Кіріспе

АҚШ Әскери-теңіз күштерінің "Сарго" класты суасты қайығы

{|

|
|Көтерілген:
|13 қыркүйек 1939
|

Су астында:
|2 × 126 ұялы "Сарго" аккумуляторлары және 1 наурыз 1939 жылы лейтенант Оливер Ф. Накин басқаруымен қолданысқа енгізілді.
|

Squalus-тың батуы және Sailfish ретінде қайтадан іске қосылуы

1939 жылғы 12 мамырда "Сквалус" кемесі Портсмут маңында сынақ сүңгілерін бастады. 18 сүңгіні сәтті аяқтағаннан кейін, 23 мамыр күні таңертең ол Isles of Shoals аймағында тағы бір рет суға түсті. Басты индукция клапанының (бетте таза ауа кіргізетін құрал) істен шығуы салдарынан торпедалық бөлім, екі машина бөлімі және экипаж жатын бөлмелері суға батты, нәтижесінде 26 теңізші бірден қаза тапты. Экипаждың жылдам әрекеті басқа бөлімдердің суға батуын болдырмады. "Сквалус" 74 метр тереңдікте су түбіне шөкті. Зерттеуші Альберт Р. Бэхнке бақылауымен жүргізілген су астына түсушілер жаңадан әзірленген гелиокс кестесін пайдаланып, мұндай тереңдіктегі сүңгілермен байланысты танымдық бұзылу симптомдарынан табысты сақтады, осылайша Бэхнкенің азоттық наркоз теориясын растады. Су астына түсушілер суға батқан су асты кемеден 33 адамды (32 экипаж мүшесі және бір азаматтық адам) құтқара алды. Төрт су астына түсуші – бас машинист Уильям Баддерс, бас ботсвайнер Орсон Л. Крандалл, бас металлшы Джеймс Х. Макдональд және бас торпедоман Джон Михаловски – құтқару және одан кейінгі құтқару жұмыстарында көрсеткен ерлігі үшін Құрмет медалімен марапатталды. "Сквалус" кемесінен аман қалғандарды табысты құтқару бір аптадан кейін Ливерпуль шығанағындағы апаттан айқын ерекшеленеді. Әскери-теңіз күштері жаңа конструкциялық ерекшеліктеріне ие болғандықтан, оны көтеру маңызды деп санады. Оның бату себебін мұқият зерттеу жаңа құрылысқа сенімділікті арттыруға немесе егер арзан және тиімді болса, қолданыстағы жобаларды өзгертуге мүмкіндік берер еді. Бұдан бөлек, Sturgeon және Snapper кемелерінде (әсіресе, 1920 жылға дейін S 5 кемесінде) бұрын болған ұқсас оқиғаларды ескере отырып, себебін анықтау қажет болды. "Сквалус" құтқару операциясын Портсмут теңіз кеме жасау зауытының командирі контр-адмирал Сайрус Коул басқарды, ол құрылыс корпусынан келген лейтенант Флойд А. Туслердің жұмысын бақылады. Коул сондай-ақ тәжірибелі командир Генри Хартлиді өзінің техникалық көмекшісі ретінде шақырды. Туслердің жоспары су асты кемесін үш кезеңде көтеру болды, осылайша оның бақылаусыз, бір жағын жоғары көтеріп, қайтадан бату қаупін болдырмақшы еді. 50 күн бойы су астына түсушілер кеменің астына кабельдерді өткізіп, оған сүзгіштерді бекітті. 1939 жылғы 13 шілдеде кеменің артқы бөлігі сәтті көтерілді, бірақ алдыңғы бөлігін қатты көк саздан босатуға тырысқанда, кеме тым жылдам көтеріле бастады, кабельдерінен шығып кетті. Тік көтеріліп, су бетіне шыққан кеменің 9 метрі он секундтан аспайтын уақытқа ауаға көтерілді, содан кейін ол тағы да түбіне батып кетті. Момсен оқиға туралы: "Сүзгіштер қирады, шлангтар кесілді және, айтайын, жүректер сыныққа ұшырады", – деді. Тағы 20 күн дайындықтан кейін, жаңадан құрылған сүзгіштер мен кабельдерді пайдаланып, келесі көтеру сәтті аяқталды, ал тағы екі операция да сәтті өтті. "Сквалус" 13 қыркүйекте Портсмутқа сүйретіліп, 15 қарашада қызметтен шығарылды. Құтқару және құтқару операцияларында барлығы 628 сүңгі жасалды. Панама каналы арқылы өтіп, Сан-Диегода жанармай құюдан кейін наурыздың басында Перл-Харборға келді. Содан кейін су асты кемесі Манилаға батысқа қарай жүзіп, Перл-Харборға шабуылға дейін Азия флотына қосылды. Тынық мұхиты соғысы кезінде қайта аталған кеменің капитаны кемедегі кез келген адам "Сквалус" деген сөзді айтса, оны келесі портта тастап кету туралы бұйрық берді. Бұл экипаж мүшелерінің өздерінің кемесін "Күлдірік балық" деп атауына әкелді. Бұл да жақсы қабылданбады, оны қолданғандар әскери сотқа тартылуы мүмкін еді.

