Кіріспе
1980 жылдардың ортасында коммунистік Чехословакия Шығыс блогының стандарттары бойынша гүлденіп, көптеген бай батыс елдерімен салыстырғанда жақсы көрсеткіштерге ие болды. Ет, жұмыртқа және нан өнімдері сияқты кейбір тауарлардың тұтынуы Батыс Еуропадағы орташа елдерден де жоғары болды, ал халық жоғары макроэкономикалық тұрақтылық пен төмен әлеуметтік шиеленістен құрмет көрді. Чехословакия азаматтарының өмір сүру деңгейі, әдетте, Шығыс Еуропаның көптеген басқа елдерінен жоғары болды. Сыртқы саудаға үлкен тәуелді болғанына қарамастан, елдің социалистік емес елдерге қарызы Шығыс блогындағы ең аз болды. Чехословакияның жоспарлы экономикасы күрделі құрылымдық мәселелерге тап болды. Шығыс блогының басқа экономикалары сияқты, өндірістік тауарлар тұтыну тауарларынан басымдық алды, нәтижесінде тапшылық экономикасында тұтыну тауарларының саны мен сапасы жетіспеді. Экономикалық өсу қарқыны Чехословакияның батыс еуропалық әріптестерінен қалып қойды. Өнеркәсіпке жасалған инвестициялар күтілген нәтиже бермеді. Энергия мен шикізатты артық пайдаланды. Чехословакия басшылары экономиканың жеткілікті жылдамдықпен модернизацияланбағанын сынады. Социалистік және капиталистік экономистер қолданатын статистикалық ұғымдар мен әдістердің өзгешелігі Чехословакия экономикасының жағдайын бағалауды қиындатады. Сыртқы сауда статистикасын бағалау да қиын, себебі сауда айналымының құнын есептеу үшін түрлі валюталық курс әдістері қолданылды. Капиталистік ұғымдарға негізделген деректер жалпы ұлттық өнім сияқты батыс терминдері арқылы, ал Чехословакия статистикасы ресми деректер деп аталады немесе таза материалдық өнім немесе ұлттық табыс сияқты терминдермен белгіленеді.
Экономиканың жұмыс істеуі
Чехословакия экономикасы, социалистік елдердің экономикасының көпшілігі сияқты, нарықтық немесе аралас экономикалардан едәуір ерекшеленді. Басты айырмашылық – нарықтық экономикада жеке тұтынушылар мен өндірушілердің қабылдаған шешімдері автоматты түрде сұраныс пен ұсынысты, тұтыну мен инвестицияны және басқа экономикалық көрсеткіштерді реттейді, ал көптеген коммунистік экономикаларда бұл көрсеткіштер заң күші бар ұлттық жоспармен анықталады. Чехословакияда, көптеген социалистік елдердегідей, орталықтандырылған экономикалық құрылым үкімет пен Чехословакия Коммунистік партиясымен (Komunistická strana Československa—KSČ) үйлесімді болды. Бұл құрылым партияға үкімет пен экономиканы тиянақты бақылауға мүмкіндік берді. Бұл жүйе әдетте советтік модель деп аталады және алғаш рет Кеңес Одағында қолданылды, ол бастапқыда мол табиғи ресурстары бар, ішкі нарығы кең және сыртқы саудаға салыстырмалы түрде аз тәуелді аграрлық мемлекет болды; мақсаты – ауыр өнеркәсіп пен қорғаныс өндірісін жылдам дамыту еді. Чехословакия, керісінше, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін советтік жүйе алғаш рет енгізілген кезде жоғары индустрияланған және сыртқы саудаға үлкен тәуелділікте болған шағын ел еді. 1980-ші жылдардың ортасында Чехословакия жоғары индустрияланған экономикаға ие болды, бұл 1985 жылғы елдің таза материалдық өнімінің өндірісіне қатысты ресми статистикада көрсетілді (жалпы өндірістің ресми өлшемі). Өнеркәсіп секторы таза материалдық өнімнің құнының 59,7 пайызын құрады; құрылыс – 11,2 пайызын; ауыл шаруашылығы мен орман шаруашылығы – 7,5 пайызын; ал әртүрлі өндірістік қызметтер (көлік, қосымша қызмет көрсету, бөлшек сауда және т.б.) – 21,6 пайызын құрады. 1980 жылғы мәліметтер бойынша, социалистік сектор (мемлекеттік кәсіпорындар немесе кооперативтер) ұлттық табыстың 97,4 пайызын өндірді. Жұмыс істейтін халықтың 99,8 пайызы социалистік секторда еңбек етті.
