Чехословакия тарихындағы коммунистік кезең

Кіріспе

Чехословакия тарихының бір беті

1948 жылғы ақпандағы коммунистік төңкерістен бастап 1989 жылғы Барқыт революцияға дейін Чехословакияны Чехословакия Коммунистік партиясы (ККП) басқарды. Ел Шығыс блогының құрамына кірді және Варшава шарты мен Кеңес экономикалық өзара көмегінің (КЭӨК) мүшесі болды. Коммунистік партия билігі тұсында мыңдаған чехословакиялықтар түрлі айыптар бойынша саяси қуғын-сүргінге ұшырады, мысалы, Темір Қоршаудан елден шығуға тырысқандары үшін. 1993 жылғы «Коммунистік режимнің заңсыздығы және оған қарсылық көрсету туралы» заң коммунистік үкіметтің заңсыз екенін және Чехословакия Коммунистік партиясының қылмыстық ұйым екенін бекітті.

Сталиндік

1948 жылдың 25 ақпанында президент Эдвард Бенеш коммунистік премьер-министр Клемент Готвальдтың талаптарына бағынып, коммунистер басымдық білетін кабинетті тағайындады. Бұл номиналды түрде коалиция болғанымен, кабинеттегі «коммунист емес» мүшелер көбінесе олармен келісетін адамдар еді. Бұл КСРО төңкерісіне заңдық негіз берді және Чехословакияда коммунистік үкіметтің басталуын белгіледі. 9 мамырда диссиденттерден тазартылған Ұлттық Ассамблея жаңа Конституцияны қабылдады. Бұл толығымен коммунистік құжат емес еді, өйткені ол 1945–1948 жылдары арнайы комитет дайындағандықтан, көптеген либералдық және демократиялық қағидаларды қамтыды. Дегенмен, ол коммунистік биліктің шындығын көрсетті, Чехословакияны халық республикасы деп жариялаған қосымша арқылы – социализмге және, әрі қарай, коммунизмге қадам, пролетариат диктатурасымен басқарылатын және коммунистік партияға мемлекетте жетекші рөл берілді. Осы себептерге байланысты Бенеш «9 мамыр Конституциясына» қол қоюдан бас тартты. Дегенмен, 30 мамырда сайлау өтті, сайлаушыларға бұрынғы үкіметтік коалиция, қазір коммунистер бақылауындағы кең патриоттық ұйым – Ұлттық майданның жалғыз тізімі ұсынылды. Бенеш 2 маусымда отставкаға кетті, ал Готвальд он екі күннен кейін президент болды. Келесі бірнеше жыл ішінде КСЧ басшылығымен бюрократиялық централизм енгізілді. Қоғамның барлық деңгейлерінен, соның ішінде Католик шіркеуінен «диссиденттер» деп аталатын адамдар тазартылды. Марксизм-ленинизмнің идеологиялық принциптері мәдени және рухани өмірге енді. Білім беру жүйесінің барлығы мемлекеттік бақылауға алынды. Өндіріс құралдарының жеке меншігі жойылды, жоспарлы экономика енгізілді. Чехословакия Кеңес Одағының серіктес мемлекетіне айналды, ол 1949 жылы Өзара экономикалық көмек жөніндегі кеңес (ҚЭК) және 1955 жылы Варшава шартының құрылтайшы мүшесі болды. Кеңес үлгісіндегі «социализмге» қол жеткізу үкіметтің жарияланған саясаты болды. Теориялық тұрғыдан Чехословакия көппартиялық мемлекет болып қала бергенімен, шындығында коммунистер елді толығымен бақылады. Саяси қатысу КСЧ мақұлдауына бағынды. КСЧ марксистік емес партиялар үшін пайыздық өкілдікті де белгіледі. Диссиденттерден тазартылған Ұлттық Ассамблея КСЧ бағдарламаларына резеңке мөр болды. 1953 жылы Ұлттық Ассамблеяның ішкі кабинеті – Президиум құрылды. КСЧ басшыларынан тұратын Президиум партия саясатын үкіметтік арналар арқылы жеткізуге қызмет етті. Аймақтық, аудандық және жергілікті комитеттер Ішкі істер министрлігіне бағынды. Словакияның автономиясы шектелді, KSS КСЧ-мен қайта біріктірілді, бірақ өзінің ерекшелігін сақтап қалды. Клемент Готвальд билікті консолидациялағаннан кейін саяси қарсыластарына және өзінің коммунистеріне қарсы ондаған мың адамды қамтитын жаппай тазартуды бастады. Қара тізімге енген отбасылардың балалары жақсы жұмыс орындарына және жоғары білімге қол жеткізе алмады, Батыс Германия мен Австрияға кеңінен эмиграция болды, ал білім беру жүйесі жұмысшы сыныбының студенттеріне мүмкіндік беру үшін реформаланды. Готвальд бастапқыда тәуелсіздікке ұмтылғанмен, 1948 жылы Сталинмен болған жылдам кездесу оны басқаша сендірді, сондықтан ол елге кеңес үлгісін мүмкіндігінше толығымен енгізуге тырысты. 1951 жылға қарай Готвальдтың денсаулығы нашарлап, алкоголизмнен басқа жүрек аурулары мен сифилиспен ауыра бастады. Өмірінің соңғы жылында ол көпшілік алдында сирек көрінді. Готвальд 1953 жылдың 14 наурызында аорта аневризмасынан қайтыс болды, Мәскеуде Сталиннің жерлеу рәсіміне қатысқаннан бір апта өткен соң. Оның орнын президенттікке Антонин Запотоцкий, ал КСЧ басшысы болып Антонин Новотный алды. Новотный 1957 жылы Запотоцкий қайтыс болғаннан кейін президент болды. Чехословакияның мүдделері Кеңес Одағының мүдделеріне бағындырылды. Иосиф Сталин Титоның өкіметіне қарсы шығуынан кейін социалистік блокты бақылау және біріктіру туралы алаңдады. Сталиннің параноясы «тамырсыз космополиттерге» қарсы науқанға әкелді, ол «дәрігерлердің заговор» теориясымен аяқталды. Чехословакияда сталинистер өз қарсыластарын биліктен ығыстыру үшін «халықтық демократиялық тәртіпке қарсы заговорға» және «елге опасыздыққа» айыптады. «Халықаралық» астанасы бар көптеген коммунистер, яғни соғыс кезінде Батыспен байланысы барлар, Испания азамат соғысының ардагерлері, еврейлер және словак «бұржуазиялық ұлтшылдары» тұтқындалып, көрсеткіштік сотталуға ұшырады (мысалы, Хелиодор Пика, Милада Хоракова). Ең танымал оқиға – 1952 жылдың қараша және желтоқсан айларында КСЧ бірінші хатшысы Рудольф Сланский және басқа да 13 көрнекті коммунистік тұлғаларға қарсы өткен Сланский ісі болды. Сланский мен басқа да он айылталушы атылды, ал үшеуі өмір бойына түрмеге кесілді. КСЧ қатарының мүшелері, 1948 жылдың наурыз айында шамамен 2,5 миллион адамды құрады, мұқият тексеруге алына бастады. 1960 жылға қарай КСЧ мүшелерінің саны 1,4 миллионға дейін азайды. 9 мамыр Конституциясы барлық коммерциялық және өнеркәсіптік кәсіпорындарды бес жүзден астам қызметкері барларды ұлттандыруды көздейді. Ауыл шаруашылығы емес жеке секторге жақын соққы болды. Жерге жеке меншік құқығы елу гектармен шектелді. Жеке кәсіпкерлік пен тәуелсіз шаруашылықтың қалдықтарына шағын буржуазия мен шаруаларға жасалған уақытша жеңілдік ретінде ғана рұқсат берілді. Чехословакия экономикасы бесжылдық жоспарлармен анықталды. Кеңес үлгісін ұстанған Чехословакия ауыр өнеркәсіптің қарқынды дамуына баса назар аударды. Өнеркәсіп секторы металлургия, ауыр машина жасау және көмір өндіруге бағытталды. Өндіріс ірі бірліктерде шоғырландырылды, соғысқа дейінгі кезеңдегі 350 000 бірлік 1958 жылға қарай шамамен 1700 бірлікке дейін азайтылды. Өнеркәсіптік өндіріс 1948–59 жылдар аралығында 233%-ға өскені хабарланды, ал өнеркәсіптегі жұмыспен қамту 44%-ға өсті. Индустриализация қарқыны Словакияда айқын байқалды, онда өндіріс 347%-ға, ал жұмыспен қамту 70%-ға өсті. Чехословакияның 1948–57 жылдар аралығындағы 170%-дық өнеркәсіптік өсімі үлкен болғанымен, ол Жапониядан (300%-ға өсті) және Батыс Германиядан (шамамен 300%) әлдеқайда жоғары болды, сондай-ақ Австрия мен Грециядан да асып түсті. 1954–59 жылдар аралығында Франция мен Италия Чехословакияның өнеркәсіптік өсімін теңестірді. Чехословакиядағы өнеркәсіптік өсімге қосымша еңбек күші қажет болды. Чехословакиялықтар өндіріс квоталарын орындау үшін ұзақ сағаттар бойы және ұзақ апталар бойы жұмыс істеуге мәжбүр болды. Студенттер мен кеңсе қызметкерлері сияқты жартылай штаттан тыс ерікті еңбек көбінесе жұмылдырылды. Дегенмен, еңбек өнімділігі айтарлықтай жоғарыламады, өндіріс шығындары да төмендемеді. Чехословакия өнімдерінің сапасы нашар болды. Коммунистік үкіметтің алғашқы жылдарында көптеген саяси тұтқындарға жаза ретінде еңбекке жіберілді. 9 мамыр Конституциясы ауыл шаруашылығын коллективтендіруге үкіметтің ниетін жариялады. 1949 жылдың ақпанында Ұлттық Ассамблея Бірыңғай ауыл шаруашылығы кооперативтері заңын қабылдады. Кооперативтер ерікті негізде құрылуға тиіс болды, жерге формалдық құқық бастапқы иелерінде қалды. Дегенмен, жоғары міндетті квоталар шаруаларды тиімділікті арттыру және механизацияны жеңілдету үшін коллективтендіруге мәжбүр етті. Бас тартушы бай шаруаларды (кулактарды) банкротқа дейін жеткізу үшін кемсітуші саясат қолданылды. 1960 жылға қарай коллективтендіруге жақын дерлік қол жеткізілді. Барлық егістік жердің 16%-ы (ыңғайлы жағдайлар мен кулактардан алынған) мемлекеттік шаруашылықтарға айналдырылды. Төмен сапалы жерлерді өңдеуден шығаруға және тыңайтқыштар мен тракторларды кеңінен пайдалануға қарамастан, ауыл шаруашылығы өндірісі күрт төмендеді. 1959 жылға қарай соғысқа дейінгі өндіріс деңгейіне әлі жете алмады. Төмендеудің басты себептері ауыл шаруашылығынан өнеркәсіпке еңбек күшінің ауысуы болды (1948 жылы шамамен 2,2 миллион адам...).

