Жамбаттиста делла Порта: Өнер мен ғылымның қайта жаралу шебері

Кіріспе

Италиялық полимат (1535–1615)

Джанбатиста делла Порта (1535 – 4 ақпан 1615), сондай-ақ Джованни Баттиста делла Порта деп те аталады, Ренессанс, ғылыми революция және Контрреформация дәуірінде Неапольде өмір сүрген итальяндық ғалым, полимат және драматург. Джанбатиста делла Порта өмірінің көп бөлігін ғылыми еңбектерге арнады. Ол жеке репетиторлардың және танымал ғалымдардың сабақтары арқылы білім алды. Оның ең танымал еңбегі, алғаш рет 1558 жылы жарық көрген «Magia Naturalis» (Табиғи сиқыр) кітабы. Бұл кітапта ол зерттеген әртүрлі тақырыптарды, оның ішінде оккульттік философия, астрология, алхимия, математика, метеорология және табиғи философияны қамтыды. Ол сондай-ақ «сырлар профессоры» деп те аталды. Делла Портаның балалық шағы ерекше кезең болды, оның ішінде білім алуы да ерекше болды. Әкесі білімге құштар еді және осы қасиетін барлық балаларына жеткізді. Ол өзін көрнекті адамдармен қоршап, философтар, математиктер, ақындар мен музыканттарды шақырып, той жасады. Үй атмосферасы ұлдары үшін академия сияқты болды. Білімді достар тобының мүшелері балаларды тәрбиеледі, оларға басшылық жасады және әкесінің қатаң бақылауымен оқытты. Ғылым мен математикаға бейімділігімен қатар, барлық бауырластар өнерге, әсіресе музыкаға қызығушылық танытты. Олардың қызығушылығына қарамастан, ешқайсысының да оған қабілеті болмады, бірақ олар бұл оқудағы жетістіктерін тоқтатуға жол бермеді. Олардың барлығы Питагора мектебіне қабылданды, бұл өте эксклюзивті музыканттар академиясы. Ұлдарының ғылымда мансап иеленуі мүмкін деген ойдан гөрі олардың әлеуметтік жағдайына көбірек мән берген Нардо Антонио ұлдарын ғалымдар емес, джентльмендер ретінде тәрбиеледі. Сондықтан ұлдар ән айтуды үйренуге қиналды, өйткені бұл джентльмендердің мәдени жетістігі саналды. Оларды билеуге, атқа мінуге, турнирлер мен ойындарда жақсы өнер көрсетуге және әдемі киінуге үйретті. Бұл оқыту Делла Портаға, кем дегенде өмірінің басында, артықшылықты өмірдің жақсы жақтарын сезінуге мүмкіндік берді.

Giambattista della Porta (; 1535 – 4 February 1615), also known as Giovanni Battista Della Porta, was an Italian scholar, polymath and playwright who lived in Naples at the time of the Renaissance, Scientific Revolution and Counter Reformation. Giambattista della Porta spent the majority of his life on scientific endeavours. He benefited from an informal education of tutors and visits from renowned scholars. His most famous work, first published in 1558, is entitled Magia Naturalis (Natural Magic). In this book he covered a variety of the subjects he had investigated, including occult philosophy, astrology, alchemy, mathematics, meteorology, and natural philosophy. He was also referred to as "professor of secrets". Della Porta had a privileged childhood including his education. His father had a thirst for learning, a trait he would pass on to all of his children. He surrounded himself with distinguished people and entertained the likes of philosophers, mathematicians, poets, and musicians. The atmosphere of the house resembled an academy for his sons. The members of the learned circle of friends stimulated the boys, tutoring and mentoring them, under the strict guidance of their father. In addition to having talents for the sciences and mathematics, all the brothers were also extremely interested in the arts, music in particular. Despite their interest, none of them possessed any sort of talent for it, but they did not allow that to stifle their progress in learning theory. They were all accepted into the Scuola di Pitagora, a highly exclusive academy of musicians. More aware of their social position than the idea that his sons could have professions in science, Nardo Antonio raised the boys more as gentlemen than as scholars. Therefore, the boys struggled to learn to sing, as that was considered a courtly accomplishment of gentlemen. They were taught to dance, ride, perform well in tournaments and games, and dress well. The training gave della Porta, at least earlier in his life, a taste for the finer aspects of privileged living.