Жоспарлар мен оларды іске асыру
Үкімет министрліктері экономиканың қажетті дамуына қатысты жалпы директивалар дайындады. Олар оларды экономикалық кеңесші органға, Орталық жоспарлау комиссиясына жіберді, ол өз кезегінде экономиканың ұзақ мерзімді мақсаттарын әзірледі. Бұл мақсаттар кең көлемді экономикалық жоспарларда, 15-20 жылға арналған жалпы жоспарларда және белгілі бесжылдық жоспарларда көрініс тапты. 1969 жылдан бастап Чехия Социалистік Республикасы және Словакия Социалистік Республикасы үшін экономикалық жоспарларды өздерінің жоспарлау комиссиялары жасады, бірақ орталық жоспар ең маңызды болып қала берді. Дегенмен, күнделікті операциялық жұмыста ең маңыздысы қысқа мерзімді жылдық өндіріс міндеттемелері болды. Соңғы түрінде бұл егжей-тегжейлі жылдық жоспарлар заң күшіне енді, енді олар тек нұсқау немесе ұсыным емес. Әртүрлі жоспарларды жасау кезінде Орталық жоспарлау комиссиясы министрліктердің директиваларын физикалық өлшемдерге аударды, экономиканың маңызды салаларына тапсырмалар берді, содан кейін бұл ақпаратты экономиканың әртүрлі салаларын бақылайтын тиісті министрліктерге жеткізді. Өздерінің тапсырмаларын алғаннан кейін, әртүрлі министрліктер жоспарды өздерінің қарауындағы өнеркәсіптік кәсіпорындар мен трестерге немесе кәсіпорындар тобына міндеттерге бөліп берді. Ауыл шаруашылығында да ұқсас үдеріс болды, онда федералды Ауыл шаруашылығы және азық-түлік министрлігі ұжымдық және мемлекеттік шаруашылықтарды жоспарлау процедураларын бақылады. Ауыл шаруашылығы шаруашылықтары 1920 жылдардың соңында Иосиф Сталин бастаған үдеріс бойынша коллективтендірілді, осы арқылы Шығыс блогындағы және басқа елдердегі марксистік-лениндік режимдер ауылдық ауыл шаруашылығында реттелген социалистік жүйе құруға тырысты. Бақылауды қабылдауды және бастапқыда бақылаудың болмауын жасыру қажеттілігінен, Чехословакия сияқты елдерде бай шаруаларды кеңестік декулакизация стилінде жою болған жоқ. Чехословакия Кеңес Одағынан гөрі өнеркәсіптік дамығандықтан, коллективтендірілген ауыл шаруашылығына көшуді жеңілдету үшін қажетті жабдықтар мен тыңайтқыштардың көп бөлігін қамтамасыз ете алды. Министрліктер тапсырмаларды орындау бойынша егжей-тегжейлі нұсқаулар берді және оларды трестер мен кәсіпорындарға жіберді. Ұсынылған міндеттемелерді алғаннан кейін, жеке кәсіпорындар өздерінің бас тресті немесе министрлігінің көмегімен жоспар жобасын жасады. Жоспарға қатысты пікір алғаннан кейін, министрліктер Орталық жоспарлау комиссиясымен қайта кеңес алып, барлық жоспар жобаларын біріктіріп, орталық директиваларды іске асыратын операциялық жоспарды жасады. Тапсырмалардың тиісті бөліктері тағы да трестер мен кәсіпорындарға жіберілді. Бұл жолы кәсіпорындар мен трестердің оларды қабылдауы міндетті болды. Кәсіпорындарға берілетін нұсқаулықтарда әдетте қажетті өндірістің көлемі мен түрлері, қолда бар материалдық-техникалық ресурстар, өндіріс кестесі, жұмыс орындарының түрлері мен жалақы ставкалары және жоспарланған инвестициялардың сипаттамасы көрсетілді. Ұлттық және республикалық бюджеттен алымдар мен субсидиялар, пайда мақсаттары мен шектеулері, сондай-ақ жаңа өнімдер мен технологияларды енгізу жоспарлары да нұсқаулықта баяндалды.
