Кіріспе

Ағылшын мәдениетінің мифтері мен аңыздары

Ағылшын фольклоры Англияның мифтері мен аңыздарынан құралады, оның ішінде ағылшын аймағының мифтік жандар, дәстүрлі рецепттер, қалалық аңыздар, мақал-мәтелдер, ырымдар және халық ертегілері бар. Оның мәдени тарихы кельт, христиан, скандинавиялық және германдық фольклорына қатысты. 16 ғасырдағы Ренессанс кезеңінде Англия ұлттық ерекшеліктерін дамыту үшін еуропалық мәтіндерге көбірек жүгінді. Ағылшын фольклоры аймақтар бойынша әртүрліліктерді сақтайды, бірақ елдің барлық аймақтарында ортақ элементтер кездеседі. Оның халық ертегілеріне дәстүрлі Робин Гуд ертегілері және бриттік әсердегі Артур аңыздары кіреді, ал олардың оқиғалары көбінесе христиандық құндылықтардан туындайтын моральдық қағидаларды қамтиды. Халық ертегілеріндегі кейіпкерлер мен жандар ағылшын өмірінің түрлі салаларынан, мысалы, жер бедері, сәулет, нақты адамдар немесе оқиғалардан алынған.

Тарих

927 жылы Англия құрылғанға дейін Уэссекс және оның төңірегіндегі аймақтардың мәдениеттері 865 және 878 жылдар аралығында Дания королі Гутрумның басып кіруінен өзгерді. Уэссекс патшасы Альфред 878 жылы Гутрум патшасының әскерлеріне қарсы жеңіске жетті, Гутрум патша крещениеден өтіп, Шығыс Англияның билеушісі атанды. Бұл скандинавиялық сөздердің ағылшын тіліне сіңісу процесін жалғастырды. Соңында ағылшын фольклоры скандинавиялық дәстүрлермен бірікті, мысалы, олардың иконографиясы грек тіліне жақындады, ал киімдері мен халықтық әңгімелері скандинавиялық элементтерді қабылдады. Англия халқының фольклоры ауызша дәстүр арқылы ұрпақтан-ұрпаққа беріліп келді. Ренессанс кезінде суретшілер осы әдет-ғұрыптарды жазбаша түсірді; мысалы, Шекспирдің пьесаларындағы сиқыршылар, самаурылар, халық медицинасы, неке және жерлеу рәсімдері, ырым-жырымдар мен діни сенімдер арқылы ағылшын фольклорының көрінісі берілген. Гримм ағайындарының «Неміс аңыздары» және «Гримм ертегілері» сияқты еңбектері түпнұсқа неміс тілінен аударылып, 1816 жылы Еуропа бойынша таратылды. Олардың әңгімелері Уильям Томс сияқты баспагерлерді ағылшын фольклорынан аңыздар жинап, ағылшын ұлттық ерекшелігін қалыптастыруға шабыттандырды. Гримм ағайындары жинаған әңгімелер 19-шы ғасырда ағылшын мектептеріндегі оқу бағдарламасына моральдық тәрбие құралы ретінде енгізілді.

