Чехословакияның 1980-жылдардағы әлеуметтік қамтамасы мен денсаулық сақтау жүйесі
Health and social welfare in Communist Czechoslovakia
Чехословакияның 1980-жылдардағы денсаулық сақтау жүйесі: тегін медицина, профилактика, дәрігерлер санының артуы, ауылдық жерлерде жақсартулар. Денсаулық сақтау тарихы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Сипаттамалары
1980-ші жылдары Чехословакияда жан-жақты және баршаға қолжетімді әлеуметтік қамсыздандыру жүйесі болды, онда әрбір адам тегін медициналық көмек және дәрі-дәрмек алуға құқылы еді. Ұлттық денсаулық сақтау жоспарында алдын алу медицинасы ерекше аталып өтті. Зауыттар мен жергілікті денсаулық сақтау орталықтары, шұғыл жәрдем станциялары және түрлі медициналық клиникалар ауруханалар мен басқа да стационарлық мекемелерге қосымша қызмет етті. Дәрігерлердің халқына шаққандағы саны тұрақты түрде артып, 1954 жылы 745 адамға 1 дәрігер болса, 1985 жылы 278 адамға 1 дәрігерге дейін жетті, бірақ ауылдық жерлерде дәрігерлердің жетіспеушілігі байқалды. 1960-1970 жылдардағы денсаулық сақтау ресурстарын бөлудегі өзгерістер айқын болды; нысандар жаңартылып, Словакияда және жалпы ауылдық жерлерде денсаулық сақтау қызметкерлерінің саны артты. Жақсаруларға қарамастан, медициналық жабдықтардың шамамен 40% ескірген, жабдықтар тозуға ұшыраған және жеткіліксіз болды, бюрократия артық болды және ұсақ сыбайлас жемқорлық кең таралған.
In the 1980s, Czechoslovakia had a comprehensive and universal system of social security under which everyone was entitled to free medical care and medicine. National health planning emphasized preventive medicine. Factory and local health care centers, first aid stations, and a variety of medical clinics supplemented hospitals and other inpatient institutions. The ratio of physicians to inhabitants had improved steadily, climbing from 1 per 745 in 1954 to 1 per 278 in 1985, although there were shortages of doctors in rural areas. The shift in the distribution of health resources in the 1960s and 1970s was dramatic; facilities were improved, and the number of health care personnel in Slovakia and rural areas increased in general. Despite the improvements, about 40% of all the medical equipment was obsolete, facilities were outdated and in short supply, the bureaucracy was excessive, and small bribery was widespread.
Спас
Чехословакиядағы шипажайлар денсаулық сақтау жүйесінің бір бөлігі болды. 1985 жылы 460 000-нан астам адам (олардың 5 пайызы балалар) Чехияның 35 шипажайында және Словакияның 23 шипажайында демалды. Словакиядағы Бардеёв (13 ғасырдан бері) және Чехиядағы Карловы Вары сияқты көптеген шипажайлар ғасырлар бойы сақталған. Олардың көпшілігі нақты аурулардың алдын алу және емдеуге маманданған. Барлығының құрамында минералды немесе ыстық су бұлақтары болды, ал кейбіреулерінде сазды емдеу де ұсынылды. Ескі заманда бұл шипажайларға еуропалық патшалар мен байлар жиі келіп тұратын, бірақ 1980 жылдары олардың есігі баршаға, соның ішінде шетелдік туристерге де ашық болды (1985 жылы емделушілердің 10 пайызын олар құрады). Көптеген адамдар кәсіподақтары ұсынған жолдамалар арқылы шипажайларға барып емделді.