On 25 February 1948, President Edvard Beneš gave in to the demands of Communist Prime Minister Klement Gottwald and appointed a Cabinet dominated by Communists. While it was nominally still a coalition, the "non Communists" in the cabinet were mostly fellow travelers. This gave legal sanction to the KSČ coup, and marked the onset of undisguised Communist rule in Czechoslovakia. On 9 May, the National Assembly, purged of dissidents, passed a new constitution. It was not a completely Communist document; since a special committee prepared it in the 1945–48 period, it contained many liberal and democratic provisions. It reflected, however, the reality of Communist power through an addition that declared Czechoslovakia a people's republic – a preliminary step towards socialism and, ultimately, communism – ruled by the dictatorship of the proletariat, and also gave the Communist Party the leading role in the state. For these reasons, Beneš refused to sign the so called Ninth of May Constitution. Nevertheless, elections were held on 30 May, and voters were presented with a single list from the National Front, the former governing coalition which was now a broad patriotic organisation under Communist control. Beneš resigned on 2 June, and Gottwald became president twelve days later. Within the next few years, bureaucratic centralism under the direction of KSČ leadership was introduced. So called "dissident" elements were purged from all levels of society, including the Catholic Church. The ideological principles of Marxism Leninism and pervaded cultural and intellectual life. The entire education system was submitted to state control. With the elimination of private ownership of means of production, a planned economy was introduced. Czechoslovakia became a satellite state of the Soviet Union; it was a founding member of the Council for Mutual Economic Assistance (Comecon) in 1949 and of the Warsaw Pact in 1955. The attainment of Soviet style "socialism" became the government's avowed policy. Although in theory Czechoslovakia remained a multi party state, in reality the Communists had complete control of the country. Political participation became subject to KSČ approval. The KSČ also prescribed percentage representation for non Marxist parties. The National Assembly, purged of dissidents, became a mere rubber stamp for KSČ programmes. In 1953, an inner cabinet of the National Assembly, the Presidium, was created. Composed of KSČ leaders, the Presidium served to convey party policies through government channels. Regional, district, and local committees were subordinated to the Ministry of Interior. Slovak autonomy was constrained; the KSS was reunited with the KSČ but retained its own identity. After consolidating power, Klement Gottwald began a series of mass purges against both political opponents and fellow Communists, numbering in the tens of thousands. Children from blacklisted families were denied access to good jobs and higher education, there was widespread emigration to West Germany and Austria, and the educational system was reformed to give opportunities to working class students. Although Gottwald originally sought a more independent line, a quick meeting with Stalin in 1948 convinced him otherwise and so he sought to impose the Soviet model on the country as thoroughly as possible. By 1951, Gottwald's health deteriorated and he was suffering from heart disease and syphilis in addition to alcoholism. He made few public appearances in his final year of life. Gottwald died on 14 March 1953 from an aortic aneurysm, a week after attending Stalin's funeral in Moscow. He was succeeded by Antonín Zápotocký as President and by Antonín Novotný as head of the KSČ. Novotný became President in 1957 when Zápotocký died. Czechoslovak interests were subordinated to the interests of the Soviet Union. Joseph Stalin became particularly concerned about controlling and integrating the socialist bloc in the wake of Tito's challenge to his authority. Stalin's paranoia resulted in a campaign against "rootless cosmopolitans" which culminated in the conspiracy theory of the alleged Doctors' plot. In Czechoslovakia, the Stalinists also accused their opponents of "conspiracy against the people's democratic order" and "high treason" in order to oust them from positions of power. Many Communists with an "international" background, i. e., those with a wartime connection with the West, veterans of the Spanish Civil War, Jews, and Slovak "bourgeois nationalists", were arrested and executed in show trials (e. g., Heliodor Píka, Milada Horáková). Most spectacular was the Slánský trial against KSČ first secretary Rudolf Slánský and thirteen other prominent Communist personalities in November and December 1952. Slánský and ten other defendants were executed, while three were sentenced to life imprisonment. The KSČ rank and file membership, approximately 2.5 million in March 1948, began to be subjected to careful scrutiny. By 1960, KSČ membership had been reduced to 1.4 million. The Ninth of May Constitution provided for the nationalisation of all commercial and industrial enterprises having more than fifty employees. The non agricultural private sector was nearly eliminated. Private ownership of land was limited to fifty hectares. The remnants of private enterprise and independent farming were permitted to carry on only as a temporary concession to the petite bourgeoisie and the peasantry. The Czechoslovak economy was determined by five year plans. Following the Soviet example, Czechoslovakia began emphasising the rapid development of heavy industry. The industrial sector was reorganised with an emphasis on metallurgy, heavy machinery, and coal mining. Production was concentrated in larger units; the more than 350,000 units of the pre war period were reduced to about 1,700 units by 1958. Industrial output reportedly increased 233% between 1948–59 and employment in industry by 44%. The speed of industrialisation was particularly accelerated in Slovakia, where production increased 347% and employment by 70%. Although Czechoslovakia's industrial growth of 170% between 1948–57 was huge, it was far exceeded by that of Japan ( who increased by 300%) and West Germany (almost 300 percent) and more than equalled by Austria and Greece. For the 1954–59 period, France and Italy equalled Czechoslovak industrial growth. Industrial growth in Czechoslovakia required substantial additional labour. Czechoslovaks were subjected to long hours and long working weeks to meet production quotas. Part time, volunteer labour – students and white collar workers – was drafted in massive numbers. Labour productivity, however, was not significantly increased; nor were production costs reduced. Czechoslovak products were characterised by poor quality. During the early years of Communist rule, many political prisoners were sentenced to penal labour. The Ninth of May Constitution declared the government's intention to collectivise agriculture. In February 1949, the National Assembly adopted the Unified Agricultural Cooperatives Act. Cooperatives were to be founded on a voluntary basis; formal title to land was left vested in the original owners. The imposition of high compulsory quotas, however, forced peasants to collectivise in order to increase efficiency and facilitate mechanisation. Discriminatory policies were employed to bring about the ruin of recalcitrant kulaks (wealthy peasants). Collectivisation was near completion by 1960. 16% of all farmland (obtained from collaborators and kulaks) had been turned into state run farms. Despite the elimination of poor land from cultivation and a tremendous increase in the use of fertilisers and tractors, agricultural production declined seriously. By 1959, pre war production levels still had not been met. Major causes of the decline were the diversion of labour from agriculture to industry (in 1948 an estimated 2.2 million workers were employed in agriculture; by 1960, only 1.5 million); the suppression of the kulak, the most experienced and productive farmer; and the peasantry's opposition to collectivisation, which resulted in sabotage. The 1960 Constitution of Czechoslovakia declared the victory of "socialism" and proclaimed the Czechoslovak Socialist Republic. The ambiguous precept of "democratic centralism" – power emanating from the people but bound by the authority of higher organs – was made a formal part of constitutional law. The President, the Cabinet, the Slovak National Council, and the local governments were made responsible to the National Assembly. The National Assembly, however, continued its rubber stamp approval of KSČ policies. All private enterprises using hired labour were abolished. Comprehensive economic planning was reaffirmed. The Bill of Rights emphasised economic and social rights, (e. g the right to work, leisure, health care, and education), with less emphasis on civil rights. The judiciary was combined with the prosecuting branch; all judges were committed to the protection of the socialist state and the education of citizens in loyalty to the cause of socialism.

