Сипаттамалары

1980-ші жылдары Чехословакияда жан-жақты және баршаға қолжетімді әлеуметтік қамсыздандыру жүйесі болды, онда әрбір адам тегін медициналық көмек және дәрі-дәрмек алуға құқылы еді. Ұлттық денсаулық сақтау жоспарында алдын алу медицинасы ерекше аталып өтті. Зауыттар мен жергілікті денсаулық сақтау орталықтары, шұғыл жәрдем станциялары және түрлі медициналық клиникалар ауруханалар мен басқа да стационарлық мекемелерге қосымша қызмет етті. Дәрігерлердің халқына шаққандағы саны тұрақты түрде артып, 1954 жылы 745 адамға 1 дәрігер болса, 1985 жылы 278 адамға 1 дәрігерге дейін жетті, бірақ ауылдық жерлерде дәрігерлердің жетіспеушілігі байқалды. 1960-1970 жылдардағы денсаулық сақтау ресурстарын бөлудегі өзгерістер айқын болды; нысандар жаңартылып, Словакияда және жалпы ауылдық жерлерде денсаулық сақтау қызметкерлерінің саны артты. Жақсаруларға қарамастан, медициналық жабдықтардың шамамен 40% ескірген, жабдықтар тозуға ұшыраған және жеткіліксіз болды, бюрократия артық болды және ұсақ сыбайлас жемқорлық кең таралған.

Спас

Чехословакиядағы шипажайлар денсаулық сақтау жүйесінің бір бөлігі болды. 1985 жылы 460 000-нан астам адам (олардың 5 пайызы балалар) Чехияның 35 шипажайында және Словакияның 23 шипажайында демалды. Словакиядағы Бардеёв (13 ғасырдан бері) және Чехиядағы Карловы Вары сияқты көптеген шипажайлар ғасырлар бойы сақталған. Олардың көпшілігі нақты аурулардың алдын алу және емдеуге маманданған. Барлығының құрамында минералды немесе ыстық су бұлақтары болды, ал кейбіреулерінде сазды емдеу де ұсынылды. Ескі заманда бұл шипажайларға еуропалық патшалар мен байлар жиі келіп тұратын, бірақ 1980 жылдары олардың есігі баршаға, соның ішінде шетелдік туристерге де ашық болды (1985 жылы емделушілердің 10 пайызын олар құрады). Көптеген адамдар кәсіподақтары ұсынған жолдамалар арқылы шипажайларға барып емделді.

Өмір сүру ұзақтығы

1984 жылы Чехословакияда ерлердің өмір сүру ұзақтығы 67 жыл, әйелдердің 75 жылды құрады. 1950 жылы әйелдердің өмір сүру ұзақтығы ерлерден шамамен 4,6 жылға артық болса, 1983 жылы бұл көрсеткіш 7,5 жылға жуық өсті. 1984 жылы 1000 тірі туған балада 10,5 бала қайтыс болды, бұл көрсеткіш 1975 жылы 1000 балаға 15,6 болған еді. Денсаулық сақтау саласындағы жағдай сияқты, осы кезеңде Чехия және Словакия арасындағы өмір сүру ұзақтығындағы айырмашылық та қысқарды.

Зейнетақылар

1985 жылы Чехословакия халқының төрттен бірінен сәл астамы қандай да бір зейнетақы алды; қарттар, мүгедектер, жесірлер және жетімдердің барлығы көмек алуға құқылы болды. Әлеуметтік қамсыздандыру төлемдері (негізінен зейнет және мүгедектік) барлық жалақы алатындар үшін тең болды. Орташа зейнетақы айына 1000 Кчс-тан кем болды (жұмысшылар шамамен 1130 Кчс, кооператив шаруалары 880 Кчс, ал жеке шаруалар 720 Кчс орташа зейнетақы алды); бұл зейнеткерлерді ең аз табыс көріп отырғандардың қатарына қосты. Зейнеткерлердің айтарлықтай бөлігі (23%) зейнетақысын толықтыру үшін қайта жұмыс істеуге кірісті.

