Кіріспе
Рим-католик шіркеуінің ішіндегі ажырым
Үш тараудың ажырымы – 553 жылдан 698 жылға дейін, ал кейбір аймақтарда 715 жылға дейін Солтүстік Италиядағы Халкидон христиандығына әсер еткен ажырым. Осы кезеңде Риммен рухани байланысы үзілген аймақтар қысқарды. Бұл Рим-Византия христиандығының барлық бөлігін қамтыған Үш тарау дауының бір бөлігі болды.
The Schism of the Three Chapters was a schism that affected Chalcedonian Christianity in Northern Italy lasting from 553 to 698 AD and in some areas to 715 AD, although the area out of communion with Rome contracted during that time. It was part of a larger Three Chapter Controversy that affected the whole of Roman Byzantine Christianity.
Үш тараудағы даудың негізі
Үш тараулық дау Орта Шығыстағы Халкидондық емес (миафизиттік) христиандарды Халкидон кеңесінің қағидаларымен келісуге жасалған тытырудан туындады. Келісімге қол жеткізу үшін, Теодорет Кирлік, Иба Эдессалық және Теодор Мопсуэстиялық сияқты бірнеше шығыс дінтанушыларының еңбектері, кейіннен «Үш тарау» деп белгілі болған, кінәлі деп танылды. «Үш тараудың» ұстанымдары миафизиттер үшін ерекше қарсылық тудырды, сондықтан оларды кеңеске қайтару мақсатымен айыптау жарияланды. Бұл айыптау шамамен 543 жылы императорлық жарлық түрінде шықты, сонымен қатар шамамен жүз жыл бұрын Халкидон кеңесінде оқылған Рим папасы I Леоның «Томы» да қоса берілді. Грек тілінде сөйлейтін Шіркеудің шығыс бөлігінде қандай да бір қарсылық болды, бірақ соңында жетекші Шығыс епископтары оны айыптауға келісті. Осы еңбектерді айыптауға бас тартқандар несториандық ереске көңіл білдіріп отыр деген айыптауға ұшырады.
Бастапқы үзіліс
553 жылы кеңес шешімімен Аквилея, Лигурия, Эмилия, Милан және Истрия түбегінің епископтары Үш тарауды айыптаудан бас тартты, олар мұндай қадам Халкидонға қиянат жасар еді деп сақтады. Аквилеялық Македонийдің (535–556) басшылығымен олар Риммен арадағы қарым-қатынасты үзіп, бөлінді. Басқа шіркеу қызметкерлері оларды анафема етті. Осы схизма Аквилея епискобына патриарх атағын алуға жағдай жасады. Македонийдің ізбасары Паулин I (557–569) шамамен 560 жылы бұл атақты қолдана бастады.
Ломбардтардың шабуылы
Келесі онжылдықтың соңына қарай ломбардтар Солтүстік Италияның барлық аймағын басып алды. 568 жылы Аквилея патриархы Паулин шіркеуінің қазынасымен бірге Триестке жақын Градо аралына қашуға мәжбүр болды. Бұл саяси өзгеріс патриархаттың Апостолдық Тақтымен қарым-қатынасына ешқандай әсер етпеді; оның епископтары, ломбардтардың немесе империяның территориясында болғандарының барлығы, келісуге жасалған барлық шақыруларды дәйекті түрде қабылдамады. 579 жылы өткен Град Синоды осы позицияны бекітті. Аквилея патриархынан басқа, осы епископтардың және олардың көптеген суфрагандарының басым бөлігі енді ломбардтардың билігінде болды және Равеннадағы Византия экзархының ықпалынан тыс қалды. Осының салдарынан, олар қолдаған ағымды сақтап, қарсылықтарын жалғастыра алды.