Десталинизация

Сталиншілдіктен арылу Чехословакияда кеш басталды. КСРО басшылығы Никита Хрущевтің 1956 жылғы 25 ақпанда Кеңес Одағы Коммунистік партиясының 20-шы съезінде жариялаған совет заңын дерлік елемеді. Чехословакияда сәуір айында өткен Екінші жазушылар съезінде бірнеше авторлар саяси қуғын-сүргінді сынап, жазушылар съезін басқаруға тырысты. Бірақ жазушылардың көтерілісі басылып, консерваторлар билікті сақтап қалды. 1956 жылғы 1 мамырда Прага мен Братиславадағы студенттер сөз бостандығы мен батыс баспасөзіне қол жеткізуді талап етіп демонстрация жасады. Новотный режимі бұл әрекеттерді айыптады және неосталиндік саясатты енгізді. 1956 жылғы қазан айында Венгриядағы төңкеріс совет танктері мен әскерлерімен басып жапқаннан кейін көптеген чехтер батылдығын жоғалтты. 1958 жылғы КСЧ партиясының съезі (XI съез, 18 маусым – 21 маусым) сталиндік режимнің жалғасуын ресми бекітті. 1960 жылдардың басында Чехословакия экономикасы күрт тоқырады. Өнеркәсіптік өсім Шығыс Еуропадағы ең төменгі көрсеткішті көрсетті. Азық-түлік импорты төлем балансын ушықтырды. Мәскеуден де, партия ішінде де болған қысымдар реформа қозғалысын күшейтті. 1963 жылы реформалық көзқарастағы коммунистік зиялылар көптеген сын мақалалар жариялады. Экономикалық жоспарлауды сынау КСЧ бюрократиялық бақылауына және идеологиялық сәйкестікке қарсы жалпыланған наразылыққа ұласты. КСЧ басшылығы жауап берді. Мысалы, 1949–1954 жылдарғы тазалау соттары қайта қаралып, тазаланғандардың кейбіреулері ақталуға ие болды. Кейбір қаталдар биліктің жоғарғы деңгейлерінен алынып, олардың орнына жас, либералды коммунистер келді. Йозеф Ленарт 1963 жылғы қыркүйекте премьер-министр Вилиам Широкийді алмастырды. КСЧ экономикалық саясатты қарау үшін комитеттер құрды. 1965 жылы партия экономист және теоретик Ота Шиктің басшылығымен әзірленген Жаңа экономикалық модельді бекітті. Бағдарламада технологиялық және басқарушылық жақсартуларға баса назар аудара отырып, экономикалық дамудың екінші, қарқынды кезеңі көзделді. Орталық жоспарлау жалпы өндіріс және инвестиция көрсеткіштерімен, сондай-ақ баға және жалақы нормаларымен шектелді. Басқару кадрлары шешім қабылдауға қатысатын болды. Өндіріс нарыққа бағдарланып, пайда табуға есептеледі. Бағалар сұраныс пен ұсынысқа жауап беретін болды. Жалақы айырмашылықтары енгізілді. 1965 жылғы желтоқсандағы КСЧ «Тезистері» саяси реформа талабына партияның жауабын ұсынды. Демократиялық централизм қайта анықталып, демократияға көбірек мән берілді. КСЧ-тің жетекші рөлі расталды, бірақ шектелді. Салдарынан Ұлттық жиналысқа заң шығару жауапкершілігін арттыру уәде етілді. Словакияның атқарушы (Комиссарлар кеңесі) және заң шығарушы (Словакия Ұлттық кеңесі) органдарына бағдарлама жоспарлауда орталық үкіметке көмектесуге және Словакияда бағдарламаны іске асыруға жауапкершілікті алуға мүмкіндік берілді. Аймақтық, аудандық және жергілікті ұлттық комитеттерге белгілі бір дербестік берілді. КСЧ экономикалық және әлеуметтік ұйымдардың өкілеттігіне араласпауға келісті. Алайда, мәдени саясаттағы партиялық бақылау сақталды. 1967 жылғы қаңтар реформа бағдарламасын толық іске асыру күні болып белгіленді. Новотный және оның жақтастары күмәнмен қарап, орталық бақылауды күшейту үшін түзетулер енгізді. Реформаторлардың қысымы күшейді. Словактар федерализацияны талап етті. Экономистер кәсіпорындардың толық дербестігін және нарықтық механизмге экономикалық жауап беруді талап етті. Төртінші жазушылар съезі чехословакиялық әдеби дәстүрді жаңартуға және батыс мәдениетімен еркін байланыс орнатуға шақыратын резолюция қабылдады. Новотный режимі репрессивті шаралармен жауап берді. 1967 жылғы 30–31 қазанда КСЧ Орталық комитетінің отырысында, Кеңес Одағында оқыған словак реформаторы Александр Дубчек Новотныйға қарсы шығып, оны ұлтшылдықта айыптады. Прагадағы университет студенттері либералдарды қолдаған демонстрация өткізген кезде Новотный Мәскеуден көмек сұрады. 8 желтоқсанда совет басшысы Леонид Брежнев Прагаға келді, бірақ Новотныйды қолдамады, коммунистік партияның ішкі шеңберіне сөйлеген сөзінде ол: «Мен сіздердің проблемаларыңызды шешуге келген жоқпын, сіздер оларды өздеріңіз шеше аласыздар» деді. 1968 жылғы 5 қаңтарда Орталық комитет Дубчекті КСЧ-тің бірінші хатшысы лауазымына Новотныйдың орнына сайлады. Новотныйдың КСЧ басшылығынан құлауы үкіметтің барлық деңгейлерінен сталинистерді қуып шығуға, массалық ұйымдардан, мысалы, Революциялық кәсіби одақтар қозғалысы мен Чехословакия жастар одағынан және жергілікті партиялық органдардан бастау берді. 1968 жылғы 22 наурызда Новотный президенттік лауазымнан кетіп, генерал Людвик Свобода оның орнына келді.

De Stalinization had a late start in Czechoslovakia. The KSČ leadership virtually ignored the Soviet law announced by Nikita Khrushchev 25 February 1956 at the 20th Congress of the Communist Party of the Soviet Union. In Czechoslovakia that April, at the Second Writers' Congress, several authors criticized acts of political repression and attempted to gain control of the writers' congress. The writers' rebellion was suppressed, however, and the conservatives retained control. Students in Prague and Bratislava demonstrated on May Day of 1956, demanding freedom of speech and access to the Western press. The Novotný regime condemned these activities and introduced a policy of neo Stalinism. After the Hungarian Revolution of October 1956 had been suppressed by Russian tanks and troops, many Czechs lost courage. The 1958 KSČ Party Congress (XI. Congress, 18 June − 21 June) formalized the continuation of Stalinism. In the early 1960s, the Economy of Czechoslovakia became severely stagnated. The industrial growth rate was the lowest in Eastern Europe. Food imports strained the balance of payments. Pressures both from Moscow and from within the party precipitated a reform movement. In 1963 reform minded Communist intellectuals produced a proliferation of critical articles. Criticism of economic planning merged with more generalized protests against KSČ bureaucratic control and ideological conformity. The KSČ leadership responded. The purge trials of 1949–54 were reviewed, for example, and some of those purged were rehabilitated. Some hardliners were removed from top levels of government and replaced by younger, more liberal communists. Jozef Lenart replaced Prime Minister Viliam Široký in September 1963. The KSČ organized committees to review economic policy. In 1965, the party approved the New Economic Model, which had been drafted under the direction of economist and theoretician Ota Šik. The program called for a second, intensive stage of economic development, emphasizing technological and managerial improvements. Central planning would be limited to overall production and investment indexes as well as price and wage guidelines. Management personnel would be involved in decision making. Production would be market oriented and geared toward profitability. Prices would respond to supply and demand. Wage differentials would be introduced. The KSČ "Theses" of December 1965 presented the party response to the call for political reform. Democratic centralism was redefined, placing a stronger emphasis on democracy. The leading role of the KSČ was reaffirmed but limited. In consequence, the National Assembly was promised increased legislative responsibility. The Slovak executive (Board of Commissioners) and legislature (Slovak National Council) were assured that they could assist the central government in program planning and assume responsibility for program implementation in Slovakia. The regional, district, and local national committees were to be permitted a degree of autonomy. The KSČ agreed to refrain from superseding the authority of economic and social organizations. Party control in cultural policy, however, was reaffirmed. January 1967 was the date for full implementation of the reform program. Novotný and his supporters hesitated, introducing amendments to reinforce central control. Pressure from the reformists was stepped up. Slovaks pressed for federalization. Economists called for complete enterprise autonomy and economic responsiveness to the market mechanism. The Fourth Writers' Congress adopted a resolution calling for rehabilitation of the Czechoslovak literary tradition and the establishment of free contact with Western culture. The Novotný regime responded with repressive measures. At the 30–31 October 1967 meeting of the KSČ Central Committee, Alexander Dubček, a Slovak reformer who had studied in the Soviet Union, challenged Novotný and was accused of nationalism. As university students in Prague demonstrated in support of the liberals, Novotný appealed to Moscow for assistance. On 8 December, Soviet leader Leonid Brezhnev arrived in Prague but did not support Novotný, giving a speech to the inner circle of the Communist Party in which he stated: "I did not come to take part in the solution of your problems you will surely manage to solve them on your own." On 5 January 1968, the Central Committee elected Dubček to replace Novotný as first secretary of the KSČ. Novotný's fall from KSČ leadership precipitated initiatives to oust Stalinists from all levels of government, from mass associations, e. g., the Revolutionary Trade Union Movement and the Czechoslovak Union Youth, and from local party organs. On 22 March 1968, Novotný resigned from the presidency and was succeeded by General Ludvík Svoboda.

