Кіріспе

1972 жылғы Атлантика мұхитындағы 1-ші санаттағы дауыл

Агнес даулы сол кезде АҚШ-қа келген ең қымбат дауыл болып есептелді, шамамен 2,1 миллиард долларлық зиян келтірді. Дауылдан қаза тапқандардың саны 128 адамды құрады. Агнес даулының әсері Кариб теңізінен Канадаға дейін, АҚШ-тың шығыс жағалауының көп бөлігіне тарады. Ең көп зиян Пенсильвания штатында болды, онда Агнес штаттың ең ылғалды тропикалық циклы болды. Маңызды әсерлеріне байланысты Агнес есімі 1973 жылдың көктемінде қолданудан алынды. Агнес 1972 жылғы Атлантика дауыл маусымындағы екінші тропикалық цикл және бірінші аталған дауыл болды. 14 маусымда ол тропикалық депрессия ретінде пайда болды, себебі Юкатан түбегінің үстінде поляр майдан мен жоғарғы тропосфералық ойыстың әрекеттесуінен туындады. 15 маусымда дауыл Батыс Кариб теңізіне шықты және келесі күні Агнес тропикалық дауылға айналды. Содан кейін Агнес баяу солтүстікке бұрылып, 17 маусымда Кубаның батысынан өтті. 18 маусымның таңында дауыл Агнес уранына дейін күшейді. Солтүстікке қарай жылжуда, дауыл 19 маусымның кешкі уақытында Флорида штатының Панама-Сити қаласына жақын жерге құрлыққа шықты. Құрлыққа енгеннен кейін Агнес тез әлсіреп, Грузияға кіргенде тек тропикалық депрессия болып қалды. Дауылдың әлсіреуі Грузия мен Оңтүстік Каролинаны кезіп өткенде тоқтады. Солтүстік Каролинаның шығысында Агнес 21 маусымда бароклиндік белсенділіктің нәтижесінде қайтадан тропикалық дауылға айналды. Келесі күні таңертең дауыл Атлант мұхитына шығып, солтүстік-батысқа бұрылып, Нью-Йорк қаласының жанында күшті тропикалық дауыл ретінде құрлыққа шықты. 23 маусымда Агнес тез арада экстратропикалық циклонға айналып, 6 шілдеде басқа экстратропикалық циклонға сіңірілгенге дейін Ұлыбританияның солтүстік-батысына қарай жылжыды. Юкатан түбегінен баяу өткеніне қарамастан, Агнес Мексикада қандай зиян келтіргені белгісіз. Дауыл Кубаның төбесінен өтіп кеткенімен, онда қатты жаңбыр жауып, жеті адам қаза тапты. Флоридада Агнес елеулі торнадо қозғалысына себеп болды, кем дегенде 26 торнадо расталды, олардың екеуі Грузияда пайда болды. Флоридадағы торнадолар мен екі бастапқыда расталмаған торнадо 4,5 миллион доллардан астам (1972 жылғы АҚШ доллары) зиян келтіріп, алты адамның өміне қиындық тудырды. Флоридадағы кем дегенде 2082 құрылыс нысаны ауыр зақымдалды немесе қирады. Тағы шамамен 1355 тұрғын үйге аздап зиян келді. Агнес дауыл ретінде құрлыққа шықса да, дауылдық желдің болғаны туралы хабарламалар түскен жоқ. Жағалау бойындағы тым жоғары толқындар, әсіресе Апалачикола мен Седар-Кей арасында кең ауқымды зиян келтірді. Флоридада аздап жаңбыр жауды, бірақ маңызды су тасқыны болған жоқ. Грузиядағы зиян екі торнадомен шектелді, олар шамамен 275 000 долларлық шығынға әкелді. Алабама, Коннектикут, Делавэр, Род-Айленд, Оңтүстік Каролина және Теннесси штаттарында да аз әсерлер тіркелді; Делавэрде бір адам қаза тапты. Ең маңызды әсерлер Пенсильванияда болды, оның көп бөлігі су тасқынынан туындады. Дауыл Сусквеханна және Лаккаванна өзендерін қатты су басып, Уилкс-Барр/Скрантон қалалық аймағына үлкен зиян келтірді. Пенсильвания мен Нью-Джерсиде барлығы 43 594 құрылыс нысаны қирады немесе ауыр зақымдалды. Канадада екі адамды өлтірген жылжымалы үй аударылып кетті.