Сипаттамалары

Ағылшын фольклорында көптеген ықпалдар болғанымен, ең бастылары – христиандық, кельт және германдық мәдениеттер. ХІ ғасырға дейін ағылшын фольклорына христиандық емес ықпалдар да зор әсер еткен, мысалы, олардың халық әндері, тойлары мен әңгімелері. Мысалы, Фрэнсис Джеймс Чайлд жинаған 305 баллада 19 ғасырдағы ағылшын өркендеу кезеңінде жарияланды. Ағылшын халық әндерінің қайта жаңғыруы кезінде ағылшын суретшілері Англияның өткен халық әндері мен қазіргі музыкалық ықпалдарынан тұратын ұлттық ерекшелік құруға тырысты. Фрэнсис Джеймс Чайлд, Артур Хью Клоу және Чосер сияқты авторлар басқа тілдердің сөздерін, айтылуын және өлшемдерін қабылдауға дайындық танытып, ағылшын халық әнін халықаралық деңгейге көтерді. Христиандық емес ықпалдардың басқа мысалдары – бүкіл Еуропадан тараған «Жабайы аңшылық» және германдық құдай Воденмен байланысты Херн аңшысы. Эбботс Бромли мүйіз биі ағылшын дінінен бұрынғы мереке мен Пик ауданындағы құдықтарды әрлеу рәсімін бейнелейді, ол англосаксон немесе тіпті кельт дәуіріне дейін жетеді. Мамыр мерекесі, мысалы, Мамыр жотасы Англияның және Солтүстік Еуропаның көп бөлігінде сақталған. Рождестводағы шыршаны безендіру, жидеге берілетін маңыз және Рождество әндері Еуропадағы қатал қыс суығынан қашу ниетінен туған. Бұл факторлардың барлығы бірігіп, адамның ізгілік пен адалдық арқасында сәтті өмірге жете алатынын үйрететін фольклорды құрайды. Лаллабайлар, әндер, билер, ойындар, әңгімелер мен ырымдар діни және моральдық тәрбие беруге, сондай-ақ әділдік және христиандық сезімін қалыптастыруға көмектеседі. Балалар ойындары көбінесе баланың қуанышты, дені сау және жақсы болуын қамтамасыз ету үшін санау әндері немесе әдептілік ережелерін ойнауды қамтиды. Ағылшын фольклорында сонымен қатар, болжамдар, қарғыстар және сиқыр сияқты табиғаттан тыс құбылыстарға сенім кең таралған, және ол барлық әлеуметтік топтарда кездесетін. Бұл ғылыми жаңалықтармен салыстырғанда дұрыс емес деп есептелгенімен, сиқыршының немесе дін қызметкерінің клиенттерінің көптеген айғақтары оған сенуге мүмкіндік берді, өйткені олар рәсімнің әсерін көріп, оның тиімділігіне сенді. Мұндай рәсімдер сәтсіз аяқталған жағдайлар да болды, мысалы, 15 ғасырдағы дәрігердің науқастарды емдеу үшін алтын артефакт қолданғаны, бірақ оның сәтсіздігі сиқырдың тез өзгеретін табиғатына байланысты болды. Ағылшын халық аңыздарына келетін болсақ, Вебер сияқтылар олардың балалық шақтың қатал шындығын көрсету мақсатында берілгенін және осылайша ағылшынның құнды моральдық және эстетикалық қағидаларын қалыптастырғанын айтады. Татар сияқты басқалар осы аңыздардың қиялы шындықтан соншалықты алыс болғандықтан, олар қашудың, қиялдың және тілдік талғамның бір түрі болды деп санайды. Көптеген фольклоршылар ағылшын фольклорының мақсаты – әділ және тең қоғамға қатысуға қатысты қорғау, ойын-сауық және нұсқау беру екендігіне келіседі.

Халық аңыздары

Фольклоршылар халық аңыздарын түрлеріне, содан кейін тұрақты мотивтерге қарай жіктеуге арналған Аарне-Томпсон-Утер индексі сияқты жүйелерді әзірледі. Бұл оқиғалар мен кейіпкерлердің шығу тегіне қарай өзгешеліктері болғанымен, осы мотивтер арқылы аймақтар өзара байланысқан халық аңыздарының ұлттық ерекшелігі сақталады. Көптеген кейіпкерлер мен оқиғалар жазылмай, ұмытылған болуы мүмкін, бірақ осы халық аңыздары мен олардың дамуы көбінесе нақты аймақтарға тән замандас тұлғалардың, орындардың немесе оқиғалардың нәтижесі болды. Төменде ағылшын фольклорының халық аңыздары түрлерінен алынған мысалдардың шағын бөлігі ғана ұсынылған.