Миландағы жік алу
Милан епископы Даций болды, ол сол кезде Константинопольде болып, Үш тарауды айыптауға күшті қарсылық көрсетті, тіпті айыптауға қол қойған грек епископтарымен арадағы қарым-қатынасты үзіп тастады. 568 жылы ломбард Альбоин қаланы қоршағанда Милан епископы Хонорат қаладан қашып кетті. Ол көптеген дін қызметкерлерімен бірге Византия билігіндегі Генуяға паналады. Оның қайтысынан кейін Генуядағы миландық дін қызметкерлері Лоренций II-ні сайлады, ал Милан қаласында қалған христиандар Фронтоны сайлады. Лоренций айыптауға қол қойды, ал Фронто Риммен болған ажырымды сақтады. Милан мен Рим арасындағы қарым-қатынас шамамен 581 жылы қайта жаңғыртылды.
Градодағы шикізат
Аквилея патриархының тақтысы Византия бақылауындағы Градо қаласында қалды. Византиялықтар оларға еркіндік берді, ал архиепископ Илияс, өзінің басқарушыларымен патриарх деп аталған, Әйелі Евфемияның қамқорлығымен собор салды. Бұл шікізаққа адалдығын ашық білдіру болды, себебі Әйелі Евфемия шіркеуінде Халкидон кеңесінің шешімдері бекітілген еді. Ғұлама Григорийдің папалық қызметінің соңында, әсіресе Ломбардтар патшайымы Теодолинда арқылы жасаған келісімге шақырулары белгілі бір нәтиже берді. Осылайша, 606 жылы Илиястың ізбасары Северус қайтыс болды және көптеген дін қызметкерлері келісімге ұмтылыс жасады. Византиялықтар оларды Кандидианды сайлауға ынталандырды, ол сайланғаннан кейін дереу қауыммен бірлікті қалпына келтірді. Оның империя шегінде орналасқан басқарушылары оған қосылып, Апостолдық Тақты мойынсұнды.
Аквилея патриархатының бөлінісі
Көптеген материктегі епископтар, епархиялары Ломбардтардың бақылауында болғандықтан, татуласуға наразы болды. Олардың көпшілігі Ломбардтардың қол астындағы епархиялардың епископтары еді. Осы наразылар Аквилеяға қашып, Ломбардтардың қорғауымен схизманы сақтап қалған қарсы патриарх ретінде Джонды сайлады. Содан бері Солтүстік Италияда екі патриархат пайда болды: Градодағы Аквилея және Ескі Аквилея. Комо епархиясы, бастапқыда Миланға бағынышты болған, 6-ғасырдың ортасында Миланмен татуласуға келіспей, осы қаламен байланысын үзді және Аквилеяға бағынышты болды. 1751 жылға дейін ол Аквилея дәстүрімен тойлады, ал Аквилеяда оны жойғаннан кейін бір жыл өткен соң, 1597 жылы Рим папасы Комо епархиясына қарсылықтарға қарамастан, одан бас тартуды бұйырды.
Риммен татуласу
Бұл шиналық саяси және Ломбард-Римдік бағытта одан әрі тереңдеді. Боббиода ломбардтарға қызмет еткен ирланд миссионері Колумбан 612-615 жылдар аралығында бұл бөліністі тарату арқылы шешуге жасалған алғашқы әрекетке қатысты. Ломбардтардың патшасы Агилульф оны схизма туралы Boniface IV-ке хат жазуға көндірді. Ол папаға Бесінші Экуменикалық Кеңесті (553 жылғы Константинопольдің екінші кеңесі) қабылдағаны үшін дінсіздікке күдікті екенін айтады және оны кеңес шақырып, өзінің православиесін дәлелдеуге шақырады. Тарихшы Эдвард Гиббон 638 жылы Папа Хонорий I патриархты Риммен қайтадан жақындастырды деген теорияны ұсынды, бірақ бұл ұзаққа соқпады. Скизманың күші әлсіреген сайын, ломбардтар ариандықтан бас тартып, батыстық апостолдық және католиктік православиесіне қосыла бастады. 698 жылы Павия синодында Ескі Аквилея епископы бұл шиналықты ресми түрде аяқтады. Ескі Аквилея Риммен қайтадан жақындасқаннан кейін, Папа Григорий II 723 жылы Аквилея патриархы Серенге (715–730) паллий табыс етті. Аквилея патриархатының Аквилея және Градоның бәсекелес патриархияларына бөлінуі Градо патриархының қазіргі Венеция патриархына айналуына себеп болды.