Чехословакиядағы білім беру жүйесінің тарихы

Кіріспе

Чехословакиядағы білім беру туралы шолу

Бұрынғы Чехословакия мемлекетіндегі білім беру жүйесі бұрынғы білім беру негізінде салынды, оның ішінде міндетті білім беру қарастырылған және аймақтың этникалық әртүрлілігіне қарай белгілі бір жағынан бейімделді. Коммунистік кезеңде мектеп жүйесі аймақтар мен гендер арасындағы тең мүмкіндіктерді қамтамасыз ету бағытында одан да ілгеріледі, бірақ жоғары білімге қол жеткізу студенттердің және олардың отбасыларының саяси адалдығына байланысты болды. 1989 жылғы "Барқыт революциясынан" кейін көптеген реформалар енгізілді.

Коммунистік дәуірге дейін

Чехословакияның (және оның құрылған мемлекеттерінің) еуропалық ой-сананың бағытында академиялық және ғылыми ізденістердің дәстүрі және Орта ғасырлардан бастау алатын жоғары білім беру тарихы болды. Карл университеті 1348 жылы Прагада, ал Университат Истрополитана (Академия Истрополитана) 1465 жылы Братиславада негісталды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін білім беру этникалық алуандықты шешудегі басты құрал болды. Чехословакия қоғамдық өмірдің басқа да салаларында чехтер, словактар, венгрлер, украиндер және немістер арасындағы теңсіздіктерді осы деңгейде тиімді шешпеген болуы мүмкін. Әр этникалық топтың ана тіліндегі сегіз жылдық міндетті білім беру, әсіресе словактар мен украиндер арасында сауаттылық деңгейін көтеруге ықпал етті. Кәсіптік білім берудің кеңейтілген бағдарламасы елдің дамып келе жатқан өнеркәсіптік жұмыс күшінің техникалық біліктілігін арттырды. Дегенмен, кейбір теңсіздіктер сақталды. Орта мектептер мен университеттерде немістер мен чехтер үлесі артық болды. Чехия мен Словакияда міндетті білім беру 1774 жылы Мария Терезияның бастамасымен басталды. Чехиядағы бай шаруалар, тіпті шағын шаруалар мен жалға алушылар өз балаларын орта, кәсіптік және жоғары білім алу үшін қалаларға жіберу дәстүрін қалыптастырған.

Коммунистік дәуірде

Чехословакия аймақтық және этникалық теңгерімсіздікке қарамастан, коммунистік дәуірге сауатты, тіпті жоғары білімді халықпен кірді. Чехословакия Коммунистік партиясы (ККП) билігі кезінде білім беру жүйесінде мерзімімен реформалар жасалды (көбінесе совет үлгісіне бейімдеуге бағытталған) және мектептерде идеологиялық тазалықты сақтауға күш салынды. Сонымен қатар, жоғары білім саяси адалдық үшін берілетін сыйлық еді. 1970 жылдардың ортасына қарай, Чехия және Словакия арасындағы білім беру ресурстарының тарихи айырмашылығы көбінесе жойылды. Білім алу мүмкіндіктеріндегі белгілі бір теңдік, бір жағынан саясаткерлердің бірлескен күш-жігерінің нәтижесінде, екінші жағынан нормализация кезеңінің салдарынан қол жеткізілді.

Қабылдау

Социалистік дәуірде білім беруге қабылдау және тіркеу мәселелері өте күрделі болды. Барлық балалар бастауыш мектепке қатысты, ал орта мектеп жасындағылардың көпшілігі қандай да бір мамандық бойынша оқуға немесе гимназияға баруға мүмкіндік алды. Бірақ университеттерге қабылдау (кім орта мектепке барады, кім оқуға түседі) мәселесі саяси мәнге ие болды. 1950 жылдары саяси тұтқындардың балалары, бай шаруалар немесе белгілі бір дінді ұстанатындар партияның кемсітушілік қабылдау саясатының құрбаны болды. Жұмысшы және шаруа отбасынан шыққан жастарға басқа әлеуметтік-экономикалық топтарға қарағанда артықшылық берілді. Дегенмен, 1950-1960 жылдардағы студенттердің өмірбаянын қарастырғанда, ең бір жылы да жұмысшылар мен шаруалардың балалары жоғары оқу орындарындағы студенттердің көпшілігін құраған жоқ. Нақты статистика әртүрлі, бірақ 1960 жылдардың ортасына дейін жұмысшы отбасылары қабылдау орындарының үштен бірін, шаруалар – 10 пайызын, ал "басқалар" – шамамен 60 пайызын иеленді. Словакияда пролетариат жағдайы жақсырақ болды, онда орта мектеп немесе университетті бітіргендердің жартысына жуығы жұмысшы немесе шаруа отбасынан шыққан. 1971 жылы режим «Абитуриенттерді таңдау саяси сипатта болуы керек. Біз болашақ түлектердің социализмді қолдайтынына және білімдерін социалистік қоғамның игілігіне жұмсайтынына кепілдік беру үшін мектептерде осылай істеуімізді жасырмаймыз» деп мәлімдеді. Бұл «принципті таптық тәсіл» деп аталды, ол студенттің «дағдысы, таңдалған мамандығына деген қызығушылығы, әлеуметтік тегі, азаматтық және моральдық қасиеттері, ата-анасының қоғамдық және саяси белсенділігі және қабылдау емтиханының нәтижесі» сияқты бірқатар критерийлерді қамтыды. Іс жүзінде, әлеуметтік тегі мен ата-анасының саяси қызметі басқа барлық факторлардан басым болды. Диссиденттердің, саяси жағынан жағымсыз жағдайға түскендердің немесе діни сектаның ашық жақтастарының балаларына жоғары білім алуға рұқсат берілмеді, ал олардың орнына партия мүшелерінің балалары немесе пролетариаттан шыққан балалар қабылданды. 1980 жылы Amnesty International мекемелер абитуриенттерді келесі критерийлер бойынша бағалағанын хабарлады: екі ата-анасы да KSC мүшесі болған студенттер, шаруалардың немесе жұмысшылардың балалары және бір ата-анасы KSC мүшесі болған студенттер. Осы талаптардың бірін де орындамаған студенттер соңғы кезекте қарастырылды. Диссиденттердің балалары іс жүзінде қабылдауға құқығынан айырылды. Жүйе белгілі бір манипуляцияларға мүмкіндік берді; саяси репутациясы жоқ интеллигенция өкілі баласына пролетариат статусын алуға мүмкіндік беру үшін уақытша жұмысшы болып жұмыс істеуі мүмкін еді. Сонымен қатар, университеттерге қабылдау кезінде пара алу және сыбайлас жемқорлық туралы да айыптаулар болды. Қандай механизм қолданылса да, 1970 жылдардың ортасында студенттердің әлеуметтік құрамы өзгерді; жоғары білім алушылардың шамамен жартысы жұмысшы немесе шаруа отбасынан шыққан. Charter 77 ата-аналарының саяси белсенділігіне байланысты білім беруге қабылдаудағы кемсітушілікке қарсылық білдірді; 1970 жылдардың соңында ата-аналардың «күнәлары» әлі де балаларына тисе, ата-аналарының өткен және қазіргі саяси көзқарастарына қатысты сұрақтар бұрынғыдай айқын болмайтындығы туралы белгілі бір мәліметтер болды. Университетке қабылдауды саясаттастыру түлектердің «социализмді қолдаушылар» болады деген кепілдік беріп-бермегені талқылауға ашық мәселе болды. Алайда, университеттерге қабылдауды бақылау арқылы режим Чехословакия азаматтарының көпшілігінің мойынсұнуын қалай қамтамасыз ете білгені анық. Егер орташа деңгейдегі тұрақты өмір және лайықты тұрмыс деңгейі режимнің «жемі» болса, онда диссиденттердің балаларын жоғары білімнен шеттету оның ең тиімді «қамшысының» бірі болды.