Метеорологиялық тарих

1972 жылдың маусым айының басында атмосфералық жағдайлар Кариб теңізінде тропикалық цикльдің қалыптасуына қолайлы болды. 11 маусымда Кариб теңізінің солтүстік-батыс бөлігінде жолақты конвекция дамыды, бірақ жүйе айтарлықтай ұйымдаспады. Жоғарғы тропосфералық ойыс шығысқа жылжығаннан кейін желдің жылдамдығы азайды, нәтижесінде Мексиканың Кинтана-Роо штатындағы Козумель қаласында атмосфералық қысым төмендеді. 14 маусымда 1200 UTC шамасында тропикалық депрессия пайда болды деп болжанады, ол Юкатан түбегінде, Мерида қаласынан (Юкатан) оңтүстік-шығысқа қарай 126 км жерде орналасқан. Депрессия шығысқа қарай жылжып, 15 маусымда Кариб теңізінің батысына кірді. 16 маусымның таңертеңгі 0000 UTC-де депрессия тропикалық дауыл – Агнеске айналды. 16 маусымда тропикалық дауылға айналғаннан кейін Агнес солтүстікке қарай баяу қисайды және Юкатан арнасына жақындады. Алайда, дауыл теңіз жағасында қалды, бірақ Кубаның батыс ұшына өте жақын келді. 18 маусымда 1200 UTC-де Агнес Мексика шығанағының оңтүстік-шығысында дауылға айналды. Дауылға айналғаннан кейін Агнес ең жоғары тұрақты жел жылдамдығы 140 км/сағ-қа жетті, бірақ ең төменгі атмосфералық қысымға ие болған жоқ. Қолайсыз жағдайларға байланысты Агнес күші сәл төмендеп, АҚШ-тың Мексика шығанағына жақындағанда минималды дауылға дейін әлсіреді. 20 маусымда 0000 UTC-де, құрлыққа енгеннен кейін бірнеше сағат өткен соң Агнес тропикалық дауылға дейін әлсіреді. Флорида, Алабама және Джорджия штаттарының шекарасынан өткеннен кейін Агнес тез арада тропикалық депрессияға айналды. Джорджия үстінде депрессия солтүстік-шығысқа қарай бұрылып, Оңтүстік Каролинаға кіргеннен кейін солтүстік-шығысқа бұрылды. 21 маусымның басында үлкен экстратропикалық ойыс төмен қысым аймағын тудырды, нәтижесінде бароклиндік белсенділік пайда болды. Нәтижесінде Агнес 21 маусымда 1800 UTC-де тропикалық дауылға айналды, оның орталығы Солтүстік Каролинаның шығысында орналасқан. 22 маусымның басында Агнес Атлант мұхитының солтүстік-батысына шықты, онда күшін қайта арттыру жалғасты. 1200 UTC-де Агнес атмосфералық ең төменгі қысымға жетті, деп хабарлады барлау ұшағы. Алайда, ең жоғары тұрақты жел жылдамдығы 110 км/сағ ғана болды. 22 маусымның кешкі уақытында суық ауа оның айналымына енген кезде Агнес экстратропикалық циклонға айналды және келесі күні экстратропикалық өтуін аяқтады. 23 маусымда жүйе Оңтүстік Пенсильвания арқылы, ал 25 маусымда Оңтүстік Онтарио арқылы қисайды. Сол күні ертерек Квебек штатының Маниуаки қаласында торнадо пайда болып, екі адам қаза тауып, 11 адам жарақат алды. Циклон шығыс-солтүстік-шығысқа қарай жылдамдықпен қозғалып, 27 маусымда Кейп-Бретон аралына жетіп, Солтүстік Атлантикаға қайта кіргенде күшейе түсті. 29 маусым күні таңертең Агнес батысқа қарай 25-ші меридианды кесіп өтіп, солтүстікке қарай 61-ші параллельге дейін жетті. Оның орталық қысымы 30 маусымда 0000 UTC-ге жақын төмендеді. 1 және 3 шілде аралығында ұзақ уақыт бойы жұмыс істеген жүйе Ирландия мен Исландия арасында қайтадан әлсіреп жатты. 4-5 шілдеде Гебрид аралдарында жылдамдықты арттыра отырып, жүйе тағы бір рет күшейіп, солтүстік-шығысқа қарай бұрылды. Батыстан келген күшті жүйе 6 шілдеде Агнестиң Исландияның оңтүстік-шығысында орналасқан жерінде жұтып алды.

