Кіріспе
1930 жылдардағы Лондон идеологиясын зерттеу. Жүйелі идеология – 1930 жылдардың соңында Англияның Лондон қаласында және оның төңірегінде Гарольд Уолсби, Джордж Уолфорд және басқалар негіздеген идеологиялардың ғылыми зерттеуі. Ол идеологиялардың пайда болуы мен дамуын, идеологиялар мен идеологиялық топтардың өзара әрекеттесуін, сондай-ақ идеологиялардың дамуын жаһандық деңгейде бағытту мүмкіндіктерін түсінуге бағытталған. Жүйелі идеологияның негізгі қағидасы – идеологияның адам қызметіндегі басты қозғаушы күш екендігі; ірі идеологияларды құрайтын ерекшеліктер жиынтықтар түрінде келеді; осы ерекшеліктер жиынтығы бір қатар құрайды; ал идеологиялық қатар – жүйе құрайды.
Systematic ideology is a study of ideologies founded in the late 1930s in and around London, England by Harold Walsby, George Walford and others. It seeks to understand the origin and development of ideologies, how ideologies and ideological groups work together and the possibilities of guiding the development of ideologies on a global scale. The basic premise of systematic ideology is that ideology is the central motivator in human affairs; that the characteristics that make up the major ideologies come in sets; that those sets of characteristics form a series; and that the ideological series forms a system.
Тарих
Гарольд Уолсби мен оның идеялары айналасында құрылған топ Ұлыбритания Социалистік партиясынан (SPGB) бөлініп шықты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бұл топ жұмысшы табының арасында жаппай социалистік санаға кедергі келтіретін факторларға қызығушылық танытты. Олардың әзірлеген теориясын Уолсби өзінің 1947 жылғы «Идеологиялар аймағы» кітабында жариялады. Топқа қатысушылар өз көзқарастарын тарату үшін 1944 жылдан 1956 жылға дейін жұмыс істеген Әлеуметтік ғылымдар қауымдастығын (SSA) құрды. Кейіннен оның орнына Уолсби қоғамы және одан пайда болған «Идеологиялық түсініктеме» журналы келді. 1980 жылдардан бастап «Идеологиялық түсініктеме» журналының редакторы және SSA-ның бұрынғы хатшысы болған Джордж Уолфорд теорияның айқын элитарлық элементтерін жұмсартты және тіпті өлімі кезінде SPGB-ге қаражат қалдырды. Ол мұны партия социализмге қол жеткізуге көмектеспесе де, сындық талдау, логикалық ойлау және теорияны қолдану арқылы басқа саяси топтардың шектеулерін көрсету арқылы маңызды рөл атқаратынына сенді (осы көзқарас Харрольд Уолсбидің 1950 жылы партияға пошта бөлімшесі арқылы жасырын түрде қайта қосылып, H. W. S. Bee псевдонимімен «Социалистік стандарт» журналында мақалалар жазуына әсер еткен). «Идеологиялық түсініктеме» журналы 1994 жылы Уолфорд қайтыс болғанға дейін жарық көрді. 2007 жылғы мәліметтерге сәйкес, жүйелі идеологияның жақтаушыларының саны санаулы ғана. Уолсби, Уолфорд және олардың тобы көптеген жарнама парақтарын, памфлеттерді және басқа да әдебиеттерді шығарды, олардың көп бөлігі SPGB-ге қатысты. Жүйелі идеологияның ең оңай түсінілетін нұсқалары – Уолфордтың 1990 жылы жарық көрген «Саясаттан тыс» кітабы және он жыл бұрын жарық көрген «Социалистік түсінік» атты памфлеті.