Ғылыми пәндер

1563 жылы Делла Порта криптография туралы «De Furtivis Literarum Notis» еңбегін жариялады. Онда ол алғашқы диграфтық алмастыру шифрын сипаттады. Чарльз Дж. Мендельсон: «Менің ойымша, ол Ренессанс дәуірінің ең көрнекті криптографы болды. Жасырын бөлмеде, есіктері жабық күйде жұмыс істеген белгісіз біреу, мүмкін, одан да жақсы білуі мүмкін, бірақ оның зерттеуге қолжетімді жұмыстары алыптай биік тұрады». Делла Порта жұмыртқаның ішкі қабығына құпия хабарлар жазуға мүмкіндік беретін әдіс ойлап тапты. Оның кейбір достары инквизиция тарапынан түрмеге қамалды. Түрме қақпасында барлық нәрсе тексерілді, жұмыртқадан басқа. Делла Порта өсімдік пигменттері мен құрамында алюминий бар қоспаны пайдаланып, жұмыртқа қабығына хабарлар жазды. Сия жартылай өткізгіш жұмыртқа қабығына сіңді. Қабық құрғаған соң, оны ыстық суға қайнатып, сыртындағы сияны жуып тастады. Түрмедегі адам қабықты қабылдағанда, хабар ақ жұмыртқаның бетінде қайтадан көрінді. «De Furtivis Literarum Notis» музыкалық алмастыру шифрларының ең ерте мысалдарының бірін де қамтиды. 1586 жылы Делла Порта физиогномия туралы «De humana physiognomonia libri IIII» (1586) еңбегін жариялады. Бұл швейцариялық пастор Иоганн Каспар Лаватерге (18 ғасыр) және криминолог Чезаре Ломброзоға (19 ғасыр) әсер етті. Делла Порта өмірі бойында кең ауқымды тақырыптар бойынша көп жазды – мысалы, «Вилла» атты ауыл шаруашылығы энциклопедиясы, сондай-ақ метеорология, оптика және астрономия туралы еңбектер. 1589 жылы, жаңа заманауи ғылыми революция алдында, Делла Порта баспа бетінде сарымсақ магниттердің күшін жоя алады деген ежелгі пікірге қарсы тұрған алғашқы адам болды, бұл тәжірибелік негізде болды. Бұл ғылыми тұжырымды растау үшін алғашқы авторлардың беделін тәжірибемен алмастырудың ерте мысалы болды. Делла Портаның қорытындысын Томас Браун және басқалар тәжірибелік жолмен растады. Өмірінің соңғы жылдары Делла Порта сирек кездесетін үлгілерді жинап, экзотикалық өсімдіктер өсірді. Оның «Phytognomonica» еңбегінде өсімдіктер географиялық орналасуы бойынша тізімделген. «Phytognomonica» саңырауқұлақ спораларын алғаш рет байқауды тіркеді, осылайша оны микологияның негізін қалаушысы етеді. Оның жеке мұражайын саяхатшылар барып көрді, ол табиғи тарих мұражайларының алғашқы мысалдарының бірі болды. Бұл Иезуит Афанасиус Кирхерді Римде одан да танымал жинақ құруға шабыттандырды.

In 1563, della Porta published De Furtivis Literarum Notis, a work about cryptography. In it, he described the first known digraphic substitution cipher. Charles J. Mendelsohn commented:

text=He was, in my opinion, the outstanding cryptographer of the Renaissance. Some unknown who worked in a hidden room behind closed doors may possibly have surpassed him in general grasp of the subject, but among those whose work can be studied he towers like a giant. Della Porta invented a method which allowed him to write secret messages on the inside of eggs. Some of his friends were imprisoned by the Inquisition. At the gate of the prison, everything was checked except for eggs. Della Porta wrote messages on the eggshell using a mixture made of plant pigments and alum. The ink penetrated the eggshell which is semi porous. When the eggshell was dry, he boiled the egg in hot water and the ink on the outside of the egg was washed away. When the recipient in prison peeled off the shell, the message was revealed once again on the egg white. De Furtivis Literarum Notis also contains one of the earliest known examples of music substitution ciphers. In 1586 della Porta published a work on physiognomy, De humana physiognomonia libri IIII (1586). This influenced the Swiss eighteenth century pastor Johann Kaspar Lavater as well as the 19th century criminologist Cesare Lombroso. Della Porta wrote extensively on a wide spectrum of subjects throughout his life – for instance, an agricultural encyclopedia entitled "Villa" as well as works on meteorology, optics, and astronomy. In 1589, on the eve of the early modern Scientific Revolution, della Porta became the first person to attack in print, on experimental grounds, the ancient assertion that garlic could disempower magnets. This was an early example of the authority of early authors being replaced by experiment as the backing for a scientific assertion. Della Porta's conclusion was confirmed experimentally by Thomas Browne, among others. In later life, della Porta collected rare specimens and grew exotic plants. His work Phytognomonica lists plants according to their geographical location. In Phytognomonica the first observation of fungal spores is recorded, making him a pioneer of mycology. His private museum was visited by travellers and was one of the earliest examples of natural history museums. It inspired the Jesuit Athanasius Kircher to begin a similar, even more renowned, collection in Rome.

