Кіріспе
Бразилиялық әнші-күйші және композитор Антонио Хосе Сантана Мартинс (11 қазан 1936 жылы туған), кәсіби аты Том Зе (ˈtõ ˈzɛ), 1960 жылдардағы Бразилияның «Тропикалия» қозғалысына зор ықпал еткен, көп аспапты орындайтын музыкант және композитор. «Тропикалия» кезеңінің ең жоғалған шағынан кейін, Зе ұзақ уақытқа белгісіздікке кетіп, тек 1990 жылдары музыкант және Luaka Bop лейблінің басшысы Дэвид Бёрн оның 1975 жылғы «Estudando o Samba» альбомын тауып, оның туындыларын қайта жариялағаннан кейін ғана Зе қайтадан өнер көрсетуге және жаңа материалдар шығаруға кірісті.
Antônio José Santana Martins (born 11 October 1936), known professionally as Tom Zé (ˈtõ ˈzɛ), is a Brazilian singer songwriter, multi instrumentalist, and composer who was influential in the Tropicália movement of 1960s Brazil. After the peak of the Tropicália period, Zé went into relative obscurity: it was only in the 1990s, when musician and Luaka Bop label head David Byrne discovered Zé's 1975 album Estudando o Samba and then released reissues of his work, that Zé returned to performing and releasing new material.
Ерте өмір және мансап
Том Зе елдің Солтүстік-Шығысындағы құрғақ сертао аймағындағы Баия штатының Ирара қаласында өсті. Кейіннен ол туған қаласының "Гутенбергке дейінгі" дәуірде болғанын айтты, себебі ақпарат көбінесе ауызша таратылды. Бала кезінде ол Луис Гонзага және Джексон до Пандейро сияқты бразилиялық музыканттардың ықпалында болды. Зэ радио тыңдап музыкаға қызығуын арттырды, Сальвадор қаласына оқуға барып, білім алды. Кейіннен Сан-Паулуға көшіп, сол жерде халық музыкасы саласында мансабын бастады.
Мансап
Оның ерте туындыларының көп бөлігі салыстырмалы түрде кедей солтүстік-шығыстағы шағын қаладан шыққандығының әсерімен, алып мегаполистің есімді қалдырған бейнелерін көрсетті. Tropicália қозғалысына зор ықпал еткен Зе, Каэтано Велосо, Гилберто Гил, Гал Коста, Os Mutantes және Нара Леаомен бірге Tropicália: ou Panis et Circenses (1968) альбомы/манифестінің маңызды туындысына үлес қосты. Ол музыканттармен бірнеше концерттерге де қатысты. 1960 жылдары Бразилияның әскери үкіметі Tropicália музыканттарына қысым көрсетуді бастағаннан кейін, Зе көпшілік назарынан қашып, жаңа аспаптар мен шығармашылық стильдермен тәжірибелеуге кірісті. Tropicáliaның басқа белгілі өкілдері келесі онжылдықтарда үлкен коммерциялық және сындық жетістіктерге жеткенімен, Зе 1970-80 жылдары ұмытқа кетті.
Қайта пайда болу
1990 жылдардың басында американдық музыкант Дэвид Бёрн Рио-де-Жанейроға сапары кезінде оның "Estudando o Samba" (1975) альбомын тауып, Зедің жұмысы қайта жанданды. Зе "Luaka Bop" лейбліне алғашқы қол қойған орындаушы болды және содан бері бір жинақ және екі альбом шығарды, олардың барлығы АҚШ сыншыларынан жағымды баға алды. Ол Сан-Паулудың көптеген нақты поэзия ақындарымен, оның ішінде Аугусто де Кампоспен ынтымақтастықта жұмыс істеді және өлеңдерінде нақты поэзия әдістерін қолданды. Музыкалық тұрғыдан алғанда, оның шығармалары самба, босса-нова, бразилиялық халық музыкасы, форро, американдық рок-н-ролл және тағы басқаларын қамтиды. Авангард композиторлары оны диссонанс, политональдық және ерекше уақыт өлшемдерін пайдаланғаны үшін жоғары бағалады. Көптеген шығармаларының эксперименталдық сипатынан Зе Франк Заппа мен Капитан Бифхарт сияқты американдық музыканттармен салыстырылды. Бірақ оның соңғы жұмыстарының бірі – "Estudando a Bossa – Nordeste Plaza" арқылы босса-новаға оралу болды. Зе былай деді: "Осы музыка 50-60 жыл бойы менің санама орныққан. Таныс да терең, бірақ бірқалай қисынсыз, тіпті мен үшін ғарыштан келгендей. Оны шығару, шешімін табу қажет еді."