Жаратылыстар

Аждаһалар – от, у және қышқылды түкіретін қанатты алып жәндіктер. Олар көбінесе қазына бөлмелерімен, сарқырамалармен және ойылған ағаш түбірлерімен байланысты. Аждаһалар қытай, египеттік, Мезоамерика және әлемнің көптеген басқа да мифологияларында кездеседі. Үндістан мәдениетінде олар джайнизм, индуизм және буддизм мифологиясы мен халық ауыз әдебиетінде кездеседі. Виверн – екі аяқты, төрт аяқты аждаһалардың кіші туысы. Оның қанаттары кішкентай, және ол отты түкіре алмайды. Қара иттің келуі немесе тудыруы қиыншылықтың алдын ала хабаршысы. Бұл грек мифологиясынан Одиссейдің Аргосы мен Хадестің Церберы, сондай-ақ скандинавия мифологиясынан Фенрирдің біріктірілген бейнесі. Ұлыбританияда қара иттің алғашқы байқаулары туралы Этель Рудкиннің 1938 жылғы мақаласында иттің қара түсті, тым үлкен көздері және алып денесі бар екені айтылған. Қара ит – халық ауыз әдебиетінде жиі кездесетін мотив, көптеген дәстүрлі ағылшын әңгімелері мен ертегілерінде кездеседі. Олар көбінесе өлім мен бақытсыздық жақын екенін білдіреді және көзге көрінбей жоғалып кетеді. Богарт – жергілікті немесе аймақтық дәстүрге сәйкес, далаларда, батпақтарда немесе басқа да жер бедерлерінде мекендейтін зұлым рух. Үй ішіндегі богарт заттардың жоғалуына, сүттің қышқылуына және иттің аңқыруына себеп болады. Олар кішкентай жануарларды, егістік жерлерді, шіркеулерді немесе үйлерді басып алып, қорқынышты күлкілерімен адамдарды қорқытады. Әрқашан қаскөй болатын богарт, отбасысы қайда қашса да, олардың соңынан еріп жүреді. Солтүстік Англияда, кем дегенде, богартты есімдемеу керек деген сенім болған, себебі оған есім берілген соң, онымен ақылдасуға немесе көндіруге болмайды, керісінше, ол бақылаусыз және қиратушы болады. Брауни – хобблинге ұқсас үй рухы (хобб). Браунилер үйлерде тұрып, шаруашылық жұмыстарына көмектеседі. Бірақ олар көрінуді ұнатпайды және тек түнде, дәстүр бойынша шағын сыйлықтар немесе тамақтар үшін жұмыс істейді. Олар ең көп қамыр мен балды жақсы көреді. Егер олардың сыйлықтарын төлем деп атаса немесе үй иелері оларды дұрыс пайдаланбаса, олар әдетте үйді тастап кетеді. Браунилер үйдің пайдаланылмаған бөлігінде мекендейді. Қалыңдық – тауларда және жер астында мекендейтін, даналыққа, темір өнерге, кен өндіруге және қолөнерге байланысты адам тәрізді жаратылыс. Бұл термин 19 ғасырда ғана неміс, француз және скандинавия тілдеріндегі қалыңдықтарды сипаттаушы сөздердің аудармасы ретінде қолданыла бастады. Огрлер көбінесе биік, күшті, қатыгез, ашкөз және едәуір жайсыз жәндіктер болып табылады және олар француз мәдениетінен шыққан. Халық аңыздарында оларды алдап жеңуге болады. "Бұлақ оты" – батпақтар мен сорлардың маңында көрінетін жарықтардың халықтық түсіндірілуі. Кейбіреулер оларды шомылдырылмаған нәрестелердің жандары деп санайды, олар саяхатшыларды орман жолынан алып, қауіпке ұшыратады, ал басқалары оларды әсте сақалды феялар немесе шприттер деп санайды.