Артықшылықтары мен кемшіліктері
Экономиканы басқарудың орталықтандырылған жүйесінің жақтастары оның бірқатар артықшылықтары бар екенін айтады. Орталық жоспарлы жүйеде билік органдары ресурстар мен өндіріс мақсаттарын өздері қалағандай бөле алады, тұтыну және инвестиция қажеттіліктерін ұзақ мерзімді мақсаттар негізінде теңестіре алады. Мысалы, соғыстан кейінгі Чехословакияда жоспарлаушылар елдің ауыр өнеркәсіптік базасын қалағандай кеңейте алды. Зерттеу жұмыстары орталықтандырылған түрде жүргізіліп, экономиканың мақсаттары үшін маңызды деп саналатын салаларға бағытталуы мүмкін. Жалпы алғанда, орталық жоспарлау өндірушілерге қажетсіз және ысырапшыл қызметтерді жою арқылы масштабтық үнемді пайдалануға мүмкіндік береді. Егер жоспарлау тиімді болса, жүйе ресурстарды толық жұмсауды қамтамасыз етуі керек. Алайда, сыншылар атап өткендей, жүйенің кейбір аспектілері оның тиімді жұмыс істеуіне кедергі келтіреді. Бір мәселе – өндіріс квоталарын белгілеу. Жоспарлаушылар бұл тапсырмаларды әдетте кәсіпорындардың бұрынғы жұмыс нәтижелеріне негіздейді. Кәсіпорын басшылары жоспарлаушылардың тапсырманы орындау-орындамау бойынша бағалайтынын білгендіктен, өз ұйымдарының өндірістік әлеуетін төмендету және бұрмалау арқылы оңай орындай алатын тапсырма алуға тырысуы мүмкін. Сондай-ақ, олар ағымдағы жоспардың кейбір аспектілерін асыра орындауға ынтасы аз болуы мүмкін, себебі мұндай жетістіктер келесі жоспарлау кезеңінде одан да қиын немесе тіпті орындалмайтын тапсырманы алуға әкелуі мүмкін, нәтижесінде кәсіпорынның нашар бағалануына соқтырады. Мұндай қайшылық кәсіпорын басшыларының жоспарлаушыларға бұрын берген ақпараттарының дұрыстығына күмән тудыруы мүмкін. Жоспарды орындауды қамтамасыз ету үшін менеджерлер материалдық және еңбек ресурстарын асыра бағалауға және оларды жинап қоюға бейім, әсіресе жеткізілімдердің уақтылы келуіне қатысты алаңдау болған жағдайда. Сонымен қатар, кеңестік үлгідегі жоспарлау ресурстарды толық пайдалануға бағытталғандықтан, жоспарлар көбінесе "қатаң" болады, ал жоспар нормаларын орындау үшін қажеттіден артық ресурстарды алуға тырысатын амбициялық менеджер бұл процесті қиын және көңіл көншітпейтін, тіпті мүмкін емес деп табады. Жоспарды орындауға баса назар аударғандықтан, менеджерлер жаңа технологияны қабылдауға да тартыншақ болуы мүмкін, өйткені жаңа процедураны енгізу операцияларды бұзып, жоспарды орындауға қауіп төндіруі мүмкін. Сыншылар сонымен қатар орталық жоспарлау өндірістің тұтынушылар үшін тиімсіз ассортиментіне немесе төмен сапалы өнімге әкелуі мүмкін екенін атап өтті. Өндірістік тауарлар тұтыну тауарларына қарағанда басымдыққа ие болды, нәтижесінде тапшылық экономикасында тұтыну тауарлары жетіспеушілікке ұшырады. Босануға қарсы таблеткалар мен жатыр ішіндегі құрылғылардың мерзімді тапшылығы Чехословакияда бұл жүйелердің сенімсіздігіне әкелді, сондықтан аборт контрацепцияның ең көп таралған түріне айналды. Көптеген премиум тауарларды тек шетелдік валютаны қабылдайтын, көптеген азаматтарға қол жеткізе алмайтын арнайы дүкендерде ғана сатып алуға болады, мысалы Чехословакиядағы Tuzex дүкендері. Нәтижесінде, мемлекеттік сектордан ұрланған тауарлармен қамтамасыз етілген қара нарықтар пайда болды. Чехословакияда "Егер мемлекеттен ұрлық жасамасаң, өз отбасыңды тонап жатырсың" деген мақал бар еді. Сонымен қатар, ірі әлеуметтік тазалаулардың салдарынан көптеген жұмысшылар қалыптасқан мамандықтарынан босатылды, сондықтан оларды көбінесе күмәнді әлеуметтік тегі жоқ, асығыс оқытылған жас жұмысшылармен ауыстыруға тура келді. Чехословакиялық бір азамат: "Бұл елде анықталмаған меншік құқығы, нарықтық бағалардың болмауы және аналогты нарықтық экономикамен салыстырғанда үлкен немесе бұрмаланған өндірістік қуаттар бар еді".