Spas in Czechoslovakia were part of the health care system. In 1985 more than 460,000 people (5% of whom were children) stayed at the 35 spas in the Czech lands and 23 spas in Slovakia. Many spas had existed for centuries, such as Bardejov (since the 13th century) in Slovakia and Karlovy Vary in the Czech lands. Many of them specialized in the care and treatment of particular kinds of ailments. All had either mineral or hot springs, and some also offered mud treatments. In bygone days, the spas were frequented by European royalty and the wealthy, but in the 1980s they were open to all, including foreign tourists (who made up 10% of the patients in 1985). A number of people visited spas on vouchers provided by their trade unions.
Өмір сүру ұзақтығы
1984 жылы Чехословакияда ерлердің өмір сүру ұзақтығы 67 жыл, әйелдердің 75 жылды құрады. 1950 жылы әйелдердің өмір сүру ұзақтығы ерлерден шамамен 4,6 жылға артық болса, 1983 жылы бұл көрсеткіш 7,5 жылға жуық өсті. 1984 жылы 1000 тірі туған балада 10,5 бала қайтыс болды, бұл көрсеткіш 1975 жылы 1000 балаға 15,6 болған еді. Денсаулық сақтау саласындағы жағдай сияқты, осы кезеңде Чехия және Словакия арасындағы өмір сүру ұзақтығындағы айырмашылық та қысқарды.
In 1984 life expectancy in Czechoslovakia was 67 years for men and 75 years for women. In 1950 women's life expectancy was approximately 4.6 years longer than men's; by 1983 this difference had increased to nearly 7.5 years. Infant mortality stood at 10.5 per 1,000 live births in 1984, down from 15.6 per 1,000 in 1975. As with medical care, the gap in life expectancy between the Czech lands and Slovakia was narrowed during this period.
Зейнетақылар
1985 жылы Чехословакия халқының төрттен бірінен сәл астамы қандай да бір зейнетақы алды; қарттар, мүгедектер, жесірлер және жетімдердің барлығы көмек алуға құқылы болды. Әлеуметтік қамсыздандыру төлемдері (негізінен зейнет және мүгедектік) барлық жалақы алатындар үшін тең болды. Орташа зейнетақы айына 1000 Кчс-тан кем болды (жұмысшылар шамамен 1130 Кчс, кооператив шаруалары 880 Кчс, ал жеке шаруалар 720 Кчс орташа зейнетақы алды); бұл зейнеткерлерді ең аз табыс көріп отырғандардың қатарына қосты. Зейнеткерлердің айтарлықтай бөлігі (23%) зейнетақысын толықтыру үшін қайта жұмыс істеуге кірісті.
In 1985 slightly more than one quarter of the Czechoslovak population received some kind of pension; the elderly, the disabled, widows, and orphans were all entitled to assistance. Social security benefits (primarily retirement and disability) were equal for all wage earners. The average pension was less than Kcs1,000 per month (workers received an average pension of about Kcs 1,130, cooperative farmers about Kcs880, and independent farmers about Kcs720); this put pensioners among the lowest income earners. A substantial minority of the retired (23%) took up employment again to supplement their pensions.
Аналық және бала күтімі жәрдемақылары
Қызметкер әйелдер аналық және бала күтімі жөніндегі толық жәрдемақылармен қамтамасыз етілді. 1980 жылдары аналық демалыс (толық жалақының 90 пайызы) жиырма алты аптаға дейін созылды; жалғыз аналарға немесе көп бала туған аналарға қосымша тоғыз апта берілді. Жұмыс беруші әйелдің бала тәрбиесі үшін бір жылдық ақысыз демалысқа (жұмыс өтілінен айырылмастан) беру туралы өтінішін қабылдаудан бас тарта алмайды. Ақысыз демалысқа шыққан әйелдерге көмек ретінде балаларға арналған жәрдемақылар мен аналық төлемдер жүйесі де қолданылды. Әйелдерге отбасы мүшесі ауырған жағдайда жыл сайын үш күндік демалыс алуға рұқсат етілді. Жалғыз ата-аналарға немесе мүгедек балалары бар отбасыларға тікелей қаржылық көмектен өзге, жан басына берілетін жәрдемақылар да тағайындалды. Баласы үш жасқа толмаған әйел, жесір немесе ажырасқан ананы жұмыстан босатуға болмайды; егер оның үш және он бес жас аралығындағы балалары болса, жұмыс беруші оны жұмыстан шығару алдында басқа жұмыс табуға міндетті.