Кейіпкерлер мен кейіпкерлердің кейіпкерлері

Артюр патша – британиялықтардың аңызға толы патшасы, Англияның бір кездері және болашақтағы патшасы, сондай-ақ шынайы туған патшасы. Патша Артурдың тегі мен оның ерліктері оның бейнесінің көптеген қайта жаратылуына байланысты бұлыңғыр. Historia Brittonum және Annales Cambriae Артурдың көптеген шайқастарын көрсетеді, ал Annales Cambriae бәсекелес Мордредті және дана кеңесші Мерлинды да атайды. Бұл дереккөздер Артурдың шығу тегінің дәлелі ретінде пайдаланылғанмен, олардың сенімділігі тарих емес, мифология ретінде күмәнданылған. Ағылшын халық ауыз әдебиеті дамыған сайын, король Артур туралы әңгімелер Малоридің «Артурдың өлімі» сияқты романдарға, Джеффридің «Британ патшаларының тарихы» сияқты жылнамаларға және «Кулхвич пен Ольвен» (авторы белгісіз) сияқты фантастикалық туындыларға жіктелді. Робин Гуд – жұмысшы табының қалыпты жағдайға наразылығын білдірген қаскөйлес заңнан тыс адам. Робин Гуд арқылы орман (халық ауыз әдебиетін зерттеушілер «жасыл орман» деп атайды) Артурдың қауіпті, мистикалық шайқас алаңынан паналау, достық және тәртіпсіздік орнына айналды. Робин Гуд байлардан ұрлап, қайырымдылық жасаған ізгі ұрыс емес, 15 ғасырда қатыгез заңнан тыс адам ретінде танылды, балладалар оның қатерге қарсы зорлық-зомбылықпен жауап беруіне ризашылық білдірді. Робин Гуд өзін және «Құдайылықтар» тобын жауларының сыныбына, жасына немесе жынысына қарамастан қорғау үшін күресті. «Робин Гуд және жесірдің үш ұлы» және «Гамелин туралы әңгіме» сияқты әңгімелерде шеріф пен шенеуніктердің асылуымен аяқталады; «Робин Гуд және монахта» Робин Гуд монахты және оның жас көмекшісін өлтіреді. Англияның заң мен ар-ұяққа қатаң ұмтылу қағидаларына қайшы, Робин Гуд қоғамнан қуылғаны үшін балладалар мен әңгімелерде мақталып, даңқталды. Робин Гудфеллоу немесе Пак – өздерінің әрекеттерімен танымал, пішінін өзгерте алатын жын. Кейбір ағылшын сенімдері жынды шайтан деп санайтындықтан, 17 ғасырдағы «Робин жақсы адам, оның ақымақтық ойындары мен қуанышты әзілдері» және «Меланхолия анатомиясы» сияқты жарияланымдар оны шайтан ретінде бейнеледі. Лоб, сондай-ақ лоби, лоуби, лубард, лубер немесе луберкин деп те аталады, денесі қара жаңбырлы бұлттан тұратын жынның аты. Оның қаскөйлігі бар және ол британдық халық ауыз әдебиетіндегі кез келген жынды бейнелей алады. Оны адамдарға көмектесетін күшті, түкті алып Лоб Лай Би Фирмен шатастыруға болады.