Прага көктемі

Дубчек реформа қозғалысын либерализм бағытында бір қадамға жылжытты. Новотнийдің құлдырауынан кейін цензура алынып тасталды. Бұқаралық ақпарат құралдары – баспасөз, радио және теледидар реформалық үгіт-насихат мақсатында жұмылдырылды. Чехословакияда социализмді демократияландыруға бағытталған қозғалыс, бұрын негізінен партияның интеллигенциясына ғана шектелген, 1968 жылдың көктемінде жаңа, танымал серпінге ие болды. Сәуір айында КСЧ Президиумы реформаторлар, орташа, центристер мен консерваторлардан тұратын Дубчек басқарған коалиция әзірлеген Іс-қимыл бағдарламасын қабылдады. Бағдарламада "демократиялық" және "ұлттық", яғни Чехословакия жағдайларына бейімделген "социализмнің жаңа моделі" ұсынылды. Ұлттық фронт пен сайлау жүйесі демократиялық болуы керек, ал Чехословакия федерациялануы керек еді. Жиналыс және сөз бостандығы конституциялық заңмен қамтамасыз етіледі. Жаңа экономикалық модель жүзеге асырылуы тиіс еді. Іс-қимыл бағдарламасы сондай-ақ Чехословакияның Кеңес Одағымен және басқа да социалистік мемлекеттермен одақтастығын растады. Реформа қозғалысы сталиндікті коммунизмге апаратын жол деп қабылдамады, бірақ мақсат ретінде коммунизмге берік болды. Іс-қимыл бағдарламасында реформа КСЧ басшылығымен жүргізілуі тиіс деп көрсетілген. Алайда, кейінгі айларда реформаларды дереу жүзеге асыру үшін халықтық қысым көбейді. Радикалды элементтер өздерін білдірді: баспасөзде кеңеске қарсы айтыстар пайда болды; Социал-демократтар жеке партия құруға кірісті; жаңа мүшелігі жоқ саяси клубтар құрылды. Партиялық консерваторлар репрессивті шараларды жүзеге асыруға шақырды, бірақ Дубчек шамалауды кеңес берді және КСЧ басшылығын қайтадан атап өтті. Мамыр айында ол партияның 14-ші съезі 9 қыркүйекте ерте сессияда өтетінін мәлімдеді. Съезд Іс-қимыл бағдарламасын партияның жарғыларына енгізеді, федерализация туралы заң жобасын әзірлейді және жаңа (әдеттегідей, либералды) Орталық Комитет сайлайды. 27 маусымда өмір бойы коммунист және Орталық Комитетке кандидат Людвик Вачулик "Екі мың сөз" атты манифест жариялады. Манифестте КСЧ ішіндегі консервативті элементтер мен "шетелдік" күштер туралы да алаңдаушылық білдірілді. (Июнь айының соңында Чехословакияда Варшава келісімінің маневрлері өтті.) Ол "халықты" реформа бағдарламасын жүзеге асыруда бастамашылық жасауға шақырды. Дубчек, партия президиумы, Ұлттық майдан және кабинет манифестіне қатты наразылық білдірді. Кеңес басшылығы үрейленді. Шілде айының ортасында Варшава келісімінің конференциясы Чехословакияның қатысуынсыз өтті. Варшава келісімінің мүшелері КСРО басшылығына хат жазып, манифестті "контрреволюцияның ұйымдық және саяси платформасы" деп атады. Келісім мүшелері цензураны қайта енгізуді, жаңа саяси партиялар мен клубтарға тыйым салуды және партия ішіндегі "оңшыл" күштерді басуды талап етті. Варшава келісімінің мүшелері Чехословакияның социалистік жетістіктерін қорғау тек Чехословакияның ғана емес, сонымен қатар Варшава келісімінің барлық мүшелерінің міндеті деп жариялады. КСЧ Варшава келісімінің ультиматумын қабылдамады, ал Дубчек Кеңес Одағымен екіжақты келіссөздер жүргізуді сұрады. Кеңес басшысы Брежнев Чехословакияға әскери түрде араласуға асықты. Дубчектің іс-қимыл бағдарламасы "социализмнің жаңа моделі" – "демократиялық" және "ұлттық" болды. Дегенмен, Дубчек Чехословакияның Варшава келісіміне берілгендігіне қарсы шықпады. 1968 жылдың көктемінің басында Кеңес Одағының басшылығы күтіп, қарап отыру ұстанымын қабылдады. Алайда жаздың ортасында екі топ пайда болды: әскери араласуды жақтағандар мен қарсыластар. Интервенциялық коалиция Чехословакиядағы жағдайды "контрреволюциялық" деп бағалады және Дубчек пен оның жақтастарының жеңілісіне қолдау көрсетті. Бұл коалицияны украиндық партия басшысы Петро Шелест басқарды және оған Беларусь пен Кеңес Одағының батыс бөлігіндегі орыс емес ұлттық республикалардан (Балтық республикалары) коммунистік бюрократтар кірді. Коалиция мүшелері өз республикаларындағы ұлтшылдықтың оянуынан және Чехословакиядағы украин азшылығының Кеңес Одағындағы украиндарға ықпалынан қорқыды. Кеңес қалаларындағы саяси тұрақтылық пен интеллектуалды қауымның идеологиялық қадағалауына жауапты бюрократтар да әскери шешімді жақтырады. Варшава келісімінде Германия Демократиялық Республикасы (Шығыс Германия) мен Польша ғана күшті интервенционист болды. Вальтер Ульбрихт пен Владysław Гомулка – Шығыс Германия мен Польша партия басшылары либерализмді өздерінің өкілдіктеріне қауіп деп қарады. Кеңес Одағы шілде айында Чехословакиямен екіжақты келіссөздерді Словакия кеңестік шекарасындағы Черна-над-Тисо қаласында өткізуге келісті. Кездесуде Дубчек КСЧ реформалық қанатының бағдарламасын қорғады, сонымен қатар Варшава келісімі мен Экономикалық ынтымақтастық кеңесіне (ЭЫК) берілгендігін мәлімдеді. Алайда КСЧ басшылығы бөлінген еді. Белсенді реформаторлар – Йозеф Смрковски, Олдржих Черник және Франтишек Кригель Дубчекты қолдады. Консерваторлар – Васил Биляк, Драхомир Колдер және Олдржих Швестка реформаға қарсы ұстанымды қабылдады. Брежнев келісімге келуге шешім қабылдады. КСЧ делегаттары Варшава келісіміне адалдығын растады және "антисоциалистік" тенденцияларды тоқтатуға, Чехословакия Социал-демократиялық партиясының қайта жандануына жол бермеуге және баспасөзді тиімді бақылауға уәде берді. Кеңес тарапы маневрлерден бері Чехословакияда орналасқан әскерлерін шығарып алуға және 9 қыркүйектегі партия съезіне рұқсат беруге келісті. 3 тамызда Кеңес Одағы, Шығыс Германия, Польша, Венгрия, Болгария және Чехословакия өкілдері Братислава қаласында кездесіп, Братислава декларациясына қол қойды. Декларацияда марксизм-ленинизмге және пролетарлық интернационализмге шайқалмас адалдық туралы айтылды және "буржуазиялық" идеологияға және барлық "антисоциалистік" күштерге қарсы күрес жарияланды. Кеңес Одағы егер "буржуазиялық" жүйе – бірнеше саяси партиялардың көппартиялық жүйесі құрылса, Варшава келісімі елдеріне араласу ниетін білдірді. Братислава конференциясынан кейін Кеңес әскерлері Чехословакия аумағынан шығып кетті, бірақ Чехословакия шекараларында қалды. Дубчек Чехословакия армиясын басып кіруге қарсы тұру үшін жұмылдыруға тырыспады. КСЧ партия съезі 9 қыркүйекке жоспарланған күйінде қалды. Братислава конференциясын ұстанған аптада Дубчектың көптеген қарсыластары Орталық Комитеттен алынып тасталатыны Прагада ашық сырға айналды. Прага қалалық партия ұйымы қара тізімді дайындап, таратып жіберді. Реформаға қарсы коалиция билікте қалу үшін кеңестік көмекке үміттене алатын еді. КСЧ реформаға қарсылары саяси тұрақсыздық пен "контрреволюция" қаупінің бар екенін кеңестіктерге сендіруге тырысты. Олар осы мақсатқа жету үшін Ян Кашпар басқарған Орталық Комитеттің Ақпараттық бөлімі дайындаған Каспар есебін пайдаланды. Есеп Чехословакиядағы жалпы саяси жағдайды алдағы партия съезіне қатысты қарастырды. Съездің нәтижесі ретінде тұрақты Орталық Комитет пен берік басшылық күтілмейтіні болжалды. Партия Президиумы есепті 12 тамызда алды. Президиум мүшелері Колдер мен Алоис Индра есепті 20 тамыздағы Президиум отырысында бағалауға тапсырылды. Колдер мен Индра Каспар есебін алаңдатумен қарады және, кейбір бақылаушылардың пікірінше, олардың қорытындыларын кеңес елшісі Степан Червоненкоға жеткізді. Осы әрекеттер Чехословакияға Варшава келісімінің басып кіруіне себеп болды деп саналады. КСЧ Президиумы 20 тамызда жиналғанда, реформаға қарсылар контрреволюция қаупіне сілтеме жасай отырып, билікке таласуды жоспарлады. Колдер мен Индра төтенше жағдай жариялап, "бауырластық көмекке" шақыратын қарар ұсынды. Қарар дауысқа қойылған жоқ, өйткені Варшава келісімі әскерлері сол күні (түнде) Чехословакияға енді...

