Вилли Лей: Ғарыш зерттеушісі және криптозоолог жазушысы

Кіріспе

Неміс және американдық жазушы (1906–1969)

Вилли Отто Оскар Лей (2 қазан 1906 – 24 маусым 1969) – неміс және американдық ғылыми жазушы және криптозоологияны қолдаушы. Айдың арт жағындағы Лей кратері оның құрметіне аталған.

Ерте өмір және Берлин жылдары

Вилли Отто Оскар Лей – саяхатшы саудагер Джулиус Отто Лей мен лютерандық пастордың қызы Фрида Мэйдің ұлы. Лей туған жері Берлинде Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде екі тәтесінің күтуімен өсті. Соғыс басталғанда әкесі Ұлыбританияда болды. Сөйтіп, ол соғыстың қалған бөлігін Ман аралындағы тұтқын лагерінде өткізді. Ал анасы Германияның шалқары қаласының бірінде шляпник болып жұмыс істеді. Кейін Лей есіне түсіргендей, ол "Берлиндегі Табиғат тарихы мұражайының көлеңкесінде өсті". Мектепте оқығанда мұғалімі "Есейгенде кім болғың келеді және неге?" – деген тақырыпта эссе жазуды тапсырды. Лей: "Мен саяхатшы болғым келеді" – деп жауап берді. Лей түсіндірді: "Менің оқуым маған 'зоолог' немесе 'геолог' деген атақ әкеретініне толық сенімді емеспін, бірақ мен зерттеуді жалғастырдым, басқалар назар аудармаған жақтарға көңіл бөлдім". Ол Герман Оберттің "Die Rakete zu den Planetenräumen" ("Планетааралық кеңістікке зымыран") кітабын оқығаннан кейін ғарышқа ұшуға қызығушылық танытты. Бұл қиын техникалық кітап болғанымен, Лей есептеулерді жүргізіп, ғарыш кеңістігі адамзаттың зерттеуі үшін келесі үлкен шекара болатынына көз жеткізді. Ол 19 жасында Оберттің кітабына сеніп, оның мазмұнын көпшілікке түсіндіру үшін жазды. Ол сондай-ақ Еуропадағы барлық белгілі ракета энтузиастерімен, тіпті Оберттің өзімен де хат алмасып жүрді. 1926 жылы "Die Fahrt ins Weltall" ("Ғарышқа саяхат") еңбегін жариялағаннан кейін, Лей 1927 жылы Германияның әуесқой ракета тобы – "Verein für Raumschiffahrt" (VfR – "Ғарышқа саяхат қоғамы") мүшесінің бірі болды және оның журналы "Die Rakete" ("Зымыран") үшін көп жазды. Лей белсенді президент болмаған кезде топтың вице-президенті болды. Ол сол кезде неміс және шетелдік газеттерге ракеталар туралы жүздеген қысқа мақалалар жазды. Лей мен Макс Валиер сияқты танымал ғылым жазушыларының ықпалымен берлиндіктер қысқа мерзімді "ракеталық қызығушылық" көрді. Көрмелерден бастап Фриц фон Опельдің ракеталық машинасы сияқты үлкен шараларға дейін, неміс халқы ғарышқа саяхаттаудың болашақ мүмкіндіктеріне және неміс империясын жаңғыртуға қабілетті жаңа "ғажайып қаруларға" қызығушылық танытты. "Ракеталық қызығушылық" 1929 жылы Фриц Лангтың "Die Frau im Mond" ("Айдағы әйел") фильмімен аяқталды, ол кинематография тарихында ғарышқа ұшуды ең шындығына жақын бейнелеген фильм болды. Оберт фильмнің негізгі техникалық кеңесшісі ретінде танылса да, Лейдің рөлі маңызды болды. Обертке фильмнің премьерасында ұшырылатын шағын ракета жасау тапсырылды. Алайда бұл жоба іске аспады. Бірақ Лейдің фильмдегі жұмысы нәтежесін берді. Режиссер Фриц Ланг кейіннен: "Оның кеңесші және саршын ретінде атқарған жұмысы таң қалдырды. Ғарыш кемесінің модельдері, шын мәнінде ракетаның өте жетілген үлгісі, жерден, жерді айналып, айға және кері оралатын модульді капсуланың траекториясы мен орбитасы соншалықты дәл болды, 1937 жылы гестапо ғарыш кемесінің барлық модельдерін және фильмнің барлық шетелдік көшірмелерін тәркіледі" – деп еске алды. Көптеген жетістіктерге қарамастан, "ракеталық қызығушылық" Ұлы депрессияның алғашқы жылдарында сақталмады. Германия халқы экономикалық қиындықтар кезінде қызығушылық танытпады. Ал кейбір ракета зерттеушілері Вернер фон Браунның басшылығымен кеңейген әскерилермен жақын байланыс орнатты. VfR-дің құлдырауымен, құпиялылық мәдениетінің өркендеуімен және қоғамдық ынта-ықыластың жоғалуымен Лей көңілі қалып, қайтадан ғылыми қызығушылықтарына оралды, Конрад Гесснердің (қазіргі зоологияның "әкесі") өмірбаянын жазды. Көңіл көтеру үшін Лей Берлиндегі банкте кеңсе қызметкері, содан кейін менеджер болып жұмыс істеді. Нацистер билікті басып алғаннан кейін Лейдің жағдайы нашарлай түсті. Ол ұлттық социализмге, оның идеологиясына және зорлық-зомбылыққа толы саясатына қатты наразы болды. Оның саяси оқиғаларды қабылдауын 1940 жылы Роберт Уайли псевдонимімен жазған "Тұман" атты қысқа ғылыми-фантастикалық әңгімесінен көруге болады. Бұл тоталитаризмнің күнделікті әсерлерімен күресіп жатқан кеңсе менеджері туралы өмірбаяндық әңгіме. Бұл оқиға Нью-Йорктегі сәтсіз коммунистік төңкеріс кезінде орын алса да, Лей өзінің Берлиндегі жеке тәжірибесін қайта баяндайды. Шындығында, "Astounding" журналының редакторы Джон Кэмпбелл Лейден оқиғаны жеке тәжірибесіне негіздеуін сұрады. Лей неміс саясатының ақылға сыймайтын сипатын ғана емес, нацистерді "Псевдонауканың" өркендеуімен де байланыстырды. Жағдайды нашарлататын нәрсе – Лейдің халықаралық ғалым ретінде беделді болғаны, ол ракеталар туралы техникалық ақпаратты ашық түрде бөлісіп, насихаттады және оның мақалалары 1934 жылға дейін шетелдік газеттерде жарияланып тұрды. 1935 жылдың қаңтарында Лей компанияның бланкісінде Лондонға демалысқа шығуға рұқсат беретін хат жазды. Ол өзімен бірге сүйікті кітаптарын, бірнеше жиын-тежегіш киімдерін және саяхат құжаттарын алып, Ұлыбританияға, содан кейін АҚШ-қа қашып кетті.