1970 жылдар
Экономикалық "нормалдану" міндетті орталық жоспарлау мен баға бақылауына қайта оралды. Орталық жоспарлау жүйесінің тек бірнеше өзгерісі сақталды, оның ішінде жоспарлаудың кейбір аспектілерін шоғырландырылған өндіріс бірліктеріне беру және тиімділік, өнімділік, сапа мен инновацияға, жалпы өнім көлемінен гөрі, баса назар аудару арқылы кейбір жоспар көрсеткіштерін өзгерту. Бесінші бесжылдық жоспар (1971–75 жж.) кезінде де нәтижелер қанағаттанарлық болды. Осы кезеңде таза материалдық өнімнің орташа өсуі біршама баяулады, жылына 5,7% құрады, бірақ жоспарланған 5,1% көрсеткішін асып түсті. Жалпы инвестициялардың өсуіне қарамастан, жалақы, табыс және жеке тұтыну деңгейі лайықты өсті. Ауыл шаруашылығы әлсіз сала болып қала берді, бірақ айтарлықтай жақсарды. 1975 жылға қарай ауыл шаруашылығы саласы мал өнімдерін өндіруде дерлік өзін-өзі қамтамасыз етті, ал егін өнімдерінде өзін-өзі қамтамасыз етуге қол жеткізуге болатын мақсат ретінде көрінді. Ауылдық жерлердегі жалақы өсті және механикаландыру қарқынды дамыды. Алтыншы бесжылдық жоспар (1976–80 жж.) кезінде экономикалық көрсеткіштер әлдеқайда қанағаттанарлық емес еді; кезеңнің соңғы жылдарында экономикалық өсімнің баяулауы ерекше байқалды. Жылдық таза материалдық өнімнің өсуі жоспарда көзделген 4,9%-ға қарағанда орташа есеппен 3,7%-ға ғана жетті. Ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіптің өсімі және өнімділік жоспарланған өсу мақсаттарына жете алмады. Ауыл шаруашылығындағы проблемалар ішінара 1976 жылғы құрғақшылыққа және 1979 жылғы қатты қысқы және көктемгі су тасқынына байланысты болды. Ауыл шаруашылығы техникасы мен қосалқы бөлшектердің жетіспеушілігі және тыңайтқыштардың нашар сапасы сияқты басқа да факторлар да ауыл шаруашылығы саласына әсер етті. Астық импортын көп көлемде жалғастыру қажет болды. Жоспар кезеңінде жеке тұтынудың өсу қарқыны төмендеп, 1979 жылы 0,5% ең төменгі деңгейге жетті. Сонымен қатар, алдыңғы жоспар кезеңінен айырмашылығы, бөлшек сауда бағасы бес жылдық кезеңде шамамен 11%-ға өсті. Жоспардың соңғы жылдарында ет, сүт және көкөніс сияқты негізгі тауарлардың қолжетімсіздігі туралы тұтынушылардың кең таралған шағымдары болды. Экономиканың дамуы, инвестициялық қаражаттың көп мөлшерде құйылуына қарамастан, жақсы болған жоқ. 1970-ші жылдарда инвестиция деңгейінің өсуі көмір және басқа да отын өндіруді ұлғайту және ядролық электр станцияларына арналған жабдықтарды өндіру үшін инженерлік салаларды дамытуға жұмсалған үлкен капиталдық шығындармен байланысты болды. Дегенмен, экономикаға құйылған едәуір қаржыны ескере отырып, 1970-жылдардың соңында Чехословакияның өнеркәсіптік зауыттарының жалпы жағдайы экономикалық жоспарлаушыларды көңілсіздікке түсірген болуы мүмкін. Чехословакияның 1970-жылдардың соңында кездескен энергетикалық және сауда проблемалары да өнеркәсіптік өсімнің баяулауына ықпал етті. Чехословакияның сыртқы саудасы 1970 жылдардың ортасынан бастап күрт нашарлай бастады. 1974 жылдан кейін мұнай бағасының әлемдік деңгейде тез өсуі ішінара Кеңес Одағынан импортталатын мұнай бағасына әсер етті, ал Кеңес Одағы Чехословакияның отын мен шикізаттың басты көзі болып табылды. Ел экономикасының тәуелді болған басқа материалдардың бағасы да экспорт бағасынан (негізінен өндірілген тауарлардан, әсіресе машиналардан) жылдам өсті. Партия және үкімет басшылары сыртқы қарызды арттырудан сақтанды және экспортты жоғары деңгейде ұстауға тырысты. 1970-ші жылдарда елдің тұтыну тауарлары мен машиналар өндірісінің айтарлықтай бөлігі импорттық төлемдердің өсуін өтеу үшін экспорттық нарыққа бағытталды. Коммунистік емес елдерден импортты шектеу отандық өндірістерге қажетті ресурстарды азайтты.