Dubček carried the reform movement a step further in the direction of liberalism. After Novotný's fall, censorship was lifted. The media—press, radio, and television—were mobilized for reformist propaganda purposes. The movement to democratize socialism in Czechoslovakia, formerly confined largely to the party intelligentsia, acquired a new, popular dynamism in the spring of 1968. In April the KSČ Presidium adopted the Action Programme that had been drafted by a coalition headed by Dubček and made up of reformers, moderates, centrists, and conservatives. The program proposed a "new model of socialism," profoundly "democratic" and "national," that is, adapted to Czechoslovak conditions. The National Front and the electoral system were to be democratized, and Czechoslovakia was to be federalized. Freedom of assembly and expression would be guaranteed in constitutional law. The New Economic Model was to be implemented. The Action Program also reaffirmed the Czechoslovak alliance with the Soviet Union and other socialist states. The reform movement, which rejected Stalinism as the road to communism, remained committed to communism as a goal. The Action Program stipulated that reform must proceed under KSČ direction. In subsequent months, however, popular pressure mounted to implement reforms forthwith. Radical elements found expression: anti Soviet polemics appeared in the press; the Social Democrats began to form a separate party; new unaffiliated political clubs were created. Party conservatives urged the implementation of repressive measures, but Dubček counselled moderation and reemphasized KSČ leadership. In May he announced that the Fourteenth Party Congress would convene in an early session on 9 September. The congress would incorporate the Action Program into the party statutes, draft a federalization law, and elect a new (presumably more liberal) Central Committee. On 27 June, Ludvík Vaculík, a lifelong communist and a candidate member of the Central Committee, published a manifesto entitled the "Two Thousand Words". The manifesto expressed concern about conservative elements within the KSČ and "foreign" forces as well. (Warsaw Pact maneuvers were held in Czechoslovakia in late June.) It called on the "people" to take the initiative in implementing the reform program. Dubček, the party Presidium, the National Front, and the cabinet sharply denounced the manifesto. The Soviet leadership was alarmed. In mid July a Warsaw Pact conference was held without Czechoslovak participation. The Warsaw Pact nations drafted a letter to the KSČ leadership referring to the manifesto as an "organizational and political platform of counterrevolution." Pact members demanded the reimposition of censorship, the banning of new political parties and clubs, and the repression of "rightist" forces within the party. The Warsaw Pact nations declared the defence of Czechoslovakia's socialist gains to be not only the task of Czechoslovakia but also the mutual task of all Warsaw Pact countries. The KSČ rejected the Warsaw Pact ultimatum, and Dubček requested bilateral talks with the Soviet Union. Soviet leader Brezhnev hesitated to intervene militarily in Czechoslovakia. Dubček's Action Program proposed a "new model of socialism"—"democratic" and "national." Significantly, however, Dubček did not challenge Czechoslovak commitment to the Warsaw Pact. In the early spring of 1968, the Soviet leadership adopted a wait and see attitude. By midsummer, however, two camps had formed: advocates and opponents of military intervention. The pro interventionist coalition viewed the situation in Czechoslovakia as "counterrevolutionary" and favoured the defeat of Dubček and his supporters. This coalition was headed by the Ukrainian party leader Petro Shelest and included communist bureaucrats from Belarus and from the non Russian national republics of the western part of the Soviet Union (the Baltic republics). The coalition members feared the awakening of nationalism within their respective republics and the influence of the Ukrainian minority in Czechoslovakia on Ukrainians in the Soviet Union. Bureaucrats responsible for political stability in Soviet cities and for the ideological supervision of the intellectual community also favoured a military solution. Within the Warsaw Pact, only the German Democratic Republic (East Germany) and Poland were strongly interventionist. Walter Ulbricht and Władysław Gomułka—party leaders of East Germany and Poland, respectively—viewed liberalism as threatening to their own positions. The Soviet Union agreed to bilateral talks with Czechoslovakia to be held in July at Cierna nad Tisou, Slovak Soviet border. At the meeting, Dubček defended the program of the reformist wing of the KSČ while pledging commitment to the Warsaw Pact and Comecon. The KSČ leadership, however, was divided. Vigorous reformers—Josef Smrkovský, Oldřich Černík, and František Kriegel—supported Dubček. Conservatives—Vasil Biľak, Drahomír Kolder, and Oldřich Švestka—adopted an anti reformist stance. Brezhnev decided on compromise. The KSČ delegates reaffirmed their loyalty to the Warsaw Pact and promised to curb "antisocialist" tendencies, prevent the revival of the Czechoslovak Social Democratic Party, and control the press more effectively. The Soviets agreed to withdraw their troops (stationed in Czechoslovakia since the June maneuvers) and permit the 9 September party congress. On 3 August, representatives from the Soviet Union, East Germany, Poland, Hungary, Bulgaria, and Czechoslovakia met in Bratislava and signed the Bratislava Declaration. The declaration affirmed unshakable fidelity to Marxism Leninism and proletarian internationalism and declared an implacable struggle against "bourgeois" ideology and all "antisocialist" forces. The Soviet Union expressed its intention to intervene in a Warsaw Pact country if a "bourgeois" system—a pluralist system of several political parties—was ever established. After the Bratislava conference, Soviet troops left Czechoslovak territory but remained along Czechoslovak borders. Dubček did not attempt to mobilize the Czechoslovak army to resist an invasion. The KSČ party congress remained scheduled for 9 September. In the week following the Bratislava conference, it became an open secret in Prague that most of Dubček's opponents would be removed from the Central Committee. The Prague municipal party organization prepared and circulated a blacklist. The antireformist coalition could hope to stay in power only with Soviet assistance. KSČ anti reformists, therefore, made efforts to convince the Soviets that the danger of political instability and "counterrevolution" did indeed exist. They used the Kaspar Report, prepared by the Central Committee's Information Department, headed by Jan Kašpar, to achieve this end. The report provided an extensive review of the general political situation in Czechoslovakia as it might relate to the forthcoming party congress. It predicted that a stable Central Committee and a firm leadership could not necessarily be expected as the outcome of the congress. The party Presidium received the report on 12 August. Two Presidium members, Kolder and Alois Indra, were instructed to evaluate the report for the 20 August meeting of the Presidium. Kolder and Indra viewed the Kašpar Report with alarm and, some observers think, communicated their conclusions to the Soviet ambassador, Stepan Chervonenko. These actions are thought to have precipitated the Warsaw Pact invasion of Czechoslovakia. As the KSČ Presidium convened on 20 August, the anti reformists planned to make a bid for power, pointing to the imminent danger of counterrevolution. Kolder and Indra presented a resolution declaring a state of emergency and calling for "fraternal assistance." The resolution was never voted on, because the Warsaw Pact troops entered Czechoslovakia that same day (in the night of 20 August 21).

Варшава келісімінің интервенциясы және Прага көктемінің аяқталуы

КСР консерваторлары реформа қозғалысының күші туралы Мәскеуді қате ақпаратпен шатастырды. КСЧ Президиумы 20-21 тамыз түнінде өтті; ол қарулы қарсылық көрсету мүмкіндігін қабылдамады және басып кіруді айыптады. КСЧ Орталық Комитетінің үштен екі бөлігі Кеңес интервенциясына қарсы шықты. 22 тамызда құпия түрде өткен КСЧ партия съезі Дубчектің Іс-қимыл бағдарламасына адалдығын растайтын және кеңестік агрессияны айыптайтын қаулы қабылдады. Президент Свобода Индра басшылығымен жаңа үкімет құруға кеңестік қысымға бірнеше рет қарсылық көрсетті. Чехословакия халқы кеңес әрекеттерін бірауыздан жоққа шығарды. Свободаның зорлық-зомбылыққа алып келуі мүмкін әрекеттерге қарсы ескертуіне байланысты, олар жаппай демонстрациялар мен ереуілдерден аулақ болды, бірақ 23 тамызда бір сағаттық жалпы жұмыс тоқтатуды ұйымдастырды. Халықтық қарсылық көптеген зорлықсыз қарсылық актілері арқылы білдірілді, бұл азаматтық қарсылық деп те аталады. Прага мен республикадағы басқа қалаларда чехтер мен словактар Варшава шартының әскерлерін талас-тартыс және сөгіспен қарсы алды. Басып кірушілерге ешқандай көмек көрсетілмеді, оның ішінде тамақ пен су да берілмеді. Қабырғалар мен тротуарлардағы жазулар, плакаттар мен граффитилер басып алушыларды, кеңес басшыларын және күдікті әріптестерді айыптады. Дубчек пен Свободаның суреттері кеңінен таралды. Жалпы қарсылық Кеңес Одағының Дубчекті қызметтен шеттету жоспарынан бас тартуына себеп болды. 20 тамыз күні түнде тұтқындалған Дубчек келіссөздер жүргізу үшін Мәскеуге апарылды. Нәтижесінде Брежнев доктринасы қалыптасты, ол КСЧ-ті күшейтуді, БАҚ-ты қатаң партиялық бақылауда ұстауды және Чехословакия Социал-демократиялық партиясын таратуды көздеді. Дубчек лауазымында қалатыны және орташа реформалар бағдарламасы жалғасатыны туралы келісімге қол жеткізілді. 1969 жылдың 19 қаңтарында студент Ян Палах Кеңес Одағының басып кіруінен кейін Прага көктемінің реформаларының тоқтатылуына наразылық білдіре отырып, Праганың Вацлав алаңында өзін өртке жегізді.

KSČ conservatives had misinformed Moscow regarding the strength of the reform movement. The KSČ Presidium met during the night of 20–21 August; it rejected the option of armed resistance and condemned the invasion. Two thirds of the KSČ Central Committee opposed the Soviet intervention. A KSČ party congress, convened secretly on 22 August, passed a resolution affirming its loyalty to Dubček's Action Program and denouncing the Soviet aggression. President Svoboda repeatedly resisted Soviet pressure to form a new government under Indra. The Czechoslovak population was virtually unanimous in its repudiation of the Soviet action. In compliance with Svoboda's caution against acts that might provoke violence, they avoided mass demonstrations and strikes but observed a symbolic one hour general work stoppage on 23 August. Popular opposition was expressed in numerous spontaneous acts of nonviolent resistance, also called civil resistance. In Prague and other cities throughout the republic, Czechs and Slovaks greeted Warsaw Pact soldiers with arguments and reproaches. Every form of assistance, including the provision of food and water, was denied the invaders. Signs, placards, and graffiti drawn on walls and pavements denounced the invaders, the Soviet leaders, and suspected collaborators. Pictures of Dubček and Svoboda appeared everywhere. The generalized resistance caused the Soviet Union to abandon its original plan to oust Dubček. Dubček, who had been arrested on the night of 20 August, was taken to Moscow for negotiations. The outcome was the Brezhnev Doctrine of limited sovereignty, which provided for the strengthening of the KSČ, strict party control of the media, and the suppression of the Czechoslovak Social Democratic Party. It was agreed that Dubček would remain in office and that a program of moderate reform would continue. On 19 January 1969, student Jan Palach set himself on fire in Prague's Wenceslas Square as a protest against the end of the reforms of the Prague Spring following the Soviet invasion.

Өз бетінше әрекет ету және тәуелсіз әрекет ету (1970-1980 жылдар)