Теория
Топ теориясы уақыт өте дамып, 1976 жылы Уолфорд оны жүйелі идеология деп атады. Оның негізгі қағидасы – адамдардың болжамдары мен идентификациялары (олардың идеологиясын құрайтын факторлар) жалпы материалдық жағдайларға және еңбек құралдарымен қарым-қатынасқа байланысты түсіндірілмейді, тіпті түсіндірілуі мүмкін емес. Оның орнына, қоғамда тұрақты және ерекше идеологиялық топтар бар, олар әлеуметтік топтарды кесіп өтеді және серия құрайды. Ең ірі топтар көбінесе өз ойлары мен іс-әрекеттерінде отбасы, билік, таныс нәрселер мен дәстүрлерге басымдық береді. Саяси тұрғыдан алғанда, бұл басымдықтар қоғамдағы көптеген «саяси емес» адамдардың идеяларында, содан кейін консерватизм мен либерализмде ең анық көрінеді (осы басымдықтардың күші серия бойынша біртіндеп әлсірейді). Серия одан әрі дамыған сайын, келесі, прогрессивті түрде кішігірім идеологиялық топтар осы идентификациялар мен басымдықтарды динамизм, әлеуметтік өзгерістер, логикалық ойлау және шешім қабылдау үшін теорияны нұсқау ретінде пайдалану артықшылығына бағындыруға тырысады. Бұл лейборизмде, одан да анық коммунизмде, ал содан кейін анархизмде (немесе анархо-социализмде, ПГББ-да жарияланған оның таза түрінде) соңғы және ең радикальды түрінде көрініс табады. Идеология отбасы, дәстүр және т.б. басымдықтарынан әлеуметтік өзгерістер, динамизм және теорияны іс-қимылға жетекшілік етуші күш ретінде пайдалануға қаншалықты көп бас тартса, оның жақтастарының саны соғұрлым азаяды, анархистер (немесе анархо-социалистер) ең аз болады. Теорияға сәйкес, радикалды әлеуметтік өзгерістерді іздейтіндер ең ірі идеологиялық топтардың берік басымдықтарымен әрдайым шектеледі және кедергіге ұшырайды.
Джордж Уолфорд
Джордж Уолфорд өзінің "Саясаттан тыс" атты кітабында идеологияларды оның жақтастарының сыртқы мінез-құлқы, олардың ішкі сезімдері мен болжамдары ("этос") және негізгі танымдары ("eidos") негізінде талдауға тырысады. Оған ерекше қызығушылық тудыратын топ – саяси қатысы жоқ адамдар; ал консерватизм, либерализм, социализм, коммунизм және анархизм сияқты бес маңызды саяси идеологияны, әрқайсысы алдыңғысын басуға ұмтылатын тізбек ретінде қарастыруға болады. Ол осы алты идеологияның мәні туралы бірқатар гипотезалар жасайды, оларды әртүрлі өлшемдер бойынша бағалауға болатынын айтады. Олардың жақтастарының саны мен саяси ықпалы, теорияға қарағанда тәжірибеге қаншалықты сүйенетіні және өзгеріске ұмтылысының деңгейі осы өлшемдерге жатады. Ол саяси қатысы жоқ адамдардың теорияға ең аз қызығушылық танытып, ең көп ықпалы бар екенін, ал анархистер теорияға ең көп қызығушылық танытып, ең аз ықпалы бар екенін болжайды, ал қалғандары осы қасиеттердің әртүрлі деңгейлерін көрсетеді. Ол сондай-ақ әрқайсысы белгілі бір идеологиялық этикамен байланысты екенін санайды: а) (қысқа мерзімді) пайдалылық; б) (дәстүрлі) қағидалар; в) дәлдік; г) (негізгі) реформа; д) революция; және е) бас тарту. Оның тұжырымдамалары бойынша, тарихи өзгерістерді, технологияның дамуын және күрделі әлеуметтік қатынастардың дамуын осы тізбек бойынша кезең-кезеңмен жүзеге асу ретінде түсіндіруге болады: Уолфорд үшін барлық қоғамдар тарихи тұрғыдан аңшы-жинаушы деңгейінде пайдалылыққа бағытталған адамдар тобының қатысуымен басталады. Бұл жағдай қысқа мерзімді жеке экономикалық мінез-құлықпен және ұжымдық саяси әрекеттермен сипатталады. Қоғамдар саяси жүйелерін дамытып, нығайта отырып, бір мезгілде ауыл шаруашылығы технологиясын жақсартады және ұзақ мерзімді мақсаттарға жетеді. Осы процесте экономикалық мінез-құлық ұжымдық сипатқа ие болады. Содан бері қоғамдар соғыстар жүргізіп, жаулап алады. Империялар өсіп, дәстүрлі қағидалардың маскасы арқылы бағынушылықты қалыптастырады. Ақырында, қоғамдар