Women workers had a full complement of maternity and childcare benefits. Maternity leave (at 90% of full pay) was twenty six weeks in the 1980s; an additional nine weeks were available for single mothers or for mothers having multiple births. Employers could not deny a woman's request for an additional year of unpaid leave for child rearing (without loss of job seniority). A system of child allowances and maternity grants also assisted women who took unpaid leave. Women were allowed three days of annual leave in case of illness within the family. There were substantial family allowances, in addition to direct grants, to single parents or families with handicapped children. An unmarried mother, widow, or divorced mother could not be fired if she had a child under three years of age; if she had children between three and fifteen years of age, her employer had to find her another job before dismissing her.
Кішкентай балаларға арналған үй-жайлар
Кішкентай балаларға арналған балалар бақшалары өте жетіспеді; 1984 жылы олар бес жасқа дейінгі балалардың 10 пайызынан да аз бөлігін қабылдай алды. Ылғалдық жетіспеушілігінен басқа, балалар бақшалары нашар таратылған және көбінесе жас отбасылар тұратын жаңа тұрғын үйлерге қарағанда ескі орталықтарда шоғырланған. Балалар бақшалары жақсырақ қамтамасыз етілген, ал үш және алты жас аралығындағы балалардың көп бөлігі осы мектептерге қатысты.
Nursery facilities for younger children were in very short supply; in 1984 they could accommodate less than 10% of children under five years of age. Beyond the sheer lack of space, nurseries were poorly distributed and were often concentrated in older centers rather than in new housing developments where young families were likely to reside. Kindergartens were in better supply, and a much higher percentage of children between the ages of three and six years attended these schools.
Туу және аборттар саны
Әйелдердің жұмыспен қамту деңгейінің жоғары болуы және жеткіліксіз қызмет көрсету 1960 жылдары Чехословакияда туылу көрсеткішінің төмендеуіне әкелді. Он жылдық ішінде тірі туғандардың саны 1000 тұрғынға шаққанда 16 балаға жетті, бұл 1950 жылдармен салыстырғанда айтарлықтай төмендеу. 1968 жылға қарай әйелдерге шаққандағы туу көрсеткіші 2 баладан аспады (1950 жылдардағы шамамен 3 баламен салыстырғанда); мұндай көрсеткіш халықтың өзін-өзі жаңартуына жеткіліксіз еді. Чехияда халық өсімі 1930 жылдардағы ең төменгі деңгейде болды, ал католик Словакияда бұл көрсеткіш тарихтағы ең төменгі деңгейді көрсетті. 1970 жылдары үкімет түрлі пронаталистік саясаттарды қабылдады. Әсіресе екінші және үшінші балаға отбасылық жәрдемақылар артты. 1973 жылы үш баласы бар отбасы жәрдемақы ретінде орташа жалақының үштен бірін алды. Бала туғанда берілетін жәрдемақы екі есеге өсіп, екі-төрт апталық отбасылық табысқа теңелді. Жаңа үйленген жұбайларға берілетін төмен пайыздық несиелердің бір бөлігі әрбір бала туған кезде өтелді (бірінші бала үшін 1000 крон, ал келесі балалар үшін 4000 крон). Жалпы алғанда, қаржылық ынталандырулар айтарлықтай болды. Бұған қоса, балалы отбасылар пәтерлерді алу кезегінде басымдыққа ие болды және Чехословакиядағы тұрғын үй тапшылығын ескере отырып, үлкен пәтерлерге құқылы болды. Пронаталистік саясаттар 1970 жылдары халық өсіміне күшті әсер еткен сияқты. Туылу көрсеткіші 1968 жылғы ең төменгі көрсеткіштен (1000 тұрғынға 14,9) 1974 жылы 1000 тұрғынға 19,9-ға дейін өсті – бұл өнеркәсіптік елдер арасындағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі. Осы өсімнің шамамен төрттен бірі 1970 жылдардағы бала тудыру жасындағы әйелдердің санының артуымен байланысты болды. Алайда, 1974 жылдан кейін туылу көрсеткіші тұрақты түрде төмендеп, 1985 жылы 14,5-ке дейін жетті. Статистикалық мәліметтер бір балалы отбасыларға қарай үрдіс қалыптасып жатқанын көрсетті. Осылайша, он жылдық көмек бағдарламасының тиімділігі төмендеді деген тұжырым жасалды. Туылу көрсеткішіне әсер ететін маңызды факторлардың бірі – аборт деңгейі. Аборттар саны 1950 жылдар мен 1980 жылдар аралығында ауытқып, 1960 жылдардың басында және 1970 жылдардың басында төмендеді. 