Кіріспе

Чехословакия тарихы 1989–1992 жылдар аралығы – Чехословакия тарихында 1989 жылдың 17-28 қарашасында коммунистік үкіметті құлатқан және 1993 жылдың 1 қаңтарында Чехословакияның тарауымен аяқталған «Жұмсақ революциядан» басталган кезең.

Өмірбаян

1987 жылдың наурыз айында Густав Хусак Чехословакияны перестройка бағдарламасын орындауға формалды түрде міндеттегенмен, ол 1987 жылдың қазан айында партияны "болуы мүмкін қауіптерді азайту" үшін "шешімдерді тым тез қабылдамауға" ескертті. 1987 жылдың 17 желтоқсанында Хусак Чехословакия Коммунистік партиясының (ККП) басшысы лауазымынан кетті. Алайда ол Чехословакия президенті лауазымын және КСР Президиумының толық мүшесі қызметін сақтап қалды. Хусақтың отставкаға кетуіне денсаулығының нашарлауы және партия мүшелері Милош Якеш, Ладислав Адамач және Васил Биляқтың 1987 жылдың көктемінен бастап айқын болған амбицияларының күшеюі себеп болды. Хұсақты ККП бірінші хатшысы лауазымына ауыстырған Милош Якеш елдегі ең қуатты лауазымға тағайындалған кезде алпыс бес жаста еді. Жаңа көшбасшы мен оның алдыңғысы арасындағы айырмашылық жас ерекшелігінен және Якештің чех, Хусақтың словак болуынан басқа ештеңе болмады. КСРО басшысы ретінде алғашқы мәлімдемелерінде Якеш КСРО Орталық Комитетіне Хусак белгілеген сақтық пен умеренный реформалар жолын жалғастыратынын сендірді. Ол жаңа технологияны кең ауқымды енгізуді "Чехословакия экономикасының тиімділігін түбегейлі арттырудың" құралы ретінде қарастырды. Сондай-ақ, ол партияның "1968-1969 жылдардағы сабақтарды жақсы үйренгенін және мұндай кері шегінудің неге әкелетінін білетінін" айтты. Якеш реформалар үшін кеңес тарапынан көрсетілген қысымды мойындап, экономикалық қайта құруды жалғастыруға уәде берді, "Совет коммунистері сияқты, біз де демократияның артуы социализмнің артуы деген қағидатты сақтауымыз керек" деді. Чехословакиялық перестройка, ол реформашы және Михаил Горбачевті қолдайтын Чехословакия премьер-министрі Любомир Штругалдың басшылығымен Хусак билігінің соңғы айларында баяу қалыптасты, ол мемлекеттік экономикалық басқаруды шағын түрде орталықсыздандыруды көздеді, бірақ нақты шараларды онжылдықтың соңына дейін кейінге шегерді. Чехословакия реформалық қозғалысының баяу қарқыны кеңес басшылығын ашуландырды. Экономикалық тұрғыдан алғанда, бұл, әрине, бір жағынан, Польша, Кеңес Одағы және Венгрияға қарағанда Чехословакияда өмір сүру деңгейінде елеулі экономикалық проблемалар болмағандықтан, екінші жағынан, Кеңес Одағы мен Венгриядағы реформалардың алғашқы апатты салдары 1980 жылдардың соңында көріне бастады. Бұған дәлел ретінде Густав Хусак 1989 жылы (қараңыз: "Барқыт революциясы") отставкаға кеткенге дейін жаңа тағайындалған антикоммунистік үкіметке қиын жылдар күтіп тұрғанын айтқан. Көптеген қарапайым чехтер мен словактардың наразылығы саяси жағдайдың қаталдығы мен бостандықтың жоқтығына байланысты күшейді, бірақ негізінен кейбір аймақтарда шетелдік телеарналарды көру мүмкіндігі (шекарадағы Богемиядағы Батыс Германия, Словакияның оңтүстік-батысындағы Австрия (астанасы Братислава) және 1980 жылдардың соңында бейнежазба құрылғыларының кеңінен таралуы, Батыс Еуропа мен АҚШ-тағы өмір салты оларға әсер етті. 1987 жылдың желтоқсан айында Чехословакиядағы шамамен 500 мың католик діни бостандық туралы петицияға қол қойды. Бұл Орталық Еуропадағы осындай петициялардың ең ірісі болды. Алғашқы антикоммунистік демонстрация 1988 жылдың 25 наурызында өтті – Шамды демонстрация. Словакияның астанасы Братиславада Словакиялық католик диссиденттері ұйымдастырған, діни бостандық пен азаматтық құқықтарды талап еткен шамамен 2000 (басқа деректер бойынша 10000) католиктің рұқсатсыз бейбіт жиналысы полиция күштері тарапынан зорлықпен таратылды. 100-ге жуық қатысушы тұтқындалды. Коммунистік шенеуніктер (мысалы, Словакия премьер-министрі, ішкі істер министрі, мәдениет министрі) бүкіл операцияны жақын маңдағы Карлтон қонақ үйінің терезелерінен бақылады. Тағы да демонстрациялар 1988 жылдың 28 қазанында (1918 жылы Чехословакия құрылған күні) Прага, Братислава және басқа қалаларда өтті. "Капиталистік" Чехословакияның құрылуы 1988 жылдың қыркүйегінде ғана коммунистік Чехословакияда мемлекеттік мереке болып жарияланды. 1989 жылдың қаңтарында (Ян Палахтың 1969 жылғы 16 қаңтардағы өлімінің 20 жылдығын еске алу), 1989 жылдың 21 тамызында (1968 жылғы Кеңес әскерінің интервенциясының 21 жылдығы) және 1989 жылдың 28 қазанында (жоғарыда қараңыз) тағы да демонстрациялар өтті.