Educational enrollment and admissions were delicate matters during the socialist era. Virtually everyone attended primary school, and a majority of those of secondary school age attended some kind of specialized training or a gymnasium. Beyond this, however, the questions surrounding university admissions (and who attends secondary schools and who becomes an apprentice) took on political overtones. In the 1950s the children of political prisoners, well to do farmers, or known adherents of one or another religion were victims of the party's discriminatory admissions policies. Youngsters of working class or peasant background ostensibly had preference over those of other socioeconomic groups. However, a look at students' backgrounds during the 1950s and 1960s reveals that in no year did children of workers or peasants constitute a majority of those in institutions of higher education. Precise estimates vary, but through the mid 1960s workers' families gained an average of one third of the admission slots, peasants a mere 10 percent, and "others" nearly 60 percent. The proletariat fared better in Slovakia, where nearly half of those with secondary school or university degrees came from workers' or peasants' families. In 1971 the regime announced that "The selection of applicants must clearly be political in character. . We make no secret of the fact that we want to do this at the schools in a manner that will guarantee that future graduates will be supporters of socialism and that they will place their knowledge at the service of socialist society." This was the "principled class approach," a complex set of criteria that purportedly reflected a student's "talent, interest in the chosen field, class origins, civic and moral considerations, social and political activism of the parents, and the result of the admission examination." In practice, class background and parents' political activities outweighed all other factors. Children of dissidents, of those in political disfavor, or of open adherents of a religious sect were denied admission to higher education in favor of children whose parents were party members or who were of proletarian origin. Amnesty International reported in 1980 that institutions ranked applicants according to the following criteria: students whose parents were both KSC members, children of farmers or workers, and those with one parent a KSC member. Students who failed to meet any of these conditions were considered last. Children of dissidents were effectively disqualified. The system allowed for some manipulation; a member of the intelligentsia without a political blot on his or her record might have taken a job as a worker temporarily to permit his child a claim to proletarian status. There were charges as well of bribes and corruption surrounding university admissions. Whatever the mechanism involved, the social composition of the student body shifted in the mid 1970s; roughly half of all students in higher education were from workers' or farmers' families. Charter 77 protested discrimination in educational admissions based on parents' political activity; there was some indication by the late 1970s that, if parental sins could still be visited on the children, at least questions concerning their parents' past and present political affiliations would be less blatant. Whether or not politicizing university admissions ensured that graduates would be "supporters of socialism" could be debated. However, it is evident that in controlling university admissions the regime knew how to ensure acquiescence on the part of most Czechoslovak citizens. If a moderately secure livelihood and a reasonable standard of living were the regime's "carrots," excluding children of dissidents from higher education was one of its more formidable "sticks."

1990 1992 жыл

1989 жылғы "Барқыт төңкерісінен" кейін Чехословакияның білім беру жүйесі салтанатты түрде өзгерді. Білім беруді демократияландыру 1990 жылы басталды. Жеке мектептер және 6 және 8 жылдық жалпы орта білім беретін гимназиялар ашылды. Жоғары білім беруде академиялық бостандық қайта орнатылды және бакалаврлік білім беру бағдарламалары енгізілді. 1992 жылы Еуропалық комиссияның қолдауымен бірінші білім беру бағдарламалары іске қосылды. Білім беруді қаржыландыру жүйесінде де өзгерістер жасалды.