Дайындықтар

17 маусымда сағат 22:00 UTC-де Ұлттық ауа райы қызметі Флорида бұғазы мен Флорида кілтінің Ки-Уэсттен Драй-Тортугасқа дейінгі аймақтарына қатысты кенттік дауыл туралы ескертулер және дауылға қатысты ескерту шығарды. Келесі күні сағат 16:00 UTC-де Седар-Кейден Пенсаколаға дейін тағы бір дауылға қатысты ескерту күшіне енді. Сонымен қатар, Флорида кілтіндегі кенттік дауыл туралы ескертулер Форт-Майерс-Бичтен Кливвотерге дейін кеңейтілді. 18 маусымда сағат 22:00 UTC-де Сент-Маркстен Панама-Ситиге дейін дауылға қатысты ескерту күшіне енді. Флорида кілті және Форт-Майерс-Бичтен Кливвотерге дейінгі аймақтарға қатысты кенттік дауыл туралы ескертулер 19 маусымда сағат 10:00 UTC-де тоқтатылды. Ұлттық дауыл орталығы 20 маусымда сағат 22:00 UTC-де Агнес дауылды тропикалық дауылға дейін төмендеткеннен кейін дауылға қатысты ескерту де тоқтатылған болуы мүмкін.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та «Агнес» дауылы 15 штат пен Колумбия округіне әсер етті. «Агнес» салдарынан шамамен 110 000 үй қирады, оның 3 351 үйі толық дерлік бұзылды. Сонымен қатар, 5 211 жылжымалы үй зақымдалды немесе толығымен қирады. Фермалық ғимараттар мен шағын кәсіпорындар да көп шығынға ұшырады, 2 226 және 5 842 құрылыс маңызды залалға ұшырады немесе қирады. 128 адамның қаза болуына себеп болған дауылдың 119-ы АҚШ-та тіркелді. «Агнес» сол кезде АҚШ тарихындағы ең көп шығын келтірген дауыл болды; залал «Бетси» (1965) және «Камилл» (1969) дауылдарынан келген жалпы залалдан әлдеқайда басып өтті.

Флорида

Агнес құрлыққа жеткенде Флорида жағалауының көп бөлігінде қалыптан тыс жоғары толқындар пайда болды. Ең жоғары толқын деңгейі Седар-Кейде тіркелді, ол қалыпты теңіз деңгейінен 2 метрге дейін көтерілді. Екінші ең үлкен толқындар Апалачиколада 2 метрге (6.4 фут) жетті. Ал Флориданың шығыс жағалауында жоғары толқындар аз байқалды; Джексонвиллде орташа деңгейден 1 метрге (3 фут) жоғары болды. Тампа шығанағындағы ерекше жоғары толқын Санкт-Петербургтегі төмен жатқан Шор-Экрес ауданын су басты. Флорида штатының дерлік барлық аймақтарында жаңбыр жауды, бірақ көбінесе жауын шашын аз немесе орташа болды. Жауын-шашынның ең көп мөлшері Неаполь, Биг Пайн-Кей, Эверглейдс және Таллахассиде тіркелді. Сонымен қатар, Флоридада тоғыз адам қаза тапты. Каффе округіндегі бұрқасынан келген шығын 250 000 долларды құрады. Грузиядағы бір жылжымалы үй көп зақым көрді, бірақ бұл торнадомен байланысты ма, әзірге белгісіз. Оңтүстік Каролинаның кейбір аймақтарында 36 сағаттан кем уақыт ішінде қатты жаңбыр жауды. Осының салдарынан бірнеше өзен су тасты. Пи-Ди өзені бойындағы Черау маңындағы жайылымдар, астық егістері және соя дақылдары көп зақым көрді; Колумбия маңындағы Конгари өзені бойында да осындай әсерлер байқалды, бірақ зақым аз болды. Гринвиллде Риди өзенінің тасып кетуінен үйлердің жертөлелері, көшелер мен су жүйелері зақымдалды. Ең көп жауын-шашын Юникойда тіркелді.

