Кіріспе
Ceteris paribus (Ceteris paribus) (классикалық) – латын тіліндегі сөз тіркесі, "басқа жағдайлар тең болғанда" деген мағынаны білдіреді; осы сөз тіркесін қазақ тіліне "басқа барлық жағдайлар тең болғанда", "басқа жағдайлар өзгермей тұрғанда", "басқа бәрі өзгермесе" және "барлық нәрсе тең болғанда" деп аударуға болады. Егер бір жағдайдың екіншісіне себептік, эмпирикалық немесе логикалық байланысы туралы айтылғанда, бұл байланыс күтілетін жағдайларда әдетте дұрыс болғанымен, араласатын факторлардың салдарынан бұзылуы мүмкін екендігі ескерілсе, онда ол ceteris paribus болып есептеледі. Ceteris paribus қағидасы ғылыми зерттеулерде маңызды рөл атқарады, себебі ғалымдар зерттелетін байланысқа кедерілес болатын факторларды жоюға тырысады. Мысалы, эпидемиологтар тәуелсіз айнымалыларды тәуелді айнымалыларға әсер ететін факторлар ретінде бақылауға ұмтылады. Сол сияқты, ғылыми модельдеудегі жеңілдетілген болжамдар зерттеу үшін маңызды ұғымдарды түсіндіруге мүмкіндік береді. Экономикадағы мысал: "Егер сүттің бағасы төмендесе, ceteris paribus, сүтке деген сұраныс артады". Бұл, егер инфляцияның төмендеуі, баға белгілеу мақсаттары, пайдалылығы және маркетингтік әдістер сияқты басқа факторлар өзгермесе, сүттің бағасының төмендеуі оған деген сұраныстың өсуіне алып келеді дегенді білдіреді.
Ceteris paribus (also spelled caeteris paribus) (Classical ) is a Latin phrase, meaning "other things equal"; some other English translations of the phrase are "all other things being equal", "other things held constant", "all else unchanged", and "all else being equal". A statement about a causal, empirical, or logical relation between two states of affairs is ceteris paribus if it is acknowledged that the statement, although usually accurate in expected conditions, can fail because of, or the relation can be abolished by, intervening factors. A ceteris paribus assumption is often key to scientific inquiry, because scientists seek to eliminate factors that perturb a relation of interest. Thus epidemiologists, for example, may seek to control independent variables as factors that may influence dependent variables—the outcomes of interest. Likewise, in scientific modeling, simplifying assumptions permit illustration of concepts considered relevant to the inquiry. An example in economics is "If the price of milk falls, ceteris paribus, the quantity of milk demanded will rise." This means that, if other factors, such as deflation, pricing objectives, utility, and marketing methods, do not change, the decrease in the price of milk will lead to an increase in demand for it.
Экономика тарихы
Ceteris paribus экономикада ғасырлар бойы қолданылып келеді, оның көптеген тұжырымдары алғаш рет экономикалық контексте пайда болды. Алғашқы жазбалары 1295 жылға, Питер Оливи еңбектеріне дейін жетеді. Латын тіліндегі бұл фразаның ағылшыл тіліндегі жарияланымдарда қолданылуының ең ерте мысалы 17 ғасырда Уильям Петтидің еңбек теориясын негіздеу үшін пайдаланған сөйлемдері болып табылады. Экономист Джон Стюарт Миллдің осы латын фразасын қолдануы экономиканы қиын факторларды басқару арқылы сипаттағандықтан маңызды әсер етті. Экономист Альфред Маршалл 19 ғасырда ceteris paribus қағидасының танымалдығын арттыруға зор үлес қосты. Ол экономиканы қолдау мақсатымен ішінара тепе-теңдік талдауын ұсынды, сондай-ақ осы талдау мен оған ұқсас талдаулардың ceteris paribus қағидаларына негізделгенін мәлімдеді. Мысалы, егер сиыр етінің бағасы өссе – ceteris paribus – сатып алушылардың сиыр етіне деген сұранысы төмендейді деп болжам жасауға болады. Бұл мысалда, бұл қағида баға мен әдеттегі тауардың сұранысы арасындағы байланыстың барлық айналасын операциялық