1985 жылы 144 712 аборт тіркелді, яғни 100 жүктілікке 39 аборт (Словакия Социалистік Республикасында 100-ге 33,5, Чехия Социалистік Республикасында 100-ге 42,1). Аборт, қауіп-қатерге қарамастан, бала тууды шектеудің ең танымал тәсілі болып келгені айтылады. 1986 жылы аборт заңнамасына енгізілген өзгерістер (аборт сұранысын мақұлдау үшін комиссияны жою) режимнің кем дегенде осы демографиялық мәселені шешуге тырысудан бас тартқанын көрсетеді.
High employment of women and inadequate services contributed to the decline in Czechoslovakia's birthrate in the 1960s. Live births during the decade averaged 16 per 1,000 inhabitants, a significant drop from the 1950s. By 1968 the fertility rate was under 2 children per woman (in comparison with almost 3 in the 1950s); at this rate the population would not replace itself. In the Czech lands, the population growth rate stood at its 1930s low; in Catholic Slovakia, it was the lowest on record. The government adopted a variety of explicitly pronatalist policies in the 1970s. Family allowances increased, especially for second and third children. By 1973 a family with three children received roughly one third the average worker's salary in allowances. Birth grants doubled so that they were the equivalent of two to four weeks of family income. Low interest loans to newlyweds were designed so that a portion of the principal was canceled with the birth of each child (Kcs 1,000 for the first and Kcs4,000 for each subsequent child). All told, the financial incentives were substantial. In addition, couples with children had priority on apartment waiting lists and were entitled to larger living quarters, no small inducement in the face of Czechoslovakia's chronic housing shortage. Pronatalist policies appear to have had a strong influence on population growth during the 1970s. The birthrate climbed from its 1968 low (14.9 per 1,000 inhabitants) to a peak of 19.9 per 1,000 inhabitants in 1974—one of the highest rates among industrial nations. Perhaps a quarter of this increase reflected the increase in the number of women of child bearing age in the 1970s. After 1974, however, the birthrate steadily declined, falling to 14.5 by 1985. Figures indicated that a trend toward one child families was emerging. The message seemed to be that after one decade the government's aid program was ineffective. A major factor influencing the birthrate was the abortion rate. The number of abortions fluctuated between the 1950s and 1980s, dropping in the early 1960s and the early 1970s. In 1985 there were reportedly 144,712 abortions, or 39 abortions per 100 pregnancies (33.5 per 100 in the Slovak Socialist Republic and 42.1 per 100 in the Czech Socialist Republic). It has been suggested that abortion has remained one of the most favored means of birth control, despite the risks involved. A 1986 change in the abortion law (eliminating the panel needed to approve a request for an abortion) suggested that the regime was giving up in its efforts to reverse at least this aspect of the adverse demographic trends.