Вирджиния

Ричмонд қаласында төрт адам көліктері Джеймс өзеніне құлағаннан кейін суға батып қайтыс болды. Су тасқынының ең жоғары нүктесінде 966 шақырымнан астам тас жол су астында қалды, нәтижесінде штаттағы жолдарға 14,8 миллион долларлық зиян келді. Сонымен қатар, су және кәріз жүйелеріне 34,5 миллион долларлық зиян тиді. 95 үй толығымен қирады, 4393 үй зақымданды, 125 жылжымалы үй қирады, ал тағы 450 үй ауыр зардап шекті. Бұған қоса, 205 шағын бизнеске зақым келді немесе толығымен жойылды. Солтүстік Вирджиниядағы Ококуан өзенінің үстіндегі I-95 Purple Heart көпірі, тасқында сумен келген үлкен баржаға соқтығысып, қирап, жабылды. Вашингтонның маңындағы Александрия су қоймасындағы Баркрофт көлі, бөгетінің бұзылуынан суы толығымен ағызылды. Жалпы, су тасқыны "50 жылдағы ең ауыр тасқын" деп сипатталды. Тек Вирджиния штатында 13 адам қаза тауып, 125,9 миллион долларлық шығын тіркелді. Мэриленд штатында жалпы шығын 110 миллион долларға жетті, ал 19 адам қаза тапты. Ең көп зардап шеккен аймақ – Патапско өзенінің аңғары, онда штаттық саябақтағы ғимараттар, жолдар мен теміржолдар, Дэниелс қаласындағы диірменімен қоса, Элликотт және Оеллада кеңінен қирады. Су тасқыны алғаш рет 22 маусымның таңертеңгі сағаттарында тіркелді, су деңгейі қалыпты деңгейден 12 метрге жоғары көтерілді. Патапско өзені бойындағы Ривер Роуд көлігі толығымен шайылып кетті. 900-ден астам адам үйлерінен эвакуацияланды. Ұлттық гвардия тікұшақтары Дэниелс зауытының төбесінен жұмысшыларды құтқаруға жұмылдырылды. Элкридж қаласында алты адамнан тұратын отбасы үйінен шығарылып, биік жерге шағын қайықпен жетуге тырысты. Қайық суға батып, алты адам бірнеше сағат бойы қайыққа тігіліп тұрды, содан кейін судың тереңдігі азайған жерге жетті. Говард округінде 704 тұрғын үйсіз қалды. Элликотт аймағындағы 80-нен астам үйге, ал Элкридждегі 72 үйге зақым келді. Лорел қаласында Патукстент өзенінен өтетін 9-шы көшедегі көпір су тасқынынан құлап кетті. Энн Арундел округінде Балтимор қаласымен немесе округімен байланыстыратын барлық жолдар (Балтимор айналма жолын қоса алғанда) және "Патукстент өзенінің жанындағы" барлық жолдар жабылды, соның ішінде 300-ден астам үйі эвакуацияланған Уэйсонс бұрышы да. Агнес жаңбырынан кейін, Чесапик шығанағының солтүстігінде Сусквеханна өзенінің бойындағы Коновинго бөгеті, өзеннің ең жоғары ағындылық деңгейі мен су биіктігін тіркеді. Өзеннің суы көтерілуге аздай қалғанда, бөгеттің үстінен су ағып түсуге шамалы жетпеді. Бөгеттің қалыпты су тасқынын бақылау құрылғылары жеткіліксіз болғандықтан, инженерлер бөгеттің бір бөлігін жарып, апатты жағдайдың алдын алу үшін зарядтар орналастырды. Су тасқынынан Сусквеханнаның төменгі жағындағы Порт Депозит, Перривилл және Гавр де Грейс қалаларының көшелері суға батты. 23 маусымның кешкісінде Порт Депозиттің 1000-ға жуық тұрғыны міндетті түрде эвакуацияланды, өйткені өзеннің көтерілуі жалғасты. Өрт сөндіру бөлімі сегіз сағат бойы эвакуацияланғандарды қайықпен алып шықты, ал Main Street-тің үстінен төрт футтан астам су ағып өтті.

Пенсильвания штаты

Пенсильвания штатында қатты жаңбыр жауды, штатының көп бөлігінде жауын-шашынның мөлшері жоғары болды. Сонымен қатар, штаттың орталық бөлігінде жауын-шашынның көп жауғаны туралы хабарламалар келіп түсті. Жалпы алғанда, жаңбыр Скуилкил округінің батыс бөлігінде ең жоғары деңгейге жетті. Харрисбургтегі кейбір ғимараттар 4 метрге дейін су астында қалды. Денвилл қаласында көпір құлап, екі Penn Central дизель локомотиві мен бірнеше жүк вагоны ісінген өзенге құлады. Рединг қаласында Скуилкил өзенінің су деңгейі 9 метрге жетіп, рекордтық тасқынға ұшырады. Жүздеген адам эвакуацияланды және жүзден астам үй қирады. Тасқын қаланың орталық бөлігіндегі 3-ші көшеге дейін жетті. Делавэр округіндегі Чаддс-Форд қалашығында Брэндивайн өзенінің деңгейі 5 метрге жетіп, қалаға су тасқыны әкелді. Чаддс-Форд қалашығындағы Брэндивайн өнер мұражайының бірінші қабатына су кірді, бұл кем дегенде 2,5 миллион долларлық Н.С.Уайеттің картиналарына қауіп төндірді, бірақ олар дереу жоғарғы қабаттарға көшірілді.