Аналық және бала күтімі жәрдемақылары

Қызметкер әйелдер аналық және бала күтімі жөніндегі толық жәрдемақылармен қамтамасыз етілді. 1980 жылдары аналық демалыс (толық жалақының 90 пайызы) жиырма алты аптаға дейін созылды; жалғыз аналарға немесе көп бала туған аналарға қосымша тоғыз апта берілді. Жұмыс беруші әйелдің бала тәрбиесі үшін бір жылдық ақысыз демалысқа (жұмыс өтілінен айырылмастан) беру туралы өтінішін қабылдаудан бас тарта алмайды. Ақысыз демалысқа шыққан әйелдерге көмек ретінде балаларға арналған жәрдемақылар мен аналық төлемдер жүйесі де қолданылды. Әйелдерге отбасы мүшесі ауырған жағдайда жыл сайын үш күндік демалыс алуға рұқсат етілді. Жалғыз ата-аналарға немесе мүгедек балалары бар отбасыларға тікелей қаржылық көмектен өзге, жан басына берілетін жәрдемақылар да тағайындалды. Баласы үш жасқа толмаған әйел, жесір немесе ажырасқан ананы жұмыстан босатуға болмайды; егер оның үш және он бес жас аралығындағы балалары болса, жұмыс беруші оны жұмыстан шығару алдында басқа жұмыс табуға міндетті.

Кішкентай балаларға арналған үй-жайлар

Кішкентай балаларға арналған балалар бақшалары өте жетіспеді; 1984 жылы олар бес жасқа дейінгі балалардың 10 пайызынан да аз бөлігін қабылдай алды. Ылғалдық жетіспеушілігінен басқа, балалар бақшалары нашар таратылған және көбінесе жас отбасылар тұратын жаңа тұрғын үйлерге қарағанда ескі орталықтарда шоғырланған. Балалар бақшалары жақсырақ қамтамасыз етілген, ал үш және алты жас аралығындағы балалардың көп бөлігі осы мектептерге қатысты.

Туу және аборттар саны

Әйелдердің жұмыспен қамту деңгейінің жоғары болуы және жеткіліксіз қызмет көрсету 1960 жылдары Чехословакияда туылу көрсеткішінің төмендеуіне әкелді. Он жылдық ішінде тірі туғандардың саны 1000 тұрғынға шаққанда 16 балаға жетті, бұл 1950 жылдармен салыстырғанда айтарлықтай төмендеу. 1968 жылға қарай әйелдерге шаққандағы туу көрсеткіші 2 баладан аспады (1950 жылдардағы шамамен 3 баламен салыстырғанда); мұндай көрсеткіш халықтың өзін-өзі жаңартуына жеткіліксіз еді. Чехияда халық өсімі 1930 жылдардағы ең төменгі деңгейде болды, ал католик Словакияда бұл көрсеткіш тарихтағы ең төменгі деңгейді көрсетті. 1970 жылдары үкімет түрлі пронаталистік саясаттарды қабылдады. Әсіресе екінші және үшінші балаға отбасылық жәрдемақылар артты. 1973 жылы үш баласы бар отбасы жәрдемақы ретінде орташа жалақының үштен бірін алды. Бала туғанда берілетін жәрдемақы екі есеге өсіп, екі-төрт апталық отбасылық табысқа теңелді. Жаңа үйленген жұбайларға берілетін төмен пайыздық несиелердің бір бөлігі әрбір бала туған кезде өтелді (бірінші бала үшін 1000 крон, ал келесі балалар үшін 4000 крон). Жалпы алғанда, қаржылық ынталандырулар айтарлықтай болды. Бұған қоса, балалы отбасылар пәтерлерді алу кезегінде басымдыққа ие болды және Чехословакиядағы тұрғын үй тапшылығын ескере отырып, үлкен пәтерлерге құқылы болды. Пронаталистік саясаттар 1970 жылдары халық өсіміне күшті әсер еткен сияқты. Туылу көрсеткіші 1968 жылғы ең төменгі көрсеткіштен (1000 тұрғынға 14,9) 1974 жылы 1000 тұрғынға 19,9-ға дейін өсті – бұл өнеркәсіптік елдер арасындағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі. Осы өсімнің шамамен төрттен бірі 1970 жылдардағы бала тудыру жасындағы әйелдердің санының артуымен байланысты болды. Алайда, 1974 жылдан кейін туылу көрсеткіші тұрақты түрде төмендеп, 1985 жылы 14,5-ке дейін жетті. Статистикалық мәліметтер бір балалы отбасыларға қарай үрдіс қалыптасып жатқанын көрсетті. Осылайша, он жылдық көмек бағдарламасының тиімділігі төмендеді деген тұжырым жасалды. Туылу көрсеткішіне әсер ететін маңызды факторлардың бірі – аборт деңгейі. Аборттар саны 1950 жылдар мен 1980 жылдар аралығында ауытқып, 1960 жылдардың басында және 1970 жылдардың басында төмендеді. 1985 жылы 144 712 аборт тіркелді, яғни 100 жүктілікке 39 аборт (Словакия Социалистік Республикасында 100-ге 33,5, Чехия Социалистік Республикасында 100-ге 42,1). Аборт, қауіп-қатерге қарамастан, бала тууды шектеудің ең танымал тәсілі болып келгені айтылады. 1986 жылы аборт заңнамасына енгізілген өзгерістер (аборт сұранысын мақұлдау үшін комиссияны жою) режимнің кем дегенде осы демографиялық мәселені шешуге тырысудан бас тартқанын көрсетеді.