Тұрғын үй
Статистикада үй шаруалықтары мен бар тұрғын үйлер санының салыстыруы әрқашан берілмегендіктен, тұрғын үй тапшылығын анықтау қиын болды. 1960-1975 жылдар аралығындағы жылдық некелер саны мен жаңа тұрғын үйлердің салынуын салыстырғанда, құрылыс тек 1975 жылы некелерден асып түскені байқалды. Тұрғын үй тапшылығы 1960 жылдары ең өзекті болды, онда әрбір 10 некеге орташа есеппен бір тұрғын үй салынды; 1985 жылы бұл көрсеткіш 10 некеге 8,8 бірлікке дейін өсті. Бұл шамалау тұрғын үй тапшылығын толық бағаламады: ол ажырасуларды, бөлек тұрғын үйді қалайтындарды, бірге тұратын үлкен отбасылардың санын және ескі тұрғын үйлердің тозуын ескермеді. Тіпті кезек тізімдері де 1980 жылдары тұрғын үйдің жеткіліксіздігін толық көрсетпеді. Жалғыз өмір сүретін ересектерге арналған бөлек тұрғын үйлерді жоспарлаушылардың басымдығы төмен болғандықтан, олардың тұрғын үй тізіміне тіркелуі де қиын болды. Тұрғын үй тапшылығына себеп болған факторлардың бірі – жалға берілетін тұрғын үйлердің аз салынуы еді. Бұған жоғары инфляция, құрылыс құнының жоғары болуы және жалға алу төлемдерінің төмендігі (көбінесе субсидияланған) себеп болды. 1985 жылы пәтерлерді салудың орташа құны шаршы метріне 2,523 КК-ға жетті, ал орташа айлық жалға алу төлемі (жеті жыл қатарынан) 358 КК-ны құрады. Жеке үйлердің салынуы 1977 жылы 40,107-ге жеткен, ал 1985 жылы 29,608-ге төмендеді. Жеке үй салу мүмкін болғанмен, жұмыс күші мен материалдарды алу қиын және кейде тәуекелді болды; көбінесе құрылыс машиналарын заңсыз қарызға алуға немесе материалдар үшін пара беруге тура келді. 1970 жылдардағы айтарлықтай жетістіктерге қарамастан, Чехословакия 1980 жылдарға тұрғын үй тапшылығымен кірді, оны жоюға бірнеше жыл қажет болуы мүмкін еді. 1986 жылы үкімет 1986-1990 жылдарға арналған тұрғын үй жоспары бойынша жаңа тұрғын үй құрылысын азайту туралы хабарлады, бұл жағдайды одан әрі ушықтырды.
Since statistics did not always provide a comparison between the numbers of households and existing housing units, the housing deficit remained difficult to gauge. A comparison of the number of marriages annually and construction of new 1 housing units between 1960 and 1975 shows that construction exceeded marriages only in 1975. The deficit was most acute in the 1960s, when an average of housing units was built for every 10 marriages; in 1985 the ratio rose to an average of 8.8 units per 10 marriages. This approximation underestimated the housing deficit: it ignored divorces, the number of extended families living together who would have preferred separate housing, and the decay of old housing Even waiting lists underestimated how inadequate housing was in the 1980s. Separate housing for single adults had such a low priority with planners that single adults found it difficult even to get on a housing list. One of the factors contributing to the housing shortage was the low construction rate of rental housing. Major reasons for this were high inflation, high construction costs, and low (heavily subsidized) rents. In 1985 the average building cost for apartments rose to Kcs2,523 per square meter, and the average monthly rent—for the seventh consecutive year—was Kcs358. Construction of individual homes peaked in 1977 at 40,107 and decreased to 29,608 in 1985. Building a home privately was possible, but acquiring labor and materials was difficult and sometimes risky; it often meant borrowing machinery illegally or paying bribes for materials. Despite substantial gains in the 1970s, Czechoslovakia entered the 1980s with a housing shortage that was likely to take years to remedy. In 1986 the government announced a slight cutback in new housing construction for the 1986–90 housing plan, further aggravating the situation.