Нью-Йорк

Олеан, Эльмира және Корнинг қалалары, сондай-ақ Оңтүстік аймақтың көптеген басқа қалалары да қатты су тасқынына ұшырады. Хорнелл мен Бингемтон арасындағы Эри Лаккаванна темір жолының басты желісінің бөліктері қирап зақымданды. Бұл, негізінен, Эри Лаккаванна темір жолының соңы деп есептеледі, себебі келтірілген зиянды өтеу құны жоғары болды және компанияға соңғы соққы берді. Аллегей өзенінің жоғарғы бассейніндегі су тасқыны, әсіресе, он жылдай бұрын салынған Кинзуа бөгетінің салдарынан нашарлаған. Каттарагус округінің бірнеше қалаларында жолдар мен көпірлерге ауыр зақым келді, олардың жөнделуі төрт он жылдан кейін де күтіп тұр, ал мемлекеттік және жергілікті билік өткелдерді қайта жаңартудың орнына тастап кетті. Бөгет Пенсильванияның батысындағы төменгі аймақтардағы одан әрі зақымданудың алдын алды, ал Аллегей су қоймасы аймағындағы су тасқынына бейім аймақтардың көп бөлігі бөгет құрылысына дайындық ретінде халқынан босатылды. Эльмирада верандалар мен гараждар жыртылып кетті, Валнут көшесіндегі көпір ағызылып кетті, Мейпл даңғылынан Нотр-Дам орта мектебіне дейінгі жол "су астында" қалды, ал Оңтүстік Мейн көшесіндегі Герулдтің дәріханасы Уэст-Хадсон көшесінде 3 метрдей суға батты. Хорнеллдегі зақымдар 1935 жылғы қатты су тасқынынан кейін орнатылған екі бөгет жүйесінің қорғауының арқасында көбінесе аз болды. Аркпорт және Алмонд бөгеттері Хорнеллді көршілес елді мекендердегідей зақымдардан сақтап қалды. Хорнеллде АҚШ Әскери инженерлік корпусының үш қызметкері тікұшақтары Кросби-Крик өзенінің үстінде электр сымдарына тиіп қаза тапты. Су тасқынының биіктігі Корнинг шыны музейінің кіреберісінде белгіленген, мұражайдың көп бөлігі еденнен шамамен 1,6 метр биіктікке дейін су астында болғанын көрсетіп, коллекция мен архивке елеулі зақым келтірді. Корнингтің кейбір бөліктері 3 метрден астам су астында қалды.

Батыс Вирджиния және Огайо штаттары

Батыс Вирджиния штатында жауын-шашын көбінесе жеңіл болды, бірақ штаттың шығыс және солтүстік бөліктерінде күштірек болды. Дауыл толқындарынан соққан солтүстік-шығыс желдері Эри көлінің жағасында 5 метрге дейін биіктікке жетіп, су деңгейін 1 метрге көтерді. Эри көлі маңындағы үйлер, көліктер, қайықтар, ғимараттар, кемелер және порттар зақымдануға ұшырады. Осы штаттың бірі қаза тапты. Дегенмен, Вашингтон қаласындағы шамамен 350 тұрғын үйге ұсақ зақым келді.

Басқа жерлер

Қауіпсіздік шаралары ретінде Кубаның батысындағы, оның ішінде Исла-де-ла-Ювентуд (Пайн аралы) аралында тұратын 8000-нан астам адам эвакуацияланды. Кубаның батысында "Агнес" дауылы қатты жаңбыр жаудырды, ең көп жаңбыр Исла-де-ла-Ювентудта тіркелді. Кубаның батыс нүктесі – Сан-Антонио мүйісінде де жауын-шашын болды. Дегенмен, кейбір дереккөздер "Агнес" дауылынан 16 адам қаза тапты және 24 адам жарақат алды деп хабарлайды. Канадада "Агнес" дауылы Оңтүстік Онтарио және Оңтүстік Квебек аймандарына қатты жаңбыр мен жел әкелді, нәтижесінде Эри және Онтарио көлдері маңында көптеген су тасқындары болды. Квебек штатының Маниуаки қаласында дауыл жылжымалы үйді құлатып, екі адамның өміне қиындық туғызды.

Зейнеткерлік

Агнес циклонның ауқымды зардабы мен жоғары өлім-жітім көрсеткіштеріне байланысты, 1972 жылғы маусымнан кейін оның атауы қолданудан алынып тасталды. Бұл атау енді Атлантика мұхитындағы тропикалық дауылдарға берілмейді.