Өлеңдер

Беовульф – 3182 жолдан тұратын, авторсыз ежелгі ағылшын тарихи дастаны, ол Гейттер патшасы Беовульфтің ерліктерін суреттейді. Әңгіме бойынша Беовульф Гренделді өлтіреді, бұл монстр Дания королі Хротгардың сарайын он екі жыл бойы мазалаған. Гренделдің анасы кек алуға тырысады, Беовульф оны да өлтіреді, содан кейін Беовульфтің өзі Даниялықтардың патшасы болады. 50 жыл өткен соң Беовульфтің халқына айдаһар қиянат жасайды, ал Беовульф оны өлтіру кезінде қаза табады. Алғашқы болжамдар бойынша Беовульф скандинавиялық дастан, ағылшын тіліне аударылған, себебі оқиғаның оқиғасы скандинавиялық жерлерде өтеді. Алайда, Беовульф халық ертегілерінің батырлары әдетте өз елдерінің тумасы емес деген зерттеулер арқылы ежелгі ағылшын дастаны ретінде бекітілді. "Рейнамның қоңыр әйелі" – Норфолк әйелі, леди Дороти Уолполлдің әруағы туралы әңгіме. Оның заңсыз қатынасы анықталғаннан кейін, ол өліміне дейін өз бөлмесіне қамалды және Рейнам сарайларында көрінді, ол киген қоңыр паршасымен аталған. Әңгіменің әртүрлі нұсқалары оның күйеуі Лорд Таунсенд немесе Уортон графинясымен бұғауланғанын айтады. "Қызылгүлдің бұтағы" аңызы – Англиядағы көптеген сарайлар мен үйлермен байланысты әруақтар туралы әңгіме. Бұл ертегіде жаңадан үйленген келіншектің той таңғы асы кезінде жасыру ойыны ойнап, шатырдағы сандыққа жасырынып, қашып шыға алмағанын айтады. Оны отбасы мен достары таба алмады, ол тұншығып қалды. Оның денесі көп жылдардан кейін жабық сандықтан табылған деген әңгіме бар.

Сенімдер мен мотивтер

Тірі тастар – адам қолымен жасалған, тік тұру үшін орнатылған тас құрылымдар. Кейбір кішкентай тірі тастар топтасып, миниліфтер құрайды. Осы геологиялық артефакттарға ұқсас тау фигуралары да бар. Бұлар – жерді қазып, кейде контрастты түсті минералмен толтырып, ауылдық жерге салынған суреттер. Мысалдарға Серне Аббас алып, Уффингтон ақ жорғасы және Уилмингтонның Ұзын адамы жатады, олар халық аңыздары мен сенімдерінің ортасы болып табылады. "Жасыл адам" – 1939 жылы пайда болған сипаттама, ол ағылшын сәулетінде жапырақтары өсіп тұрған беттің мүсінін бейнелейді. Оның болуы табиғатты символдайды, бірақ ол қай жерде бейнеленгеніне және кім бейнелегеніне қарай әртүрлі болады; шіркеуде ол шабыт немесе құштарлықты білдіруі мүмкін, ал орман ішінде саяхатшылардың ежелгі қорғаушысы ретінде бейнеленуі мүмкін. Бұл фраза 15-тен 18-ғасырға дейінгі мерекелерде шерулерге жол ашу үшін жапырақтармен немесе шаштарымен киінген «whifflers» дегендерден шыққан. Қоңырау соққан сәтте туғандар әруақтарды көре алады деген сенім болған. Уақыт аймаққа қарай өзгерген, көбінесе монахтардың дұға уақытына негізделген, кейде қоңыраумен белгіленген. Астық шеңберлері – жалпақталған астық дақылдарынан жасалған құрылымдар. Олардың құпия және көбінесе ғарыштық тегі бар деп болжанғанымен, көптеген астық шеңберлері әдейі жасалған болып дәлелденді. 1991 жылы Англияда Даг Бауэр мен Дейв Чорли жасағандары әлем бойынша осыған ұқсас жасаушылардың тізбегін бастады. "Алдамшылар" – ер және әйел емшілер, сиқыршылар, бақсылар, жұлдыжол болжаушылар, зір қайнатқыштар, жын-перілерді қуушылар немесе ұрылар сияқты адамдарды атау үшін қолданылған термин. Мұндай адамдар құрметке ие болған, қорқыныш тудырған және кейде олардың кең білімі, соның ішінде табиғаттан тыс күштерге байланысты болжамдары үшін аңшылыққа түскен. "Жабайы аң аулау" – аспаннан немесе дала жолдарынан жүретін аңшылар тобының қауіпті бейнесі. Олардың болуы ауылды жабайы және мистикалық орын ретінде қабылдаудың белгісі болды.

