Кіріспе

Денсаулық сақтау саласы (медицина саласы немесе денсаулық сақтау экономикасы деп те аталады) – емдік, алдын алу, оңалту және паллиативтік көмек көрсету арқылы науқастарға тауарлар мен қызметтер ұсынатын экономикалық жүйедегі секторлардың жиынтығы және интеграциясы. Ол денсаулықты сақтауға және жақсартуға бағытталған өнімдер мен қызметтерді жасау мен коммерцияландыруды қамтиды. Қазіргі заманғы денсаулық сақтау саласы үш негізгі құрамдас бөліктен тұрады: қызметтер, өнімдер және қаржы. Ол көптеген секторлар мен санаттарға бөлінеді және жеке тұлғалар мен қоғамдардың денсаулық сақтау қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жоғары білікті мамандар мен оларға көмектесетін қызметкерлердің көп салалық командаларына сүйенеді. Денсаулық сақтау саласы – әлемдегі ең ірі және ең жылдам дамитын салалардың бірі. Дамыған көптеген елдердің жалпы ішкі өнімінің (ЖІӨ) 10 пайызынан астамын құрайтын денсаулық сақтау, ел экономикасының маңызды бөлігін құрауы мүмкін. АҚШ-тағы денсаулық сақтауға жұмсалатын қаражат 2021 жылы 2,7 пайызға өсіп, 4,3 триллион долларға немесе бір адамға шаққанда 12 914 долларға жетті. Елдің жалпы ішкі өнімінің 18,3 пайызы денсаулық сақтауға жұмсалды. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) елдерінде денсаулық сақтау мен фармацевтикаға жұмсалатын жан басына шаққандағы шығындар 1970 жылдары бірнеше жүз доллардан қазіргі сатып алу қабілеті паритеті бойынша жылына орташа 4000 АҚШ долларына дейін өсті.

Қызмет көрсетушілер мен мамандар

Денсаулық сақтау қызметін ұсынатын мекеме (мысалы, аурухана немесе емхана) немесе адам (мысалы, дәрігер, медбике, денсаулық сақтау саласының басқа да маманы немесе қоғамдық денсаулық сақтау қызметкері) – бұл жеке тұлғаларға, отбасыларға немесе қауымдастықтарға жүйелі түрде профилактикалық, емдік, ілгерілету, оңалту немесе паллиативтік көмек көрсететін ұйым. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметінше, әлемде 9,2 миллион дәрігер, 19,4 миллион медбике мен акушер, 1,9 миллион стоматолог және басқа да стоматологиялық персонал, 2,6 миллион фармацевт және басқа да фармацевтикалық персонал, сондай-ақ 1,3 миллионнан астам қоғамдық денсаулық сақтау қызметкерлері жұмыс істейді. Бұл денсаулық сақтау саласын ең ірі жұмыс күші сегменттерінің біріне айналдырады. Медициналық салаға тікелей денсаулық сақтаумен айналыспайтын, бірақ денсаулық сақтау жүйесін басқару мен қолдауға қатысатын көптеген мамандықтар да көмектеседі. Менеджерлер мен әкімшілердің, андеррайтерлердің, медициналық қателіктерге қатысты істер бойынша адвокаттардың, маркетологтардың, инвесторлардың және коммерциялық қызметтердің акционерлерінің табысы денсаулық сақтау шығындарымен байланысты. 2017 жылы ауруханаларға, дәрігерлерге, зейнеткерлер үйлеріне, диагностикалық зертханаларға, дәріханаларға, медициналық құралдар өндірушілеріне және денсаулық сақтау жүйесінің басқа да элементтеріне төленген денсаулық сақтау шығындары АҚШ-тың жалпы ішкі өнімінің (ЖІӨ) 17,9 пайызын құрады, бұл әлемдегі ең жоғары көрсеткіш. ЖІӨ-нің денсаулық сақтауға тиесілі үлесінің өсуі жалғасып, 2025 жылға қарай ЖІӨ-нің 19,9 пайызына жетеді деп күтілуде. 2001 жылы Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) елдерінің орташа көрсеткіші 8,4 пайызды құрады, ал АҚШ (13,9%), Швейцария (10,9%) және Германия (10,7%) алдыңғы үштікке кірді. АҚШ-тың денсаулық сақтау шығындары 2006 жылы 2,2 триллион АҚШ долларын құрады. Үкімет әрбір азаматына толыққанды денсаулық сақтауды қамтамасыз етпейді. Дегенмен, кейбір мемлекеттік бағдарламалар қарттарға, мүгедектерге немесе кедейлерге көмектеседі. Заң бойынша, төлей алу мүмкіндігіне қарамастан, төтенше жағдайларда азаматтарға көмек көрсетіледі. Денсаулық сақтау полисі жоқ адамдар ем-домдық қызметтер үшін жеке төлейді. Денсаулық сақтау қымбатқа соғады, ал ауруханалық шығындар АҚШ-та жеке банкроттыққа себеп болатын ең көп таралған факторлардың бірі болып табылады.