Тұрғын үй

Статистикада үй шаруалықтары мен бар тұрғын үйлер санының салыстыруы әрқашан берілмегендіктен, тұрғын үй тапшылығын анықтау қиын болды. 1960-1975 жылдар аралығындағы жылдық некелер саны мен жаңа тұрғын үйлердің салынуын салыстырғанда, құрылыс тек 1975 жылы некелерден асып түскені байқалды. Тұрғын үй тапшылығы 1960 жылдары ең өзекті болды, онда әрбір 10 некеге орташа есеппен бір тұрғын үй салынды; 1985 жылы бұл көрсеткіш 10 некеге 8,8 бірлікке дейін өсті. Бұл шамалау тұрғын үй тапшылығын толық бағаламады: ол ажырасуларды, бөлек тұрғын үйді қалайтындарды, бірге тұратын үлкен отбасылардың санын және ескі тұрғын үйлердің тозуын ескермеді. Тіпті кезек тізімдері де 1980 жылдары тұрғын үйдің жеткіліксіздігін толық көрсетпеді. Жалғыз өмір сүретін ересектерге арналған бөлек тұрғын үйлерді жоспарлаушылардың басымдығы төмен болғандықтан, олардың тұрғын үй тізіміне тіркелуі де қиын болды. Тұрғын үй тапшылығына себеп болған факторлардың бірі – жалға берілетін тұрғын үйлердің аз салынуы еді. Бұған жоғары инфляция, құрылыс құнының жоғары болуы және жалға алу төлемдерінің төмендігі (көбінесе субсидияланған) себеп болды. 1985 жылы пәтерлерді салудың орташа құны шаршы метріне 2,523 КК-ға жетті, ал орташа айлық жалға алу төлемі (жеті жыл қатарынан) 358 КК-ны құрады. Жеке үйлердің салынуы 1977 жылы 40,107-ге жеткен, ал 1985 жылы 29,608-ге төмендеді. Жеке үй салу мүмкін болғанмен, жұмыс күші мен материалдарды алу қиын және кейде тәуекелді болды; көбінесе құрылыс машиналарын заңсыз қарызға алуға немесе материалдар үшін пара беруге тура келді. 1970 жылдардағы айтарлықтай жетістіктерге қарамастан, Чехословакия 1980 жылдарға тұрғын үй тапшылығымен кірді, оны жоюға бірнеше жыл қажет болуы мүмкін еді. 1986 жылы үкімет 1986-1990 жылдарға арналған тұрғын үй жоспары бойынша жаңа тұрғын үй құрылысын азайту туралы хабарлады, бұл жағдайды одан әрі ушықтырды.