1970 және 1980 жылдары үкіметтің мойынсұнушылыққа, сәйкестікке және қалыпты жағдайды сақтауға баса назар аударуын тәуелсіз ойлау мен қызметке ұмтылған жеке адамдар мен ұйымдасқан топтар сынға алды. Мұндай қызметтердің тек бірнешеуін ғана батыс стандарттары бойынша саяси деп санауға болатын болса да, мемлекет кез келген тәуелсіз әрекетті, оның қаншалықты зиянсыз болғанына қарамастан, чехословакиялық өмірдің барлық салаларын партияның бақылауынан шығару ретінде қарады. Мұндай әрекеттерге үкімет тарапынан қысым көрсету, қуғын-сүргін жасау және кейбір жағдайларда түрмеге қамау жазасы берілді. Халықаралық қатынастардың ширалуына қарамастан, Чехословакия 1968 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық келісіміне және Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық келісіміне қол қойды. 1975 жылы бұл келісімдер 1960 жылғы Конституцияға сәйкес, ең жоғары заң шығару органы болып табылатын Федералдық Ассамблеямен ратификацияланды. 1975 жылы Чехословакия қол қойған Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық жөніндегі Хельсинки конференциясының қорытынды құжаты (Хельсинки келісімдері деп те аталады) адам құқықтарына кепілдік беруді де қамтыды. Алғашқы ұйымдасқан оппозиция 77 Хартия аясында пайда болды. 1977 жылдың 6 қаңтарында Батыс Германия газеттерінде «Хартия 77» деп аталатын манифест жарияланды. Бұл құжат дереу аударылып, бүкіл әлемде қайта басылды. Бастапқы манифестке 243 адам қол қойған; олардың арасында суретшілер, бұрынғы мемлекеттік қызметкерлер және басқа да танымал тұлғалар болды, мысалы, 1968 жылы КСШ Орталық Комитетінің хатшысы Зденек Млиняр, 1968 жылы Орталық Комитет мүшесі Вацлав Славик және «Екі мың сөз» кітабының авторы Людвик Вачулик. 77 Хартиясы өзін «адамдардың еркін, бейресми және ашық қауымдастығы» деп сипаттап, азаматтық және адам құқықтарын қорғауға мүдделі екенін білдірді. Ол оппозициялық ниетін жоққа шығарды және құқықтарды қорғауды Чехословакия үкіметі қол қойған заңды міндетті халықаралық құжаттарға және Чехословакия Конституциясында қамтылған азаматтық құқықтар кепілдіктеріне негіздеді. «Хартия-77» тобы өзінің мақсаттарын былай деп жариялады: адам құқықтарын бұзудың жекелеген жағдайларына назар аудару, түзету шараларын ұсыну, құқықтар мен бостандықтарды және оларды қорғауға арналған механизмдерді күшейту бойынша жалпы ұсыныстар жасау және жанжал жағдайларында делдалдық қызмет көрсету. 1977 жылдың соңына дейін Хартияға 800-ден астам адам қол қойды, оның ішінде жұмысшылар мен жастар болды; 1985 жылға қарай шамамен 1200 чехословакиялық Хартияға қол қойды. Барлық құқықтар мемлекеттен туындайды және халықаралық келісімдер мемлекеттің ішкі құзырына бағынады деп мәлімдеген Хусак режимі Хартияға наразылық білдірді. Бұл мәтін ресми БАҚ-та жарияланбады. Қол қойғандар тұтқындалып, тексерілді; көбінесе жұмыстан босатылды. Чехословакия баспасөзі Хартияға қарсы шабуылдар жасады. Халық жеке айыптауларға немесе «Хартияға қарсы» түрлі формаларға қол қоюға шақырылды. 77 Хартиямен тығыз байланысты, Әділетсіз қуғындалғандарды қорғау комитеті (Výbor na obranu nespravedlivě stíhaných – VONS) 1978 жылы құрылды, оның мақсаты үкімет тарапынан жасалған қуғын-сүргін мен адам құқықтарын бұзудың жекелеген жағдайларын құжаттау болды. 1978-1984 жылдар аралығында VONS қылмыстық қудалауға немесе қорлауға ұшыраған адамдарға қатысты 409 хабарлама жариялады. Іріктемелі түрде, тәуелсіз қызмет жасырын жазу және басылым арқылы көрініс тапты. Жасырын жазудың орталықтандырылмаған сипаты оның ауқымын немесе әсерін бағалауды қиын жасайды. Жүздеген кітаптар, журналдар, эсселер мен әңгімелер жарық көріп, таратылды. 1980 жылдардың ортасында бірнеше самиздат баспалары жұмыс істеді. Ең танымалдарының бірі – Edice Petlice (Padlock Editions) баспасы, ол 250-ден астам томды жариялады. Бірнеше жасырын діни баспаханалар журналдарды фотокөшірме түрінде немесе басып шығарды. Жасырын әдебиеттерді өндіру және тарату қиын болды. Көп жағдайда қолжазбаларды қазіргі баспа машиналарынсыз теріп, қайта теруге тура келді. Басып шығару және тарату да қауіпті болды. Самиздат материалдарын иелену қысым көрсетуге, жұмыстан шығаруға, тұтқындауға және түрмеге жабуға себеп болуы мүмкін. Тәуелсіз қызмет музыка саласына да тарады. Мемлекет батыс халық музыкасының чехословакиялық жастарға тигізетін әсеріне алаңдады. Рок музыканттары мен олардың жанкүйерлерін қудалау көптеген музыканттарды 77 Хартияға қол қоюға итермеледі. Тәуелсіз музыка үшін күрестің алдыңғы қатарында Музыканттар одағының джаз секциясы болды. Бастапқыда джазды насихаттау үшін құрылған, 1970 жылдардың соңында ол түрлі конформист емес музыканы қорғаушыға айналды. Көп танымал джаз секциясының шамамен 7000 мүшесі болды және ол мемлекеттен қаржы алмады. Ол музыка жариялады және концерттер мен фестивальдерді ұйымдастырды. Үкімет джаз секциясын «жастар арасында қабылдамайтын көзқарастарды» таратуы үшін айыптады және оның жетекшілеріне қарсы шаралар қолданды. 1985 жылдың наурыз айында джаз секциясы 1968 жылғы «контрреволюциялық қызметті» тыйым салатын заңға сәйкес таратылды. Алайда джаз секциясы жұмысын жалғастырды және 1986 жылы үкімет оның басқару комитетінің мүшелерін тұтқындады. Діни сенім мемлекеттен тәуелсіз ойлау мен қызметке мүмкіндік бергендіктен, ол да қатаң шектеулерге және бақылауға алынды. Діни қызметкерлерге лицензия алу қажет болды. Діни қызметкерлердің санын және түрін манипуляциялауға тырысып, мемлекет католик дінбасыларының Pacem in Terris қауымдастығына демеушілік жасады. Дегенмен, діни оппозиция болды, оның ішінде белсенді католик самиздат та болды. 1980 жылдары Чехияның бас діни қызметкері кардинал Франтишек Томашек тәуелсіз ұстанымды қабылдады. 1984 жылы ол славян миссионері әулие Мефодийдің қайтысының 1100 жылдығына орай Папаны Чехословакияға шақырды. Папа келісім білдірді, бірақ үкімет сапарды тоқтатып тастады. Кардиналдың шақыруы және Папаның келісімі самиздатта кеңінен таратылды. Папаның сапарына рұқсат беру туралы үкіметке талап қоятын петицияға 17 000 адам қол қойды. 1985 жылы Католик шіркеуі 1100 жылдықтың үлкен мерекесін өткізді. Велеградта (әулие Мефодийдің қабірі орналасқан жері деп есептеледі) 150 000-нан астам паломниктер естелік миссаға қатысты, ал тағы 100 000 адам шығыс Словакиядағы Левоча қаласында өткен салтанатқа келді. Польшадан айырмашылығы, Чехословакиядағы наразылық, үкіметке қарсылық және тәуелсіз қызмет халықтың салыстырмалы түрде шағын бөлігімен шектелді. Оппозицияның өзіндегі наразылардың фундаменталды реформаларға үміті аз болды. Осы мағынада Хусак режимі «қалыпқа келтірілген» Чехословакияда қалыпты жағдайды сақтауда сәтті болды. 1985 жылдың 11 наурызында КСР Одағы Коммунистік партиясының бас хатшысы болып Михаил Горбачев тағайындалғаннан кейін Хусак режимі үшін статус-квоға күтпеген сын туды. Қызметке келгеннен кейін Горбачев совет экономикасын «қайта құру» (perestroika) саясатын бастады және экономикалық, әлеуметтік және белгілі бір деңгейде саяси мәселелерді талқылауда «ашықтық» (glasnost) принциптерін жақтады. Осы уақытқа дейін Хусак режимі Мәскеуден келген бағдарламалар мен ұрандарды адаптиретін. Бірақ, статус-квоны сақтауға толыққанды берілген үкімет үшін «ашықтық», экономикалық «қайта құру» және «реформа» сияқты тақырыптар тыйым салынған болып саналды.