Алғашқы бес патруль: 1941 жылдың желтоқсаны 1942 жылдың тамызы

Перл-Харборға шабуылдан кейін «Сейлфиш» Маниладан шығып, өзінің алғашқы әскери патрулімен Лусонның батыс жағалауына бет алды. 10 желтоқсанның басында ол крейсерлер мен эсминстердің қолдауымен қону күшін байқады, бірақ ату позициясын ала алмады. 13 желтоқсан түнінде ол екі жапондық эсминцінмен байланысқа шығып, су астынан шабуыл жасады. Эсминцтер оны анықтады, бірнеше тереңдік зарядтарын тастады, ал «Сейлфиш» екі торпеда атып, жақын маңда үлкен жарылыс болды, бірақ зақым келтірілмеді. Эсминцтер 18–20 тереңдік зарядтарымен қарсы шабуыл жасады. Ол 17 желтоқсанда Манилаға оралды. Оның екінші патрулі (қазір Ричард Г. Вогедің қолбасшылығымен) 21 желтоқсанда басталды және су асты кемені Формоза аймағына жеткізді. 1942 жылғы 27 қаңтарда таңертең, Давао қаласының жанындағы Хальмахерадан, ол бір кемеге кездесіп, 4 торпедамен күндізгі су астынан шабуыл жасады, нысананың зақымдалғанын хабарлады, бұл үшін оған есеп берілді. Алайда, крейсердің екі эскорты «Сейлфишті» терең суға түсіріп, үнсіз жүгіруге мәжбүр еткендіктен, зақымды бағалау мүмкін болмады. 260 фут (79 метр) тереңдікте жүріп, су асты кемесі эсминецтерден қашып, Яваға қарай оңтүстікке бет алды. Ол 14 ақпанда Джилатжапқа жанармай құю және қайта қарулану үшін келді. 19 ақпанда үшінші патрульге шығып, Ломбок бұғазы арқылы Ява теңізіне қарай бет алды. Ява теңізіндегі шайқаста одақтастардың жеңілісінен кейін «Хьюстон» ауыр крейсері мен екі эскортты көргенде, 2 наурызда «Сейлфиш» жау эсминцін тосқауылдады. Сәтсіз шабуылдан кейін, эсминец пен патрульдік ұшақтардың тереңдік зарядтарынан қашу үшін терең суға түсуге мәжбүр болды. Сол түні, Ломбок бұғазының аузында, ол төрт эсминецпен бірге жапондық авианосец «Каганы» байқады. «Сейлфиш» төрт торпеда атып, екеуі соқты. Нысананы отпен жанып, суға батып, «Сейлфиш» тереңге түсті, ал эскорттар келесі 90 минут ішінде қырық тереңдік зарядын жіберді. Ол эсминецтер мен ұшақтардан қашып, 19 наурызда Фримантлге (Батыс Австралия) жетіп, жау кемелерін батырған алғашқы АҚШ су асты кемесі деп есептелді. Бірақ шындығында «Кага» 1942 жылдың маусым айында Мидуэй шайқасының маңында зақымданудан кейін батырылды. Соғыстан кейін «Каганың» Ломбок бұғазы аумағында болмағаны және нысананың шын мәнінде «Камогава Мару» әуе кемесі болғаны анықталды, бұл әлі де құнды нысана еді. Ява теңізі мен Селебес теңізі «Сейлфиштің» төртінші патрулінің аймақтары болды (22 наурыз – 21 мамыр). «МакАртурдың партизандарына» 1856 оқ ұшаққа қарсы оқ-дәрі жеткізіп бергеннен кейін, ол тек бір кемемен байланысқа шықты және Фримантелге оралғанға дейін нысанаға шабуыл жасай алмады. Су асты кемесінің бесінші патрулі (13 маусымнан 1 тамызға дейін) Оңтүстік Қытай теңізінде Индокитай жағалауында болды. 4 шілдеде ол ірі жүк кемесін тосқауылдап, іздеді, бірақ нысананың ауруханалық кеме екенін анықтады және отын ашты. 9 шілдеде ол жапондық жүк кемесін тосқауылдап, торпедалады. Торпедалардың бірі соқты және кеме 15° бұрылыс алды. «Сейлфиш» тереңге түскенде бірнеше жарылыс естілді және бұранданың шуы естілмеді. 90 минуттан кейін су асты кемесі сол аймақта пайда болғанда, ешбір кеме көзге түспеді. Соғыс кезінде ол 7000 тонналық кемемен есептелді, ал соғыстан кейін жапондық деректерді зерттеу сол күні аймақта батқан кеме жоқ екенін растады, бірақ «Сейлфиш» Индокитай жағалауында 11°31'N, 109°21'E координаталарында жапондық көлік кемесі «Аобасан Маруды» (8811 GRT) зақымдады. Оның тоғызыншы патрулі (командирі Уильям Р. Лефавур) 25 шілдеден 16 қыркүйекке дейін жалғасты және Формоза бұғазы мен Окинава жағалауындағы суларды қамтыды. Ол тек екі контактты (Наха, Окинавадағы 2500 тонналық бу кемесі және қайық) анықтады, бірақ пайдалы нысаналар жоқ еді, содан кейін «Сейлфиш» Перл-Харборға оралды.