Алдынғы ғылыми қоғам

Делла Порта Academia Secretorum Naturae (Accademia dei Segreti) деп аталатын ғылыми қоғамның негізін қалаушы болды. Бұл топ көбінесе Otiosi (Бос уақыты барлар) деп танылды. 1580 жылға дейін құрылған Otiosi Еуропадағы алғашқы ғылыми қоғамдардың бірі болды және олардың мақсаты "табиғаттың құпияларын" зерттеу еді. Қоғамға мүшелікке үміткер әрбір адам табиғи ғылымдар саласында жаңа жаңалық ашқанын дәлелдеуі керек еді. Academia Secretorum Naturae мүшелері оккультизммен айналысқан деген күдік туғандықтан таратылуға мәжбүр болды. Делла Порта Рим папасы Григорий XIII-тің шақыруымен Римге келді. Ол жеке өзі бұл кездесуден зардап көрмесе де, Academia Secretorum Naturae таратылды. Осы оқиғаға қарамастан, Делла Порта дінге берілгендігін сақтап, иезуиттік орденнің мүшесі болды. 1610 жылы Делла Порта Линкс академиясына қосылды.

Технологиялық үлестер

Оның түрлі салаларға деген қызығушылығы келесі технологиялық жетістіктерге әкелді: ауыл шаруашылығы, гидравлика, әскери инженерия, құралдар және фармакология. 1606 жылы ол ауа күшімен су көтеру туралы кітап жариялады. 1608 жылы ол әскери инженерия және дистилляция туралы кітаптар шығарды. Сонымен қатар, делла Порта камера обскураны жетілдірді. "Табиғи сиқыр" атты кітабының кейінгі басылымында делла Порта бұл құрылғыны дөңес линзасы бар деп сипаттады. Ол өнертапқыш болмаса да, бұл еңбектің танымалдылығы оның таралуына көмектесті. Ол адам көзінің пішінін камера обскураның линзасымен салыстырып, жарық көздің ішіне қалай бейнелер әкелетінін түсінікті мысалмен түсіндірді. Делла Порта сонымен қатар алғашқы телескопты өзі ойлап тапқанын мәлімдеді, бірақ оның дәлелдемесін жазған трактатын (De telescopiis) аяқтамай қайтыс болды. Оның еңбегі 1608 жылы Нидерландыда Липпершей ұсынғаннан кейін, 1609 жылы Галилео Галилейдің телескопты жетілдіруімен қанағаттандырылмады. Кітапта делла Порта «симпатиялық телеграф» деп аталатын ойдан шығарылған құрылғы туралы да айтады. Бұл құрылғы компасқа ұқсас екі дөңгелек қораптан тұрады, әрқайсысында магниттік ине бар, бірдей магниттаспен магниттелгендігі күдікті. Әр қорапқа бағыттардың орнына 26 әріп жазылуы тиіс еді. Делла Порта бұл инелерді үйлестіретінін болжады, сондықтан бір қораптағы әріпті таңдағанда, екінші қораптағы ине сол әріпке бағытталатын болып, байланысқа көмектесетін еді.

Діни қиындықтар

Католик дін өкілі болғандықтан, делла Порта 1578 жылға дейінгі жылдары инквизициямен тексерілді. Ол Academia Secretorum Naturae академиясын таратуға мәжбүр болды, ал 1592 жылы оның философиялық еңбектері шіркеу тарапынан жарияланудан тыйым салынды; бұл тыйым 1598 жылы алынып тасталды. Портаның инквизициямен байланысы тарихшыларды озаттырады, өйткені ол 1585 жылға қарай иезуиттердің қайырымдылық қызметтеріне белсенді қатысты. Мүмкін, бұған себеп Портаның 1579 жылдан кейін Фра Паоло Сарпимен жеке қарым-қатынасы болды.