Willy Otto Oskar Ley was the son of Julius Otto Ley, a traveling merchant, and Frida May, the daughter of a Lutheran sexton. Ley grew up in his native Berlin during the First World War under the supervision of two aunts. When war erupted his father was in Great Britain. Consequently, he spent the remainder of the war at a detention camp on the Isle of Man. Meanwhile, his mother worked as milliner in a distant city in Germany. As Ley later recalled he "grew up, so to speak, in the shadow of the Museum of Natural History in Berlin". When his school teacher asked him to compose an essay on the subject "What Do I Want to Be When I Am Grown and Why? ", Ley responded: "I want to be an explorer." Ley explained, "I was never quite sure whether my studies would earn me the title of 'zoologist' or 'geologist', but I kept exploring, in a manner of speaking, looking especially into such corners as others had neglected." He then became interested in spaceflight after reading Hermann Oberth's book Die Rakete zu den Planetenräumen (The Rocket into Interplanetary Space). Although it was a difficult technical book, Ley worked through the calculations and concluded that outer space would soon become the next great frontier of human exploration. Ley was so convinced by Oberth's book that he sat down at the age of 19 to write a popularization of its contents. He also began corresponding with every known rocket enthusiast in Europe, including Oberth himself. After publishing Die Fahrt ins Weltall (Travel in Outer Space) in 1926, Ley became one of the first members of Germany's amateur rocket group, the Verein für Raumschiffahrt (VfR – "Spaceflight Society") in 1927 and wrote extensively for its journal, Die Rakete (The Rocket). Ley would eventually become the group's Vice President during a time when it had no active President. Meanwhile, he was writing hundreds of short articles about rockets for German and foreign newspapers. Due to the influence of Ley and other popular science writers, such as Max Valier, Germans witnessed a short lived "rocketry fad" in Berlin. From exhibits at public locations to large spectator events, such as Fritz von Opel's rocket car stunts, the German public was excited about both the future possibilities of space travel and the potential for new "weapons of wonder" that could revive the German Empire. The "rocketry fad" culminated with Fritz Lang's 1929 film Die Frau im Mond (Woman in the Moon), which became the first realistic depiction of spaceflight in cinematic history. Although Oberth is often credited as the main technical consultant to the film, Ley's role was of central importance. Oberth was tasked with building a small rocket to be launched at the film's premiere. This project never materialized. However, Ley's work on the movie did. As director Fritz Lang later recalled, "The work he had done as consultant and advisor was amazing. The models of the spaceship, really a highly advanced model of a rocket, the trajectories and the orbits of the modular capsule from the earth, around the earth and to the moon and back were so accurate that in 1937 the Gestapo confiscated not only all models of the spaceship but also all foreign prints of the picture." Despite the many successes the "rocketry fad" could not be sustained during the early years of the Great Depression. The German public lost interest amidst economic turmoil. Meanwhile, some rocket researchers formed closer ties with the military, which greatly expanded under the leadership of Wernher von Braun. With the collapse of the VfR, the rise of a culture of necessary secrecy and the loss of public enthusiasm, Ley grew discouraged. He continued to write articles for the domestic and foreign press while he stayed in touch with close friends. Yet for the most part, Ley turned back to his original scientific interests, while writing a biography of Conrad Gessner (the "father" of modern zoology). To make ends meet, Ley also worked as a clerk and then manager at a Berlin bank. When the Nazis seized power, Ley's situation became increasingly desperate. He was horrified by National Socialism, its ideology and its style of violent politics. His perception of political events can be inferred from a short science fiction story "Fog", which Ley wrote in 1940 under the pen name of Robert Wiley. It is a biographical narrative about an office manager dealing with the everyday effects of totalitarianism. Although the story is set in New York City during a failed Communist revolution, it is clear that Ley is retelling his personal experiences in Berlin. In fact, John Campbell, the editor of Astounding, requested that Ley center the narrative on his personal experience. Ley not only disliked the irrational nature of German politics, but he also associated the Nazis with the rise of "Pseudo science". To make matters worse, Ley had an established reputation as an international scientist, who openly shared and popularized technical information about rocketry, while his articles continued to be republished by foreign newspapers throughout 1934. In January 1935, Ley used company stationery to write a letter that authorized his vacation in London. Carrying only his favorite books, a few changes of clothing and travel documentation, Ley fled Germany for the United Kingdom and ultimately the United States.