түрде сипаттау үшін қолданылады. Бұл операциялық сипаттама баға мен сұраныс арақатынасына әсер ететін белгілі де, белгісіз факторларды әдейі назардан тыс қалдырады. Сондықтан, ceteris paribus деп есептеу – берілген мысалға кез келген сыртқы ықпалдың жол бермеуі дегенді білдіреді. Мұндай факторларға мыналар жатуы мүмкін: алмастыратын тауарлардың бағасының өзгеруі (мысалы, шошқа немесе қой еті); сатып алушылардың тәуекелге қатыстылығының деңгейінің өзгеруі (мысалы, «қатық сиыр» ауруына байланысты қорқудың күшеюі); және тауардың қазіргі бағасына қарамастан, оған жалпы сұраныстың өзгеруі (мысалы, қоғамның вегетариандыққа бет бұруы). Бұл фраза көбінесе «барлық басқа факторлар өзгермейді» деп аударылады. Бұл басқа ештеңе өзгермейді дегенді білдірмейді, керісінше, ол тек бір өзгерістің әсерін бөліп қарастырады. Барлық басқа факторларды өзгермейтін күйде ұстау, есептеуде толық туынды емес, жартылай туындыны қолданумен, сондай-ақ бірнеше айнымалыны қамтитын регрессияны жүргізумен тікелей байланысты, осылайша бір айнымалының жеке әсерін анықтауға болады. Ceteris paribus – ғылыми модельдеудің кеңейтілген түрі. Ғылыми әдіс тәуелсіз айнымалының тәуелді айнымалыға тигізетін әсерін анықтау, оқшаулау және тексеру қағидаларына негізделген. Бір ескеретін жайт, экономикалық айнымалыларды тек теориялық тұрғыдан ғана оқшаулауға болады, ал тәжірибеде мұндай мүмкіндік жоқ. Сондықтан, ceteris paribus тек тенденцияларды ғана көрсете алады, абсолютті нәтижелерді емес.
Альфред Маршаллдың сипаты
Бұл ереже кейбір себептердің әсерін жеке қарастыру үшін, басқа факторлардың ықпалын болдырмайды деп есептеу арқылы қолданылады. Альфред Маршалл осы ережені былай түсіндірді:
Екі қолдану
Маршаллдың жоғарыдағы үзіндісі ceteris paribus ережесін қолданудың екі жолын көрсетеді: бірі – гипотетикалық, яғни бір фактордың әсерін жеке талдау үшін қандайда бір фактор тұрақты деп есептеледі. Бұл гипотетикалық оқшаулау болар еді. Мысал ретінде баға өзгеруінің кіріс әсерін және алмастыру әсерін гипотетикалық түрде бөлуді қарастыруға болады, бірақ олар іс жүзінде бірімен-бірі байланысты. Ceteris paribus ережесінің тағы бір қолданылуы – оны шамамен шешім табу құралы ретінде қарастыру. Бұл жағдайда ол мағыналы оқшаулауға әкеледі. Мағыналы оқшаулаудың екі аспектісі бар: уақыттық және себептік. Уақыттық оқшаулау ceteris paribus ережесі бойынша бекітілген факторлардың басқа факторларға қатысты өте баяу өзгеруін қажет етеді, осылайша оларды кез келген уақыт мезгілінде тұрақты деп қарастыруға болады. Мысалы, егер вегетариандық өте баяу таралып, сиыр етіне деген сұраныстың баяу төмендеуіне себеп болса, ал сиыр еті нарығы салыстырмалы түрде жылдам тепе-теңдікке келсе, онда біз кез келген сәтте сиыр етінің бағасын сұраныс пен ұсыныстың қиылысуы арқылы анықтай аламыз, ал сиыр етіне деген сұраныстың өзгеруі уақыт өте келе бағаның өзгеруін түсіндіреді (Уақытша тепе-теңдік әдісі). Мағыналы оқшаулаудың екінші аспектісі – себептік оқшаулау: ceteris paribus ережесі бойынша тоқтатылған факторлар зерттеліп отырған процестерге маңызды әсер тигізбеуі керек. Егер үкімет саясатының өзгеруі тұтынушылардың мінез-құлқында бірдей уақыт аралығында өзгерістерге әкелсе, тұтынушылардың мінез-құлқы өзгермейді деп есептеу мағыналы оқшаулау ретінде қабылданбайды (Лукастың сын).
Ceteris paribus шектеуі
Шындығында, ceteris paribus шартының белгілі бір шектеулері бар, көп жағдайда экономистер үшін факторларды тұрақты ұстау немесе болжамдар жасау қиын. Зерттеу жүргізгенде экономистер барлық айнымалыны бақылай алмайды немесе маңызды немесе ықтимал айнымалыларды анықтай алмайды. Ceteris paribus шартының шектеулері болғанымен, нарықтағы тенденцияларды зерттеуде оның маңызы зор.