Революция

Антикоммунистік революция 1989 жылы 16 қарашада Братиславада словак университет студенттерінің демократия талабымен өткен демонстрациясымен басталды және 17 қарашада Прагада чех студенттерінің осыған ұқсас, кең танымал демонстрациясымен жалғасты. 24 қарашада бүкіл Политбюро, оның ішінде Якеш, отставкаға шықты. Бес күннен кейін Федералдық Ассамблея коммунистік партияның "басшылық рөлін" конституциялық тұрғыда бекіткен Конституцияның қағидаларын жойды.

"Кемелі революция"

1989 жылдың желтоқсан айында партия басшылығынан бас тартып, президенттік лауазымын сақтап қалған Хусак, коммунистердің министрлік портфельдері аз болғанымен, коалициялық үкіметке ант берді, бірақ оған коммунист жетекшілік етті. Ол өзі құрған режимнің ресми түрде аяқталуына төрағалық еткеннен кейін көп ұзамай отставкаға кетті. 1946 жылдан бергі Чехословакиядағы алғашқы еркін сайлау 1990 жылдың маусым айында ешқандай оқиғасыз өтті, және халықтың 95 пайызынан астамы қатысты. Күтілгендей, "Азаматтық форум" және "Зорлық-зомбылыққа қарсы қоғамдық қозғалыс" тиісінше республикаларында үлкен жеңіске жетіп, федералды парламентте сенімді көпшілікке ие болды. Парламент Чехословакияның демократиялық жолмен дамуын қамтамасыз ету үшін маңызды қадамдар жасады. 1990 жылдың қарашасында әділ жергілікті сайлаулар өткізіліп, аудандық және қалалық деңгейде түбегейлі өзгерістерге қол жеткізілді. Алайда, "Азаматтық форум" коммунистік режимді құлату – өзінің басты мақсатына жеткенімен, үкіметтік партия ретінде тиімді емес екенін түсінді. Көпшілік Азаматтық форумтың тарауы қажетті және сөзсіз болатын жағдай деп қарады. 1990 жылдың соңына қарай парламентте нақты саяси бағдарламасы бар ресми емес "клубтар" құрылды. Ең ықпалдысы Вацлав Клаус басқарған Азаматтық демократиялық партия болды. Бөліністен кейін құрылған басқа да маңызды партиялар – Чехияның Социал-демократиялық партиясы, Азаматтық қозғалысы және Азаматтық демократиялық альянсы.

Чехословакияның таралуы

1992 жылдың 25 қарашасында Чехословакия парламенті (Федералды жиналыс) 1993 жылдың 1 қаңтарынан бастап елді Чехия және Словакияға бөлуге қатысты дауыс берді.