Әдебиет

Мамыр күні, мамырдың бірінші күні, құнарлылықтың символы ретінде биік, әшекейленген бағана орнатылады. Бұл бағана көктемнің соңында жерді толықтырып, мол жазды қамтамасыз ететін фалликалық нысанды бейнелейтін болуы мүмкін, бірақ бұл байланыс өте кейінірек пайда болған. Бағаналар бастапқыда гүлдермен әшекейленген және жаңа өмірдің тууын символдау үшін гүлденуге дайын ағаштардың бұтақтарынан жасалған. Көп ұзамай гүлдер ленталармен ауыстырылды және мамыр күні мерекелеу мен би күніне айналды, онда мамыр патшайымы және кейде мамыр патшасы да тағайындалып, құнарлылықты бейнелейтін. Ауылдық той – бұл әдетте белгілі бір мақсат үшін қаражат жинау үшін ауылда өткізілетін кеш. Рождестводан кейінгі алғашқы дүйсенбіде ер адамдар түнде үйлерге барып, мерекеге арналған сыйлық сұрау дәстүрі болған. Олар қамшы мен жасалмалы соқа алып жүрген, егер үй иесі оларға бірде-бір нәрсе бермесе, үйдің есік алдынан топырақ қазып алатын. Жүгері долы – Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Еуропаның егін жинау салтының бөлігі ретінде сабаннан жасалған бұйым. Оның қолданылуы аймаққа қарай өзгеше болды: олар сәндік, егін жинау мақтанышының белгісі немесе әлі егін жинамаған көрші шаруашылықтарды ұяттау тәсілі болуы мүмкін. 1950 және 1960 жылдары Минни Ламбеттің «Алтын долы: жүгері долының өнері, құпиясы және тарихы» кітабы арқылы олардың қайта жандануына куә болдық. Балалар арасындағы сенім бойынша, егер айдың алғашқы сөзі «Қоян!» болса, онда сол адамға ай бойына сәттілік келеді. Оның нұсқаларына: «қоян, қоян, қоян!», «қоян, қоян, ақ қоян!» және «ақ қоян!» кіреді. Адам қайтыс болғаннан кейін, кедей адамды оның күнәларын жеу үшін жалдайтын – ол жерлеуге дейін немесе кейін оның үстінде тамақтанатын. Күнә жеуші осылайша жақында қайтыс болған адамның жұмаққа өтетініне кепілдік беретін.

Тақырыбы

Фрэнсис Дрейктің барабаны – испандық қазыналық флоттар мен порттарға шабуыл жасаған ағылшын адмиралының барабаны туралы аңыз. Ол ақ сиқырға ие болған, бұл оған айдаһарға айналуға мүмкіндік берген (оның аты, латын тілінде «дракон» деген мағынаны білдіреді). Ол қайтыс болған кезде, әлемді аралап сапарға шыққанда өзімен бірге алып келген барабаны жөнінде ән шығарылды. Англияға қауіп келгенде, оны соғып, ол оларға көмекке келеді делінген. Соңында аңызға сүйенсек, Англияға қауіп туғанда барабан өзінен-өзі соғылады және содан бері оның дыбысы естіліп келеді. Ағылшыл тасы, сондай-ақ тесікті тас немесе жылан тасы деп аталатын бұл тас түрі әдетте шыныдай болып, табиғи тесігімен ерекшеленеді. Археологтар мұндай тастарды Ұлыбритания мен Египеттен де тауып алған. Англияда ол ұйқы парализіне қарсы қорғау шармы ретінде қолданылған, дәстүр бойынша «кәрі әйелдің мінесі» деп аталған. Тас құдық – бұл құдыққа салынған заттардың үстіне тас қабаты түскендей болып көрінуі. Бұйымдар ұңғымада ұзақ уақыт қалғанда тас сипатқа ие болады. Англиядағы мысалдарға Кнаресборо қаласындағы Шиптон анасының үңгірі және Дербиширдегі Матлок ваннасы жатады.