Кіріспе

Жерде тіршілік ететін кеміргіштердің түрі

Жер саяндылары – бұл бөрік тұқымдасына (Sciuridae) жататын кеміргіштер, олар көбінесе ағаштарда емес, жерде немесе қуыстарда тіршілік етеді, ағаш бөріктерінен өзгеше. Бұл термин көбінесе орташа өлшемді жер саяндыларына қолданылады, себебі ірілері көбінесе мармоттар (Marmota туысы) немесе дала иті (Cynomys) деп аталады, ал кішкентай және құйрығы аз жапырылған жер саяндылары – шұбарлар (Tamias туысы) деп танылады. Олар бірге "мармот тайпасын" құрайды – Marmotini, ірі және негізінен жерде тіршілік ететін Xerinae қосымша тұқымындағы клада, және ол алты тірі туысты қамтиды. Бұл кеңінен таралған Холарктикалық топтың белгілі өкілдері – мармоттар (Marmota), оның ішінде американдық мармыт, шұбарлар, суырлар (Spermophilus) және дала иті (Cynomys). Олардың мөлшері мен мінез-құлқы әртүрлі, бірақ көпшілігі артқы аяқтарына тік тұрып, ұзақ уақыт бойы толыққанды тік күйде ыңғайлы тұра алады. Олар басқа бөріктерге қарағанда әлдеқайда әлеуметтік және көпшілігі күрделі әлеуметтік құрылымдары бар топтарда тіршілік етеді. Көптеген Marmotini түстері қысқа құйрықты және ірі денелі болады. Кейбір мармоттар ең ауыр бөріктердің бірі болып табылады. Tamias туысына жататын шұбарлар көбінесе ағаштарда уақыт өткізеді. Басқа да жағынан, қалыпты бөріктерге жақын болғандықтан, оларды кейде жеке тайпа (Tamiini) деп қарастырады.

Эволюция және жүйелік

Еуропалық Palaeosciurus – жерде тіршілік ететін ең көне бөрікшіл түрі, және ол Marmotini-дің екі-үш тірі тармағына (қосалқы тайпасына) аса жақын емес сияқты. Ең көне қазба қалдықтары ерте олигоцен кезеңінен, 30 миллион жылдан астам бұрын (Мя) табылған, бірақ бұл туыс кем дегенде миоценнің ортасына дейін, шамамен 15 млн жыл бұрын сақталған. Marmotini қайда пайда болғаны белгісіз. Қосалқы тайпалар, мүмкін, олигоценнің ерте ортасында бөлініп кеткен, себебі алғашқы мармоттар мен сүңгуірлер Солтүстік Американың олигоценнің соңынан белгілі. "Нағыз" жер бөрікшілерінің қазба қалдықтары жақсы зерттелмеген, олар тек миоценнің ортасынан белгілі, сол кезде қазіргі сусликтер мен дала итілер өздерінің бүгінгі ареалдарында тіршілік еткен. Marmotini Солтүстік Америка мен Еуразия арасында Беринг бұғазы арқылы "аралдан аралға секіру" арқылы таралыпты ма, әлде Гренландия аймағы – екеуі де сол кезде қоңыржай мекен болған – және қай құрлықтан қай құрлыққа тараған, немесе егер екі құрлық та ерекше қосалқы тайпаларды өркендетіп, олар бір-біріне тараған болса, бұл мәселе әлі шешілмеген және оны шешу үшін қосымша қазба материалдары қажет. Бұл пікірді қытайлық Sciurotamias туысы да растайды, ол бұл топтың ең көне тірі тармағы болуы мүмкін, немесе егер сүңгуірлерді мұнда қоспаса, Tamiini және Marmotini sensu stricto-ның ортақ ата-бабасына жақын. Қалай болғанда да, Marmotini-дің Африкаға таралуына олардың жақын туыстары Protoxerini және Xerini – сол құрлықтың жерде тіршілік ететін және пальма ағаштарында қоныстанған бөрікшілері кедергі келтірген болуы мүмкін, олар Marmotini-мен бір уақытта дамыған болуы керек.

Өлшемі

Жер қаскырларының бойы шамамен 20 сантиметрден 30 сантиметрге дейін жетеді. Олардың салмағы 0,5 килограмнан 1,5 килограмға дейін болуы мүмкін.

Тіршілік ету ортасы

Ашық жерлер, оның ішінде тасты шоқылар, егістіктер, жайылымдар және сирек ағаштарлы төбелер олардың мекен ету ортасын құрайды. Дала тышқандары жайылымдар, гольф алаңдары, зираттар және саябақтар сияқты шөптес жерлерде де тіршілік етеді.

Қорғаныс тетіктері

Жерлік бөрікшіктер жыртқыштардан қорғану үшін бірнеше қорғаныс механизмін дамытқан. Қауіп сезгенде, олар колониядағы басқаларын ескерту үшін жоғары жиілікті ескерту дауысын шығарады. Бұл дабыл – ерте ескерту жүйесі болып табылады, ол жақын маңдағы бөрікшіктерге жасырынуға мүмкіндік береді. Бөрікшіктер уақытының шамамен үштен бірін тік тұрып, айналасын қадағалауға жұмсайды, ал жыртқыш көзделгенде, уақыттың 60 пайызын тоқтатып, бақылайды. Жерлік бөрікшіктер жер қазу әрекеттерімен де белгілі. Олардың бірнеше кіреберісі бар күрделі туннель жүйелері бар, бұл оларға жыртқыштардан қашуға көмектеседі. Қауіп жақындағанда, олар жылдам жер астына тығынады, онда көптеген жыртқыштардан қорғалған. Олардың қуыстары бірнеше бөліктен тұрады және арақашықтығы әртүрлі болады, бұл жыртқыштарға оларға жетуді қиындатады. Дауыстық ескертулер мен қуыс салудың осы үйлесімі жерлік бөрікшіктерді қауіптен қашуға және жабайы табиғатта тіршілік етуге өте бейімдейді.

Диета

Жер қаскырларының тамақтануы әртүрлі, олар саңырауқұлақтар, жаңғақтар, жемістер және тұқымдарға бай тамақпен қоректенетін болса, сонымен қатар кейде жәндіктер, жұмыртқалар және басқа да кішкентай жануарларды жейді.

Кладограмма

Төменде максималды сақтық талдауынан туындаған жер алабұғаларының (Marmotini тайпасы, бірақ Tamiina субтайпасы және кейбір бастапқы туыстарды есептемегенде) ішінара кладограммасы келтірілген.