Through the 1970s and 1980s, the government's emphasis on obedience, conformity, and the preservation of the status quo was challenged by individuals and organized groups aspiring to independent thinking and activity. Although only a few such activities could be deemed political by Western standards, the state viewed any independent action, no matter how innocuous, as a defiance of the party's control over all aspects of Czechoslovak life. The government's response to such activity was harassment, persecution, and, in some instances, imprisonment. In the context of international detente, Czechoslovakia had signed the United Nations Covenant on Economic, Social, and Cultural Rights and the Covenant on Civil and Political Rights in 1968. In 1975 these were ratified by the Federal Assembly, which, according to the Constitution of 1960, is the highest legislative organization. The Helsinki Conference on Security and Cooperation in Europe's Final Act (also known as the Helsinki Accords), signed by Czechoslovakia in 1975, also included guarantees of human rights. The first organized opposition emerged under the umbrella of Charter 77. On 6 January 1977, a manifesto called Charter 77 appeared in West German newspapers. The document was immediately translated and reprinted throughout the world. The original manifesto reportedly was signed by 243 people; among them were artists, former public officials, and other prominent figures, such as Zdeněk Mlynář, secretary of the KSČ Central Committee in 1968; Václav Slavík, a Central Committee member in 1968; and Ludvík Vaculík, author of "Two Thousand Words." Charter 77 defined itself as "a loose, informal, and open community of people" concerned with the protection of civil and human rights. It denied oppositional intent and based its defense of rights on legally binding international documents signed by the Czechoslovak government and on guarantees of civil rights contained in the Czechoslovak Constitution. The Charter 77 group declared its objectives to be the following: to draw attention to individual cases of human rights infringements; to suggest remedies; to make general proposals to strengthen rights and freedoms and the mechanisms designed to protect them; and to act as intermediary in situations of conflict. The Charter had over 800 signatures by the end of 1977, including workers and youth; by 1985 nearly 1,200 Czechoslovaks had signed the Charter. The Husák regime, which claimed that all rights derive from the state and that international covenants are subject to the internal jurisdiction of the state, responded with fury to the Charter. The text was never published in the official media. Signatories were arrested and interrogated; dismissal from employment often followed. The Czechoslovak press launched vicious attacks against the Charter. The public was mobilized to sign either individual condemnations or various forms of "anti Charters." Closely associated with Charter 77, the Committee for the Defense of the Unjustly Persecuted (Výbor na obranu nespravedlivě stíhaných—VONS) was formed in 1978 with the specific goal of documenting individual cases of government persecution and human rights violations. Between 1978 and 1984, VONS issued 409 communiques concerning individuals prosecuted or harassed. On a larger scale, independent activity was expressed through underground writing and publishing. Because of the decentralized nature of underground writing, it is difficult to estimate its extent or impact. Hundreds of books, journals, essays, and short stories were published and distributed. In the mid 1980s, several samizdat publishing houses were in operation. The best known was Edice Petlice (Padlock Editions), which had published more than 250 volumes. There were a number of clandestine religious publishing houses that published journals in photocopy or printed form. The production and distribution of underground literature was difficult. In most cases, manuscripts had to be typed and retyped without the aid of modern publishing equipment. Publication and distribution were also dangerous. Mere possession of samizdat materials could be the basis for harassment, loss of employment, and arrest and imprisonment. Independent activity also extended to music. The state was particularly concerned about the impact of Western popular music on Czechoslovak youth. The persecution of rock musicians and their fans led a number of musicians to sign Charter 77. In the forefront of the struggle for independent music was the Jazz Section of the Union of Musicians. Initially organized to promote jazz, in the late 1970s it became a protector of various kinds of nonconformist music. The widely popular Jazz Section had a membership of approximately 7,000 and received no official funds. It published music and promoted concerts and festivals. The government condemned the Jazz Section for spreading "unacceptable views" among the youth and moved against its leadership. In March 1985, the Jazz Section was dissolved under a 1968 statute banning "counterrevolutionary activities." The Jazz Section continued to operate, however, and in 1986 the government arrested the members of its steering committee. Because religion offered possibilities for thought and activities independent of the state, it too was severely restricted and controlled. Clergymen were required to be licensed. In attempting to manipulate the number and kind of clergy, the state even sponsored a pro government organization of Catholic priests, the Association of Catholic Clergy Pacem in Terris. Nevertheless, there was religious opposition, including a lively Catholic samizdat. In the 1980s, Cardinal František Tomášek, the Czech primate, adopted a more independent stand. In 1984 he invited the Pope to come to Czechoslovakia for the 1,100th anniversary of the death of Saint Methodius, the missionary to the Slavs. The pope accepted, but the trip was blocked by the government. The cardinal's invitation and the pope's acceptance were widely circulated in samizdat. A petition requesting the government to permit the papal visit had 17,000 signatories. The Catholic Church did have a massive commemoration of the 1,100th anniversary in 1985. At Velehrad (allegedly the site of Methodius's tomb) more than 150,000 pilgrims attended a commemorative mass, and another 100,000 came to a ceremony at Levoca (in eastern Slovakia). Unlike in Poland, dissent, opposition to the government, and independent activity were limited in Czechoslovakia to a fairly small segment of the populace. Even the dissenters saw scant prospect for fundamental reforms. In this sense, the Husák regime was successful in preserving the status quo in "normalized" Czechoslovakia. The selection of Mikhail Gorbachev as general secretary of the Communist Party of the Soviet Union on 11 March 1985, presented the Husák regime with a new and unexpected challenge to the status quo. Soon after assuming office, Gorbachev began a policy of perestroika ("restructuring") the Soviet economy and advocated glasnost ("openness") in the discussion of economic, social, and, to some extent, political questions. Up to this time, the Husák regime had dutifully adopted the programs and slogans that had emanated from Moscow. But, for a government wholly dedicated to the preservation of the status quo, subjects such as "openness," economic "restructuring," and "reform" had been taboo.

Азшылықтар

1980 жылдары халықтың шамамен 6 пайызы, олардың ішінде чехтер мен словактар болмаған, соғыстан кейінгі кезеңде әртүрлі тарихына ие болды. КСРО-ның жоғары саяси орталықтандырылған жүйесі Бірінші Республиканың көппартиялық саясаты этникалық азшылықтарға берген саяси мүмкіндіктерді әлсіретті. Бірақ, одан гөрі, Германиялықтардың санының азаюы – олар қуылғанға дейін 3 миллион азаматты құрады және ғасырлар бойы осы аймақта маңызды рөл атқарды, сондай-ақ Чехословакиядағы украин халқының азаюы, олардың әсерін қандай жағдайда болсын шектеуі мүмкін еді. 1960 жылдардың соңындағы оқиғалар этникалық азшылықтар тарапынан реформа талаптарын тудырды. Үкіметтің жауабы – 1968 жылдың қазанында қабылданған №144 Конституциялық заң болды, ол Чехословакиядағы этникалық топтардың мәртебесін анықтады және заңмен мойындалған азшылықтардың толыққанды саяси және мәдени құқықтарын мойындады. Азшылықтарға мемлекеттің келісімімен өздерінің мәдени ұйымдарын құруға рұқсат берілді. Басымдық мәдени шараларға берілді; азшылық ұйымдары өз мүшелерін саяси мәселелерде өкілдік етуге құқықтары жоқ.

Венгриялықтар

1980 жылдары венгрлер ең ірі санақтан өткен этникалық азшылық тобы болды. 1989 жылы шамамен 560 000 венгр (көбінесе Оңтүстік Словакияда шоғырланған) Словакия халқының 11% құрады. Словакияда венгрлерге қарсы сезімдер болғанына қарамастан, соғыстан кейінгі венгрлерді Словакиядан, словактарды Венгриядан алмастыруға толыққанды қол жеткізілмеді; 1930 жылдан бері халық арасындағы венгрлердің үлесі көтеріңкі өзгерген жоқ (тарихқа қараңыз). Венгрлер жалпы халықтың ерекше азшылығы болғанымен, Словакияның шекаралық аймақтарында жақсы көрінді. Онда венгрлер кейбір аудандардың халқының жартысына жуығын құрады. Бұдан әрі, 20% венгрлер ғана венгрлердің жекелеген елді мекендерінде тұрды. Венгрияның Словакияны ұзақ уақыт басып отырғанын ескере отырып, венгр-словак қарым-қатынастары оңай болған жоқ; екі топты маңызды тілдік және мәдени айырмашылықтар бөліп тұрады. 1968 жылы Словакиядағы кейбір венгрлер Венгрияға қайта қосылуды сұрады. Бұл, көрінетін болса, азшылықтың пікірі болды; 1968 жылы Чехословакияға кірген Варшава шартының венгр әскерлері Словакиядағы венгрлерден де, қалған халықтан да бірдей қарсылыққа тап болды. 1970-1980 жылдары Чехословакиядағы 560 000 венгрдің жағдайын Венгриядағы 30 000 словакпен салыстыру қызықты. 1988 жылы Чехословакиядағы венгрлерде 386 балабақша, 131 негізгі мектеп, 96 орта мектеп, екі театр, бір баспа және жиырма төрт басылым өндіруші болды. Сонымен қатар, алты словак баспасы венгр тілінде әдебиет шығарды. Алайда, Венгриядағы словактарда балабақша, мектеп, театр болмады және бір ғана басылым өндіруші болды. Бір венгр баспасы словак тілінде де әдебиет шығарды. Бұл негізінен Венгриядағы словак халқы Солтүстік және Оңтүстік Венгрияда сирегірек орналасқан және бір ықшам аймаққа шоғырланбағандықтан. Чехословакияның 1960 жылғы Конституциясы венгр, украин және поляк азшылық топтарына Чехословакияда қорғауды қамтамасыз етті. Бұл заңнаманы Словакиядағы азшылықтардың құқықтарына қарсы болған словак экстремистері жиі сынады.

In the 1980s, Hungarians were the largest enumerated minority ethnic group. In 1989 approximately 560,000 Hungarians (concentrated in southern Slovakia) made up 11% of Slovakia's population. Despite significant anti Hungarian sentiment in Slovakia, the postwar exchange of Slovaks in Hungary for Hungarians in Slovakia met with only limited success; the proportion of Hungarians in the population has changed little since 1930 (see History). Although Hungarians were a distinct minority of the total population, they were highly visible in the border regions of Slovakia. There, Hungarians constituted nearly half the population of some districts. Furthermore, 20% lived in exclusively Hungarian settlements. Given Hungary's long domination of Slovakia, Hungarian Slovak relations have not been easy; the two groups are separated by substantial linguistic and cultural differences. In 1968 some Hungarians in Slovakia called for reincorporation into Hungary. This was apparently a minority view; Hungarian Warsaw Pact troops entering Czechoslovakia in 1968 encountered as much hostility from Hungarians in Slovakia as they did from the rest of the population. It is interesting to compare the situation of the 560,000 Hungarians in Czechoslovakia with that of 30,000 Slovaks in Hungary in the 1970s and 1980s. In 1988, the Hungarians in Czechoslovakia had 386 kindergartens, 131 basic schools, 96 secondary schools, two theatres, one publishing institution and twenty four print media producers. Six Slovak publishing institutions were also publishing Hungarian literature. The Slovaks in Hungary, however, had no kindergartens, no schools, no theatres and one print media producer. One Hungarian publishing institution was also publishing Slovak literature. This is primarily because the Slovak population of Hungary is much more sparsely populated across northern and southern Hungary and are not concentrated in one compact region. The 1960 Constitution of Czechoslovakia which ensured protection for Hungarian, Ukrainian, and Polish minority groups in Czechoslovakia. This legislation was often criticized by Slovak extremists who were opposed to minority rights in Slovakia.

Неміс

1945 жылы немістердің қуғындалуынан кейін Чехословакия халқының бес бөлігінен бірінен айырылды. Шамамен 165 000 неміс депортациядан қашып, елдің батыс шекарасындағы бұрынғы Судет аймағында шашырап қалды. 1970-ші жылдардың ортасына дейін немістер халықтың үлесі азайып келді; жас немістер чех қоғамына сіңіп кетті немесе Батысқа эмиграциялады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қуылмаған немістерге де 1953 жылға дейін Чехословакия азаматтығын алуға рұқсат берілмеді. 1968-1969 жылдары немістер неміс тіліндегі басылымдардың көбеюін және неміс азшылығы бар аймақтарда неміс тілін міндетті оқытуды талап етті. 1968 жылғы Конституциялық заң № 144 екінші дүниежүзілік соғыстан бері алғаш рет немістердің этникалық азшылық ретіндегі құқықтық мәртебесін мойындады.