1980-1985 жылдар
1980 жылдардың басында экономиканың айқын шектеулері болды, оларды экономистер, саяси лидерлер және жалпы халық мойындады. Елде Шығыс Еуропадағы ең көне зауыттар мен жабдықтар қоры, тұрақтанған ресурстық база және энергия мен материалдар импортына өтеуілі тәуелділік күшейді. Энергия мен шикізатқа қажеттілікті азайту және чехословакиялық экспорттың бәсекеге қабілеттілігін арттыру үшін отандық өндірісті тиімді ету қажеттігі туды. Сонымен қатар, тұтыну деңгейі Батыс Еуропамен салыстырғанда әлдеқайда төмен болды. Экономикалық жоспарлаушылар жетінші бесжылдық жоспарға (1981–1985 жж.) шамалы өсім мақсаттарын қойды және жоспардың алғашқы екі жылында оларды төмендетті. Экономиканы «интенсификациялау» – ресурстарды тиімді пайдалануға баса назар аудару, жай ғана сандық өсім емес – үкімет саясатының басты қағидасы болды. Жетінші бесжылдық жоспардың алғашқы жылдары экономиканың күрт төмендеуіне әкелді. 1981 және 1982 жылдары жеке тұтыну нақты төмендеді. Түрмыс құны жалақыдан жылдам өсті. Бірақ соңғы үш жылда экономиканың жаңаруы бұрынғы нашар көрсеткіштерді толықтырып берді; ресми деректерге сәйкес, ел жоспар кезеңінде ішкі мақсаттарға қол жеткізіп немесе оларды асырып түсті. Дегенмен, «интенсификациялау» шараларының нәтижесі көңіл көншітпеді, бұл туралы лидерлердің өзі мойындады. Жетінші бесжылдық жоспардың салыстырмалы түрде жақсы нәтижелеріне қарамастан, бірнеше халықаралық тенденциялар кезең ішінде чехословакия экономикасына теріс әсер етті. Дамыған батыс елдеріндегі рецессия чехословакиялық экспортқа деген сұранысты азайтты, ал 1981 жылы Кеңес Одағы Шығыс Еуропаға, соның ішінде Чехословакияға мұнай экспортын 10%-ға қысқарту ниетін жариялады. 1983 және 1984 жылдары мұнай бағасы әлемдік нарықта төмендесе де, 5 жылдық формулаға байланысты КОМЕКОН (немесе советтік) бағасы советтік мұнай бағасын (1984 жылы Чехословакия импорттаған 16,6 миллион тоннаның 16,4 миллионы) өсіре берді. 1982 жылы Польшаның төлем дағдарысы және басқа Шығыс Еуропа елдерінің үлкен қарыздары салдарынан Батыс банктерінің Шығыс Еуропаға несие беруді шектеуі Чехословакияның Батыспен сыртқы саудасына кедергі келтірді. 1980-жылдардың басында экономиканың нашар көрсеткіштері партия лидерлерін кейбір өзгерістер қажеттігіне көндірді. Сондықтан, 1981 жылы жетінші бесжылдық жоспармен бірге үкімет «1980 жылдан кейін жоспарлы ұлттық экономикалық басқару жүйесін жақсарту шаралары жиынтығы» деп аталатын шектеулі реформалар жиынтығын енгізді. Реформалар салыстырмалы түрде консервативті сипатта болды және жарияланбастан басталып, таңдалған салалардағы кәсіпорындар басшыларына белгілі бір іс-қимыл еркіндігін берді, оларға өздерінің инвестициялық қызметтері мен қызметкерлерге қаржылық ынталандырулар беруде көбірек билік берді. Бұл реформаның мақсаты – өнеркәсіптің баға мен өндіріс шығындары туралы хабардар болуын арттыру болды. Алайда, реформалар орталық жоспарлау мен бақылауды күрт жеңілдетуді көздемеді. 1982 жылы ауыл шаруашылығында да реформалар жүргізілді, бұл шаралар шаруа қожалықтары қызметкерлеріне басқаруда көбірек тәуелсіздік беруге және шаруа қожалықтарының өнімдеріне қойылатын міндетті мақсаттардың санын шектеуге мүмкіндік берді. Батыстың көптеген сарапшылары бұл реформалардың жоспардың соңғы жылдарына оң әсер еткеніне сенді. Дегенмен, бұл ішінара реформалар Чехословакия лидерлерінің іздеген жаңғырту мен тиімділікті арттыру үшін жеткілікті толық емес деп есептелді.