жақтаған қағидалар іс жүзінде орындала бастайды, заңға айналады және нақтыланады. Сол сияқты экономикалық өндіріс бюрократиялық және рационалды мақсатқа бағытталған болады. Этностың қалған үш түрі – реформа, революция және бас тарту – біріктірілгенде тарихи дамудың төртінші кезеңін құрайды. Кейбір философтар саяси либерализмнің тарихи дамудың ең жоғары немесе соңғы сатысы екенін айтса, Уолфорд керісінше пікір білдіреді: "Бұрынғыдан гөрі біздің әлем идеологиялық жаңалықтардың қайнап, құбылып, көпіршіктеп тұрған қазандығына айналды, және өзгерістердің қарқыны үдеп барады. Егер идеологиялық жүйе толыққан болса, онда ол жаңа туған баланың толыққандығы сияқты ғана толыққанды".
For Walford, all societies historically begin in a state where a mass of individuals engage in expediency at the hunter gatherer level. This state of affairs is characterized by short term individual economic behavior and collective political action. Societies grow to have more advanced and secure political systems at the same time that they make better use of agricultural technology with more long term goals in mind. In the process, economic behavior becomes more and more collectivistic. From then on, the societies engage in wars and conquer. Empires grow and create obedience with the mask of traditional principles. Finally, societies enter a stage where principles espoused actually begin to be followed, enacted, and made more precise. Similarly, economic production becomes more bureaucratic and rationally goal oriented. The remaining three forms of ethos—reform, revolution, and repudiation—when taken together are seen to compose the envisioned fourth stage in historical development. While some other philosophers have expressed the opinion that political liberalism is the peak or end stage of historical development (see Francis Fukuyama's "End of History" thesis), Walford claims the opposite, saying: "More than ever before, our world is a boiling, bounding, bubbling ferment of ideological novelty, and the rate of change is accelerating. If the ideological system has reached completion it is only in the sense that a newborn child is complete".
Сын
Тарихи тұрғыдан алғанда, жүйелі идеология кейбір адамдарды белгілі бір идеологияға тартатын, ал басқаларын тартпайтын нәрсенің нақты тексеруге болатын және себептік моделін құра алмады. Уолсбидің теориясының алғашқы нұсқасы айқын иерархиялық болды (теорияны түсінгендер барлық топтардың ең кішісі болып, метафоралық түрде пирамиданың жоғарғы жағына, SPGB-дан біршама жоғары орналастырылды) және ол адам табиғаты туралы тым күрделі пікір деген сындарға ұшырады. Бұл, негізінен, Socialist Standard журналының 1949 жылғы сәуір айындағы Уолсбидің «Стерильділік домені» кітабына жазған рецензиясында айтылған жауап еді. Егіздерді зерттеулер генетиканың көзқарас қалыптасуға және идеологиялық байланысқа қабылдануға күшті әсер ететінін көрсетті. Бұл жүйелі идеологияда себептік модельдің болмауына қатысты сынға жауап беруге мүмкіндік береді. Бір зерттеуде былай делінген:
Біз саяси көзқарастарға ата-ананың әлеуметтендіруінен гөрі генетиканың әсері әлдеқайда күшті екенін анықтадық. Саяси консерватизмнің жалпы индексі үшін генетика идеологиядағы вариацияның шамамен жартысын құрайды, ал ортақ орта (ата-ананың әлеуметтендіруі қоса алғанда) тек 11 пайызын құрайды.
We found that political attitudes are influenced much more heavily by genetics than by parental socialization. For the overall index of political conservatism, genetics accounts for approximately half the variance in ideology while shared environment (including parental socialization) accounts for only 11 percent.