Мен Мормон кітабындағы қалалардың 10 жыл ішінде анықталатынына шын жүректен үміттене бердім, бірақ уақыт менің күтімімнің қате екенін көрсетті" деп жазды.

NWAF Мормон кітабының нақты географиялық орналасуы туралы жалпы пікір қалыптастыра алмаса да, NWAF демеушілігімен жүргізілген археологиялық зерттеулер жалпы алғанда американдық археология үшін сәтті болды және мормон емес археологтар тарапынан мойындалды және бағаланды. Бұл құжаттарды BYU және LDS шіркеуінен тыс зерттеушілер де пайдаланады.

Ұлттық географиялық қоғам

Діни зерттеулер институты өзінің веб-сайтында National Geographic Society-нің 1998 жылғы хатын жариялады, онда Қоғам Мормон кітабын қолдайтын археологиялық дәлелдердің бар екенін білмейтіні айтылған.

ЛДС шіркеуі

Иса Мәсіхтің Соңғы күнгі Киелілер Шіркеуінің ресми веб-сайтындағы "Евангелия тақырыптары" эсселер бөлімінде "Мормон кітабы және ДНК зерттеулері" және "Мормон кітабының аудармасы" деген тақырыптағы екі эссе бар. Оларда шіркеу Мормон кітабының тарихи тұрғыдан нақтылығын растайды. ДНК зерттеулеріне арналған эсседе шіркеу "мәліметтерге көбірек сақтықпен қарауды" ұсынады және "Американың жергілікті халықтарының шығу тегін толыққанды түсіну үшін көп жұмыс жасау қажет" деп мәлімдейді. Ал Мормон кітабының аудармасы туралы эсседе шіркеу "Мормон кітабы бірқатар ғажайып оқиғалар арқылы әлемге келді" деп мәлімдейді.

Жаңа әлемнің ежелгі жазбалары

Смитсондар институтының мәлімдемесінше, "Колумбқа дейінгі жаңа әлемде ежелгі Мысыр еврей жазуларының және басқа да ескі әлем жазуларының табылуы туралы хабарлар газеттерде, журналдарда және сенсациялық кітаптарда жиі кездеседі. Алайда, мұндай шаруалардың ешқайсысы да беделді ғалымдардың тексерулерінен өткен жоқ. 1492 жылға дейін Американың ешбір бөлігінде ескі әлемнің жазу үлгілерін қолданатын жазулар табылған жоқ, тек Гренландияда табылған бірнеше норвегия руна тастарынан басқа". Мормон жақтасы Майкл Коу осыған байланысты, майя цивилизациясы туралы біліміміз тым фрагментті және толық емес болғандықтан, Мормон кітабының айғағын толығымен жоққа шығару мүмкін емес деп сарайды. Майя цивилизациясы майя жазуымен жазылған көптеген жазуларды (он мыңнан астам) қалдырды, олардың ең ертегісі б.з.д. 3 ғасырына дейін жетеді, ал көпшілігі Классикалық кезеңде (шамамен 250–900 ж.б.) жазылған. Қазіргі таңда майя тану ғалымдары осы жазулардың көп бөлігін оқуға қабілетті. Бұл жазулар негізінен майя билеушілерінің іс-әрекеттерімен және маңызды оқиғаларды есте сақтаумен байланысты, ал ең ерте белгілі Ұзақ санау күні Чиапа де Корзо Стела 2-де, Чиапас штатының орталық бөлігінде б.з.д. 36 жылдың 7 желтоқсанына сәйкес келеді. Бұл жазулардың ешқайсысы Мормон кітабындағы оқиғалармен, жерлермен немесе билеушілермен сәйкес келмейді.

Изапа стеласы 5

1950 жылдардың басында БЮУ археология кафедрасының М. Уэллс Джейкеман Изападағы 5-ші стелаға қашалған күрделі суретті "Лехидің түсі" деп аталатын Мормон кітабындағы оқиғаның бейнесі деп ұсынды, онда өмір ағашының көрінісі бейнеленген. Бұл түсіндірме басқа мормон және мормон емес ғалымдар тарапынан да даулы. Изапа мәдениеті туралы маңызды еңбектің авторы Джулия Гернси Каппельман Джейкеманның зерттеулері "Изапа стеласының 5-ші нұсқасының тарихын назарына алмаған айқын діни мақсатты көрсетеді" деп есептейді.

Басқа артефактілер

Соренсонның пікірінше, бір артефакт – La Venta Stela 3, семиттік ерекшеліктері бар адамды (көзге түсетін сақал мен бүкір мұрын) бейнелейді. Мормон зерттеушілері, мысалы Робин Хейворт, Копан стеласы B-де піл суреттелгенін алға тартады; ал Алфред М. Тозер және Гловер М. Аллен сияқты басқалар оның макавтарды бейнелейтінін мәлімдейді.