АҚШ-та

1936 жылы ол Нью-Йорк штатының Гринвуд көлінде пошта тасымалдайтын екі ракеталық ұшақтың жұмысын қадағалады. Лей ғылыми фантастиканы жақсы көретін оқырман болды және американдық ғылыми фантастика журналдарында ғылыми мақалалар жариялай бастады, алғашқысы 1937 жылдың наурыз айында «Астрахандық әңгімелер» журналында «Ғарышты жаулап алудың шығысы» деген атпен жарық көрді. Сол жылдың ақпанында осы журналдың кезегінде ол Роберт Уайли атты псевдониммен «Перигелийде» атты ғылыми фантастикалық әңгіме жариялады, ол кейіннен 1962 жылы ғалымдардың «Ұлы ғылыми фантастика» антологиясында «Марстағы оқиға» деген атпен қайта басылды (Collier Books, Groff Conklin, ред.). Ол сонымен қатар ғылыми фантастика әуесқойларының мүшесі болды, ғылыми фантастика конвенттеріне қатысты және ақырында 1953 жылғы Philcon II, World Science Fiction Convention-де құрметті қонақ атанды. 1940 жылы Лей PM газетінің штатына қосылды. 1941 жылдың қысында ол газеттің фитнес-сарапшысы және модель Ольга Фельдманнмен (1912–2001) танысты. Лей 1952 жылдың наурыз айынан өмірінің соңына дейін «Galaxy Science Fiction» журналында «Анықтама үшін» деген тұрақты ғылыми рубрикасын жүргізді. Лей 1955 жылы «Диснейленд» телешоуының «Адам ғарышта» атты эпизодына қатысты, онда кең телеарна көрермендеріне ғарышқа ұшу туралы түсіндірді. «Галактика» журналының сарапшысы Флойд Гейл Лейдің «теледидар көрермендеріне Хауди Дудидей таныс болғанын» жазды. 1950 жылдардың соңында ол Monogram модельдері үшін ғарыш кемелерінің бірнеше түрін жасады. Жинақтарға Лейдің ғарыш саяхаты туралы ақпараттық буклеттері де кірді. Ол сонымен қатар Том Корбет, Space Cadet балалар ғылыми фантастика кітаптары мен телесериалдары сериясына, сондай-ақ 1959 жылғы «Ғарыш саяхатшылары» атты көркем фильміне кеңес берді. Роберт А. Хайнлайн 1952 жылы жасөспірімдерге арналған «The Rolling Stones» романында Айға болашақ «Лейпортты» атап өту арқылы оны құрметтеді. Сол сияқты, оның өлімінен көп уақыт өткен соң, Ларри Нивен мен Стивен Барнс 1982 жылы шыққан «Анансидің түсуі» романында болашақ ғарыш кемесіне «Уилли Лей» деген ат қойды. 1954 жылы Лей «Инженерлердің армандары» атты еңбегін жазып, онда «Дүниедегі жеті керемет нәрсе» туралы әңгімеледі. Оларға Ұлыбритания мен Франция арасындағы Ла-Манш туннелі, сондай-ақ жел, күн және геотермальдық энергияны өндірудің коммерциялық жобалары кірді. Басқа жобалар осымен шектелді: Израиль/Палестинаға электр қуаты мен суаруды қамтамасыз ету үшін Иордан өзенін тоқтату және неміс ғалымы Герман Сёргельдің Еуропаны Африкамен байланыстырып, Атлантропаның жаңа құрлығын құру жоспары. Ол барлық ерлерден тұратын әдеби банкет клубының мүшесі болды – «Тұзақ есігі жәндіктері», ол Исаак Азимовтың құпияны шешушілердің ойдан шығарылған тобының – «Қара жесірлердің» негізі болды. Лей 1969 жылдың 24 маусымында 62 жасында – адамдар Айға алғаш рет қонғанға дейін бір айдан аз уақыт бұрын – Куинстің Джексон Хайтс қаласындағы үйінде қайтыс болды, онда ол 1950 жылдардың ортасынан бері отбасымен бірге тұрған.