The relatively favorable outcome of the Seventh Five Year Plan was noteworthy, particularly because several international trends had had negative effects on the Czechoslovak economy during the period. A recession in developed Western countries dampened their markets for Czechoslovak exports; and in 1981 the Soviet Union announced its intention to scale back oil exports to Eastern Europe, including Czechoslovakia, by 10%. Although in 1983 and 1984 worldwide prices for oil began to drop, the Comecon (or Soviet) price, tied to a 5 year formula, caused the price of Soviet oil (16.4 million of the 16.6 million tons imported by Czechoslovakia in 1984) to continue to climb. In 1982 the decision of Western banks to restrict credit to Eastern Europe as a result of Poland's serious payment problems and the sizable debts of other East European countries impeded Czechoslovakia's foreign trade with the West. The poor performance of the economy in the early 1980s persuaded party leaders that some changes were needed. Therefore, in conjunction with the Seventh Five Year Plan, in 1981 the government introduced a series of limited reforms called the "Set of Measures to Improve the System of Planned National Economic Management after 1980." Relatively conservative in design and initiated without fanfare, these reforms permitted somewhat greater freedom of action for managers of enterprises in selected operational areas, giving them more authority over their own investment activities and over providing financial incentives to workers. The intention was to make industry as a whole more aware of prices and costs. The reforms did not call for any appreciable loosening of central planning and control. In 1982 parallel reform measures were introduced for agriculture; the measures permitted farm officials to exercise greater management initiative and limited the number of binding targets imposed on farm production. Many Western observers believed that these reforms did have a helpful effect during the final years of the plan. It was felt, however, that these partial reforms were not sufficiently comprehensive to bring about the modernization and improvements in efficiency sought by Czechoslovakia's leaders.
1986-1989 жылдар
Сегізінші бесжылдық жоспарда экономиканы одан әрі "күшейту" қажеттігі қойылды. Жоспар өндірістің сапасы мен технологиялық деңгейін көтеруге, өнімге шаққанда энергия мен материалдардың құнын төмендетуге, еңбек өнімділігін арттыруға, жұмыс орнындағы жаңарулар қарқынын үдетуге, тәртіпті жақсартуға және экономиканың "құрылымдық" өзгеруін жалғастыруға бағытталған. Бұл өзгеру энергияны көп тұтынатын өндіріс салаларынан заманауи технологиялар мен капиталға көп талап ететін салаларға қарай жүрді. Ұлттық табыс 19%-ға немесе орташа есеппен жылына 3,5%-тан астам өсуге тиіс болды. Жоспар бойынша өнеркәсіптік өндіріс 15,8%-ға, яғни жылына шамамен 3%-қа өседі, ал жеке тұтыну 11,9%-ға ғана өседі. Бұл көрсеткіштер шамалы болғанымен, жетінші бесжылдық жоспардың нәтижелерінен жоғары болды. Тек ауыл шаруашылығы ғана алдыңғы жоспар кезеңімен салыстырғанда баяу өсті; жалғы 6,9%-дық өсіммен, орташа жылдық өсім 1%-дан сәл жоғары болды. Инвестициялар, әлі де төмен деңгейде болғанымен, жоспар іске асырылған кезде 10,4%-ға ұлғайып (1981–1985 жылдар аралығында 2,5% болғанмен), машина жасау және электроника, химия және металлургия салаларына, атом электр станцияларының құрылысына, табиғи газ желісін кеңейтуге және экологиялық жобаларға ерекше назар аударылуы тиіс болды. Жоспарда экспорттың ұлттық табыстан жоғары қарқынмен өсуі көзделді. Үкімет шетел валютасында үлкен қарыз алуды жоспарламады, керісінше, Батысқа 2 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі шағын қарызын төлеуге баса назар бөлді. 1980-жылдардың ортасында Чехословакия басшылары ел экономикасындағы кемшіліктерді және оны жылдам жаңарту қажеттігін мойындады. Үкімет Сегізінші бесжылдық жоспармен байланысты айрықша реформалар жарияламаса да, 1987 жылы 120-ға жуық өнеркәсіптік кәсіпорынды қамтыған тәжірибелік жоба басталды. Бұл кәсіпорындар орталық органдардан тек қана негізгі жоспарлау көрсеткіштерін алуға тиіс болды, ал қалғандарында өндірісті жоспарлауда, табысты қызмет түрлерін іздеуде және қаржыларын басқаруда көбірек тәуелсіздікке ие болды. Бұл реформалар 1981 жылғы "Іс-шаралар жиынтығынан" – қатаң орталық бақылауды сақтаған шаралардан, маңызды қадам болды. Бұл кеңестік бас хатшы Михаил Горбачевтің қолдауымен жүзеге асырылған реформаларға сақтықпен жауап болды. 1987 жылдың соңы мен 1989 жылға қатысты деректерді қосу қажет.