Бисмарк үлгісі

Бисмарк жүйесін алғаш рет 1883 жылы Пруссия канцлері Отто фон Бисмарк енгізді. Бұл жүйеде сақтандыру үкімет тарапынан міндетті етіледі және көбінесе коммерциялық емес негізде сатылады. Көп жағдайда жұмыс берушілер мен жұмыскерлер сақтандыру компанияларын жалақыдан ұстау арқылы қаржыландырады. Таза Бисмарк жүйесінде сақтандыруға қол жеткізу еңбек қызметіне байланысты ғана туындайтын құқық ретінде қарастырылады. Жүйе барлық жұмыс істейтін азаматтарды қамтуға бағытталған, яғни пациенттер бұрынғы ауруларының болуына байланысты сақтандырудан шеттетілмейді. Дәрігерлік көмек жекешеленгенімен, мемлекет белгіленген бағалар арқылы қатаң реттейді. Бұл сақтандыру талаптарының көп бөлігі күдіксіз төленуін қамтамасыз етеді, нәтижесінде әкімшілік жүктеме төмендейді.

Ұлттық медициналық сақтандыру үлгісі

Ұлттық сақтандыру моделі Бисмарк және Беверидж модельдерінің элементтерін үйлестіріп, біріктіреді. Ұлттық медициналық сақтандыру моделінің пайда болуы дәстүрлі Бисмарк және Беверидж жүйелері тудырған қиындықтарға жауап ретінде қарастырылады. Мысалы, қартайып бара жатқан халыққа Бисмарк жүйелерінде тойтарыс беру қиын, себебі бұл демографиялық топтардың экономикалық белсенділігі төмен. Нәтижесінде, бұл модель дәстүрлі Бисмарк немесе Беверидж модельдеріне қарағанда икемдірек, қажет болған жағдайда екі жүйеден де тиімді тәжірибелерді қолдануға мүмкіндік береді. Бұл модель жеке қызметкерлерді сақтайды, бірақ төлемдер тікелей үкіметтен түседі. Сақтандыру жоспарлары шектеулі қызметтерге төлем жасау арқылы шығындарды бақылайды. Кейбір жағдайларда азаматтар мемлекеттік сақтандырудан бас тартып, жеке сақтандыру жоспарларын таңдауға құқылы. Дегенмен, ірі мемлекеттік сақтандыру бағдарламалары үкіметке баға саудалауға мүмкіндік береді, соның арқасында белгілі бір қызметтер мен дәрі-дәрмектердің бағасын төмендетуге болады. Мысалы, Канадада патенттелген дәрі-дәрмектер бағасын тексеру кеңесі (Patented Medicine Prices Review Board) дәрі-дәрмек бағасын айтарлықтай төмендетті. Бұл модельге Канада, Тайвань және Оңтүстік Корея мысалдары келтіріледі.

Мешіттен тыс модель

Үкіметтік тұрақтылығы төмен немесе кедейлікпен күресіп жатқан аймақтарда денсаулық сақтану шығындарын жеке тұлғадан өзге біреудің төлеуін қамтамасыз ететін механизм көбінесе болмайды. Ондай жағдайда науқастар қызметтер үшін өздері төлеуге мәжбүр. Ұлыбританияның Ұлттық денсаулық сақтау жүйесі пациенттерге үлкен пайда әкеледі және барлық азаматтарды міндетті түрде қамтуды көздейді, бірақ емдеуге кешігу де жиі болады. Сыншылар 2012 жылғы Денсаулық сақтау және әлеуметтік қамқорлық заңы арқылы жасалған реформалар жүйені одан әрі бөліп, реттеу жүктемесін арттырып, емдеуге кешігуді ұзартты деп санайды. 2015 жылы лорд Стюарт Роуз NHS басшылығын қарап, "NHS бюрократияның құрсауында тұр" деген қорытындыға келді.