Поляктар

Поляктар (1984 жылы шамамен 71 000 адам) Чехия Социалистік Республикасының солтүстік-шығыс шекарасындағы Силезия аймағында шоғырланған. Тұрғын поляктардан басқа, көптеген поляктар жұмыс істеу үшін немесе Чехословакиядағы тұтыну тауарларының салыстырмалы көптігінен пайдалану үшін Польшадан шекараны өтіп тұратын. Поляктарға (тұрғындары немесе емес) қатысты ресми саясат олардың жұмыс орнында да, одан тыс жерде де ықпалын шектеуге бағытталған. Мысалы, 1969 жылы чех журналында Острава аймағындағы негізінен поляк тілінде сөйлейтін ауданды екіге бөліп, әрқайсысында чехтер көпшілігін құрайтын екі аудан құрылғаны туралы хабарланды. Чехословакияның ресми өкілдері жұмыс орнындағы поляк ықпалын жасырын қауіп деп есептеді. 1950 жылдардан бері Польшаның көбірек либералды үкіметтерінен туындаған әсер Чехословакия коммунистерін алаңдатты, осы кезде поляктар жұмыс көлемінің ұлғаюына қарсы тұруда алда болды. Польшадағы 1980-1981 жылдардағы наразылықтар жағдайды одан да ушықтырды. 1980 жылдың соңында Острава аймағындағы жұмысшылар арасында ереуілдер болғаны туралы хабарлар тарады.

Римдіктер

Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Чехословакиядағы рома халқы өздерін рома ұлтының чехословакиялық азаматтары деп есептеген. Соғыстан кейін, коммунистік үлгілерге сәйкес ұлттық белгілері болмағандықтан, коммунистік үкімет оларды тек ерекше этникалық топ ретінде қарастырды. Осыған байланысты мемлекет бұл мәселеге ұлттық емес, әлеуметтік-саяси мәселе ретінде қарады. Шығыс Словакияда рома халқының саны көп болды. 1980 жылдары Словакияда елдегі рома халқының 66 пайызы тұрды, бұл халықтың 4 пайызын құрады. Олардың нақты саны туралы әртүрлі пікірлер бар, бірақ сарапшылар соғыстан кейінгі туу көрсеткіштерінің өте жоғары болғандығына келіседі. 1970 жылдардың басында елде шамамен 200 000-300 000 рома тұрды. 1980 жылы бұл көрсеткіш 250 000-400 000-ға жетті. Рома интеллигенциясы 1968 жылғы №144 Конституциялық заңға рома халқын қосу үшін сәтсіз әрекеттер жасады және олар Чехословакиядағы ең ірі мойындалмаған ұлттық азшылық болып қала берді. Саясаткерлер оларды шешуге қиын мәселе деп тапты. Рома халқының арасында жоғары қылмыстық көрсеткіш пен сауатсыздық деңгейі сақталды, сонымен қатар тұрақты жұмысқа баға бермейтін мәдени жүйе қалыптасқан. «Чехословакиялық өмір» журналының 1986 жылғы санында «рома халқының әдет-ғұрыптары мен ойлау жолдары біршама ерекше» делінген. 1979 жылы Братиславаның «Правда» газетінде жарияланған мақалада рома халқының арасындағы қылмыс деңгейі ұлттық орташа көрсеткіштен төрт есе жоғары екені айтылды. Автор «жұмысқа қабілетті жастағы барлық цыған азаматтарын еңбек процесіне тартуға» шақырды және «жұмыс істеуден үнемі бас тартатындардың» санын айыптады. Көптеген рома халқы қара нарыққа қатысты. Ресми саясат мәжбүрлеп ассимиляциялау мен қатаң бақылаудағы белімдерде оқшаулау арасында ауытқып келді. Рома мәдениетінің ажырамас бөлігі болып табылатын көшпелі өмір салты 1958 жылдан бері заңсыз деп танылды. 1965 және 1969 жылдары қабылданған заңдар рома халқын «таратуды» – яғни, оларды көп шоғырланған аймақтардан басқа жерлерге көшіруді қарастырды. 1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдардың басында ассимиляциялық саясат басымдық алды. Рома балаларының мектепке дейінгі білім беруге, балабақшаға, орта мектепке, кәсіптік оқуға, жазғы демалыс лагерьлеріне қатысуын арттыруға күш салынды. Сондай-ақ, үкімет рома халқын ұлттық еңбек күшіне интеграциялауға тырысты; 1980 жылдардың басында зейнеткерлік жасына жетпеген ересек ромалардың 90 пайызы жұмыспен қамтылған. 1979 жылы жұмысқа қабілетті рома әйелдерінің 50 пайызы жұмыс істесе, 1981 жылы бұл көрсеткіш 74 пайызға өсті. Рома халқының туу көрсеткіші ұлттық орташа көрсеткіштен екі жарым-үш есе жоғары болды; 1980 жылдардың ортасында ол халықтың жалпы көрсеткішімен салыстырғанда жылына 2,6 пайызды құрады (0,7 пайыз).

Before World War II, Romani people in Czechoslovakia were considered Czechoslovak citizens of Romani nationality. After the war, since they did not possess the properties of a nationality according to communist criteria, they were regarded by the communist government as merely a special ethnic group. Based on this, the state approached the matter not as a question of nationality but as a social and political question. Eastern Slovakia had a sizable Roma minority. About 66% of the country's Roma lived in Slovakia in the 1980s, where they constituted about 4% of the population. Estimates of their exact numbers vary, but observers agree that their postwar birthrate has been phenomenal. In the early 1970s, there were approximately 200,000 to 300,000 Roma in the country. In 1980 estimates ranged from 250,000 to 400,000. Roma intelligentsia agitated unsuccessfully for inclusion of the Romani People in the 1968 Constitutional Act No. 144, and they remained the largest unrecognized minority in Czechoslovakia. Policy makers have found them a conundrum. The Roma population combines continued high rates of crime and illiteracy with a cultural system that places low value on regular employment. According to Czechoslovak Life, in 1986, "the customs and thinking of the Roma population are somewhat different." A 1979 article in Bratislava's Pravda asserted that the crime rate among the Romani population was four times the national average. The author went on to call for "the incorporation of all Gypsy citizens of productive age to [sic] the working process" and to decry the number of Roma "who constantly refuse to work". A large number of Roma were involved in the black market. Official policy has vacillated between forced assimilation and enforced isolation in carefully controlled settlements. The nomadic wandering integral to Roma culture has been illegal since 1958. Laws passed in 1965 and 1969 provided for "dispersion" of the Romani people, i. e., transferring them from areas where they were concentrated to other areas. In the late 1970s and early 1980s, assimilationist policies held clear sway. There were efforts to increase the participation of Roma children in preschool, kindergarten, secondary school, apprenticeship programs, and summer recreational and educational camps. There were also concerted government attempts to integrate Roma into the national labor force; in the early 1980s, some 90% of adult Roma males below retirement age were employed. In 1979 about 50% of working age Roma women were employed; by 1981 this figure had risen to 74%. The Roma birthrate was reportedly two and one half to three times the national average; in the mid 1980s, it was 2.6% per year as opposed to 0.7% per year for the population as a whole.

Украиналықтар мен русиндер

Чехословакия Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Карпат Украинасы Кеңес Одағына өткеннен кейін украин және русин (русин) халқының көп бөлігін жоғалтты. 1983 жылы қалған 48 мыңға жуық украиндер мен русиндер Словакияның солтүстік-шығысында шоғырланды. Олар көбінесе ауыл шаруашылығымен айналысып, таулы жерлердегі шағын, кедей шаруашылықтарға шашырап орналасқан жеке шаруалар болды. Көбінесе униаттар болғандықтан, 1950-1960 жылдары үкіметтің Шығыс православие шіркеуін қолдауына байланысты осы топқа жасалған қысымнан зардап шекті.

Яһудилер

Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі Чехословакияның еврей қауымының өте шағын бөлігі 1980-ші жылдарға дейін сақталды. Соғысқа дейінгі және соғыстан кейінгі еврей халқының санын бағалаулар нақты емес. Діни нанымына немесе идиш тілінде сөйлейтіндер санына сүйенген есептеулер Богемия мен Словакиядағы ассимиляцияланған еврейлердің көп санын ескермеді. Көптеген бағалаулар бойынша, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі халық саны шамамен 250 000-ға жуық болды. 1975 жылы Малкольм Браун Чехословакияда 5 мыңға жуық діншіл еврейдің бар екенін, оның ішінде Прагада 1200-ге жуық адам бар екенін мәлімдеді. Праганың тарихы орта ғасырларға дейін жететін, ірі және белсенді еврей қауымына үй иесі болған. 1980-ші жылдары еврейге қарсы сезімдер әлі де сақталды. Үкіметтің Израильге қатысты өте теріс ұстанымы және ізраилиялықтар мен еврейлерді ажырата алмауы, антисемиттік көзқарастардың жалғасуына себеп болды. Диссиденттердің, болжамды еврей тегі бар есімдері бойынша ресми айыптаулар, осы көзқарастарға айқын антисемиттік сипат берді. "77 Хартияның" бір қол қоюшысы "халықаралық авантюрист" деп, ал екіншісі тікелей "отаны жоқ шетелдік, ешқашан чех қоғамына енбеген" деп айыпталды – бұл еврейге қарсы риторикада ұзақ жылдар бойы қолданылып келген жаман атқа ие эвфемизмдер. Шенеуніктер қол қоюшылардың "антикоммунистік және сионистік орталықтардан" нұсқау алғанын мәлімдеді.

Грекиялықтар

Этникалық немістерді Чехословакиядан қуылғаннан кейін, бұрынғы Судет аймағының бір бөлігі, әсіресе Крнов маңы және Чехословакияның солтүстік-шығысындағы Есеник таулы аймағындағы ауылдар 1949 жылы Грекия азамат соғысының нәтижесінде өз отанын тастап кеткен Солтүстік Грекиядан келген коммунист босқындарымен қоныстанды. Бұл гректер 1980-жылдардың соңы мен 1990-жылдардың басына дейін қала мен аймақ халқының үлкен бөлігін құрады. "Гректер" деп белгіленгенімен, Крновтағы грек коммунистік қауымдастығы және Есеник аймағындағы халықтың құрамында грек македониялықтары, славян македониялықтары, влахтар, Понт гректері және түрік тілінде сөйлейтін урумдар немесе Кавказ гректері сияқты этникалық түрлі топтар болды.