Ақшалай валюта
Корона (Kčs), немесе чех тәжі, ұлттық валюта болып табылды және 100 халерден тұрды. 1986 жылы валюта әлі де тек шектеулі жағдайларда және ресми бағамен айырбасталатын болды. Валюталық ережелерді бұзу ауыр құқық бұзушылық болып есептелді. Коронаны тек ел ішінде ғана пайдалануға болады, ал сыртқы саудада қолданылмады. 1987 жылы ресми, немесе коммерциялық, айырбас бағамы 1 АҚШ долларына 5,4 Kč құрады; туристік, немесе коммерциялық емес, бағамы 1 АҚШ долларына 10,5 Kč болды. Корона 123 миллиграмм алтынмен заңды түрде анықталды, бұл коммерциялық бағамның тарихи негізін құрады.
Банктік жүйе
Еліміздің банктік жүйесінің басында Чехословакияның Мемлекеттік банкі тұрды. Мемлекеттік банк – орталық банк, үкіметтің қаржылық агенті, елдің коммерциялық банкі, инвестициялық банк және өндіріп алу туралы хабарламалар бойынша есеп айыру агенті болды. Ол сондай-ақ елдегі басқа банктердің қызметін қадағалады және белгілі бір министрліктермен бірлесіп Чехословакияның қаржы жоспарын жасады. Басқа банктер де мемлекеттік меншікте болды, Мемлекеттік банкке бағынышты болды және арнайы функцияларға ие болды. Чехословакияның Коммерциялық банкі негізінен шетелдік валюта операцияларын жүзеге асырды. 1980 жылы банктік жүйені үш қосымша банк толықтырды – олардың екеуі үнемдеу банкілері, әр республика үшін біреуден, жеке тұлғаларға несие берді. Банктік жүйенің басты міндеті – қаржы жоспарын іске асыруда үкіметтің өкілі ретінде әрекет ету болды, оның маңызды бөлігі экономиканың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін несие беруді кеңейту және қысқартудан тұрды. Орталық билік инвестициялардың көп бөлігін тікелей бақылады, ал ұлттық жоспар өндірісті реттеді. Мемлекеттік банк кәсіпорындарға несие беруді қадағалаушы орган ретінде әрекет етіп, инвестициялар жоспарланған мақсаттарға сәйкес келуін қамтамасыз етті. Банктік несиелердің басым бөлігі айналымдық капиталға бағытталды, олар негізінен материалдарды сатып алу және дайын өнімдерді сатуды қаржыландыруға жұмсалды. Дегенмен, Мемлекеттік банк өкілеттіктері шектеулі болған сияқты, өйткені несиелер жоспарланған өндіріс бойынша нұсқауларға сәйкес берілді. Орталық билік капитал құнын ескермейтін және несие ағынына елеулі әсер етпейтін пайыздық мөлшерлемелерді белгіледі. Оның орнына, 1970 жылдардан бастап пайыздық мөлшерлемелер жоспардың мақсаттарын орындау үшін дифференциацияланды. Өндірістік процестерді жаңартуға кіріскен кәсіпорындар үшін пайыздық мөлшерлемелер төмен болды. Егер компаниялар жоспарланған мақсаттардан ауытқыса, айыптық мөлшерлемелер қолданылды. 1980 жылдардың ортасында инвестициялық несиелердің көп бөлігі өнеркәсіптік секторға, одан кейін ауыл шаруашылығына, құрылыс және бөлшек саудаға жұмсалды. Банктік жүйе қаржы жоспары шеңберінде жұмыс істеді. Қаржы жоспарының негізгі элементтері тұтыну мен инвестицияға бөлу, инвестицияларды шетелдік және ішкі қаржыландыру, жалақы мен бағалардың өзгеруі болды. Жоспарлау органдары 1953 жылы инфляциялық қысым күшейген кезде және халықтың жинақтары валюта реформасы нәтижесінде жойылған кезде болғандай, орталықтандырылған банктік жүйені ірі түзету шараларын жүзеге асыру үшін пайдалануға қабілетті болды. Осы тәжірибеден кейін шенеуніктер инвестицияларды қатаң бақылауға алды, бұл нақты жалақы мен тұрмыс деңгейінің біртіндеп өсуіне мүмкіндік берді. Бірақ 1970 жылдардың соңында, әсіресе 1980 жылдардың басында, сауда шарттарының нашарлауы, экономикадағы қиындықтар және энергетика мен өнеркәсіпте ірі инвестициялардың қажеттілігі тұтынуға бөлінетін қаражатты шектеді.