In 1936, he supervised operations of two rocket planes carrying mail at Greenwood Lake, New York. Ley was an avid reader of science fiction, and began publishing scientific articles in American science fiction magazines, beginning with "The Dawn of the Conquest of Space" in the March 1937 issue of Astounding Stories. In the February 1937 issue of that same magazine, he had published a science fiction short story "At the Perihelion" under the pseudonym Robert Wiley, which was later reprinted as "A Martian Adventure" in the 1962 anthology Great Science Fiction by Scientists (Collier Books, Groff Conklin, ed.). He was a member of science fiction fandom as well, attending science fiction conventions, and was eventually a Guest of Honor at Philcon II, the 1953 World Science Fiction Convention. In 1940 Ley joined the staff of PM. In the winter of 1941 he met the paper's fitness columnist and model, Olga Feldmann (1912–2001). Ley had a regular science column called "For Your Information" in Galaxy Science Fiction from March 1952 until his death. Ley participated in "Man in Space", a 1955 episode of Disneyland which explained spaceflight to a large television audience. Fellow Galaxy columnist Floyd C. Gale wrote that Ley "has become as familiar to TV audiences as Howdy Doody". In the late 1950s, he designed for Monogram models a range of space vehicles. The kits included informational booklets on space travel written by Ley. He also consulted for the Tom Corbett, Space Cadet series of children's science fiction books and TV series, as well as the 1959 feature film entitled The Space Explorers. Robert A. Heinlein honored him by mentioning a future "Leyport" on the Moon in his 1952 juvenile novel The Rolling Stones. Likewise and long after his death, Larry Niven and Steven Barnes named a future Space Shuttle the “Willy Ley” in their 1982 novel The Descent of Anansi. In 1954, Ley wrote Engineers' Dreams in which he discussed 'Seven Future Wonders of the World'. These included accurate predictions of the Channel Tunnel between Britain and France and commercial wind, solar and geothermal power. Other schemes were less practical: damming the River Jordan to provide power and irrigation to Israel/Palestine and the plans of fellow German Herman Sörgel to drain the Mediterranean to link Europe with Africa and create the new continent of Atlantropa. He was a member of the all male literary banqueting club the Trap Door Spiders, which served as the basis of Isaac Asimov's fictional group of mystery solvers the Black Widowers. Ley died at the age of 62 on June 24, 1969 – less than a month before men first landed on the Moon – in his home in Jackson Heights, Queens, where he had lived with his family since the mid 1950s.

Криптозоология

Лей ракета техникасы және осымен байланысты тақырыптар туралы кітаптарымен әйгілі болды, бірақ ол криптозоология туралы да көптеген кітаптар жазды, ол – жалған ғылым. 1949 жылы Лей «Тарихи алдындағы жандар әлі де бар ма?» деген мақала жариялады, ол тірі динозавр туралы идеяны танымал етіп, Мокеле-мбебе аңызын талқылады. Лей өзінің жазбалары үшін аномальды жануарлар туралы көптеген деректер жинады. Ғылым тарихшысы Брайан Ригал Лейдің «өзінің жұмыстары үшін Хьювельманның «Бейтаныс жануарлардың іздерімен» кітабының толық тарауларын көшіріп алғанын» айтты.