Инфляция және бағалар
Кеңес үлгісін таңу Чехословакия экономикасына созылмалы инфляциялық бейімділікті енгізді, бірақ инфляция міндетті түрде бағаларға көрінбеді. Бағаны бақылау (тек жеке азық-түлік тауарлары, әсіресе жеміс-жидектер мен көкөністер ғана еркін бағамен сатылды) нарықтағы тапшылықтар мен халықтың жинақ ақшасын көбейту сияқты басқа да салаларда инфляциялық көріністерді қайта-қайта тудырды. Шенеуніктер бағаның өсуін көбінесе шектесе де (баға индекстерінің баяу өсуіне себеп болып), 1970 жылдардың ортасына қарай бағаларды жиірек түзету қажет болды. Бұл тенденция 1980 жылдарға дейін жалғасты, ал 1982 жылы азық-түлік бағалары күрт өсті.
Бюджет және салықтар
Банктік жүйеден өзге, экономикалық саясатты және жылдық жоспарды іске асырудың тағы бір маңызды қаржы құралы орталық және республикалық үкімет бюджеттері болды. Чехословакия үкіметі бюджет туралы аз ақпарат жариялады. Дегенмен, батыс сарапшылары кірістердің артық шығыстардан гөрі көбірек болатынына сенді. Бюджеттік кірістер негізінен мемлекеттік экономикалық ұйымдар мен айналым салығы есебінен түсті. Табыс салығы кірістердің шағын бөлігін құрады. Басқа да аз көлемді кіріс көздеріне ауыл шаруашылығы салығы және кедендік баж кірді. Жоспарлау органдары осы бюджеттік қаражатты жоспарлық нұсқауларға сәйкес қайта бөліп, бюджетті субсидиялар немесе инвестициялық қорлар арқылы белгілі бір салаларды дамыту үшін пайдаланды. Орталық билік 1,5 миллионнан астам тауар түріне баға белгіледі. Мемлекеттік кәсіпорындар теориялық тұрғыдан тәуелсіз қаржылық бірліктер болып саналды, олар өндірістен түскен табыспен шығындарын өтеді. Бірақ, үкімет өндіріс жоспарларын, жалақы мөлшерлемелерін, өнімдер мен өндірісте қолданылатын материалдардың бағасын белгігендіктен, басшылардың басқарудағы тәуелсіздігі шектеулі болды. 1950 жылдары үкімет өзінің басымдықтарына сәйкес қайта бағыттау үшін кәсіпорындардың шығындардан артық барлық қаражатын жинады. 1958 жылғы реформалардан кейін кәсіпорындар артық қаражатты бақылауға көбірек мүмкіндік алды, бірақ үкімет артық қаражаттың көлемін бақылауын жалғастырды. 1980 жылдары үкімет кәсіпорындарды өз қаражаты мен банк несиесі есебінен жаңғыртуға және басқа да шектеулі инвестициялар жасауға, сондай-ақ бюджеттік қаражатқа тәуелділікті азайтуға ынталандырды. Бюджеттік кірістердің маңызды көзі болып табылатын айналым салығы алғаш рет Кеңес Одағында үкіметке қажетті қаражатты жинаудың қарапайым және тиімді тәсілі ретінде қолданылды, бұл үшін күрделі есеп жүргізу және бағалау қажет болмады. Ол 1953 жылы Чехословакияда енгізілді және 1960 жылдардың соңында ғана мемлекеттік кәсіпорындардан қосымша қаражат алынған кезде маңыздылығын жоғалтты. Салық бөлшек саудаға түсетін тауарларға салынатын, мөлшерлемесі өндірушінің шығындары мен бекітілген маржа арасындағы айырмаға және баға белгілейтін лауазымды тұлғалар анықтаған сату бағасына байланысты болатын. Киім-кешек, темекі өнімдері, алкогольдік сусындар және қант сияқты өнеркәсіптік тұтыну тауарларының бөлшек сауда бағасы картоп, сүт және жұмыртқа сияқты негізгі тағамдардың бағасынан әлдеқайда жоғары болды. Айналым салығы кіріс көзі болып қана емес, тұтыну үлгілерін әсер етуге арналған құрал да болды.