10-шы патруль: 1943 жылдың қарашасы - 1944 жылдың қаңтары

После ремонта в Перл-Харборе, она вышла в море (под командованием Роберта Э. МакКорта) с обновленной командой 17 ноября для своего 10-го патруля, который пролегал к югу от Хонсю. По пути она испытала "горячий ход" в восьмом торпедном аппарате (в кормовой части), и (после того, как капитан сам спустился за борт, чтобы осмотреть повреждения) вытолкнула торпеду; аппарат оставался неработоспособным на протяжении всего патруля. После дозаправки на Мидуэе, она была предупреждена ULTRA о быстром конвое японских кораблей до прибытия на позицию. К юго-востоку от Йокосуки, в ночь на 3 декабря, она установила радарный контакт. Группа состояла из японского авианосца Чую, крейсера и двух эсминцев. Несмотря на сильное волнение, вызванное ветрами тайфуна, "Сейлфиш" маневрировал в огневую позицию незадолго после полуночи 3-4 декабря, погрузился на радарную глубину (лишь радарная антенна оставалась над водой) и выпустил четыре носовые торпеды по авианосцу с дистанции, нанеся два попадания. Она ушла на глубину, чтобы уйти от преследующих эсминцев, которые сбросили 21 глубинных бомбу (лишь две близко), перезарядилась и в 02:00 всплыла, чтобы возобновить преследование. Она обнаружила множество радарных целей и медленно движущуюся цель, которую было невозможно идентифицировать в плохой видимости. С наступлением рассвета она выпустила еще один залп из трех носовых торпед, нанеся еще два попадания поврежденному авианосцу. Погрузившись, чтобы уклониться от японской контратаки, затрудненной бушующим морем, "Сейлфиш" поднялся на глубину перископа и в 07:58 увидел, как авианосец лежал неподвижно в воде, с креном на левый борт и кормой вниз. Велись приготовления к эвакуации корабля. Позже утром "Сейлфиш" выпустил еще один залп из трех торпед, нанеся два заключительных попадания. Громкие внутренние взрывы и звуки разрушения были слышны, когда подводная лодка погрузилась, чтобы уйти от атаки глубинных бомб. Внезапно появился крейсер, и, опасаясь, что она может всплыть на поверхность, "Сейлфиш" ушла на глубину 90 футов (27 м), упустив шанс на эту новую цель. Вскоре после этого авианосец Чую пошел на дно, став первым авианосцем, потопленным американской подводной лодкой в войне, и единственным крупным японским военным кораблем, потопленным действиями противника в 1943 году. Ирония судьбы заключается в том, что "Чую" перевозил американских военнопленных со "Скалпина", той же лодки, которая помогла обнаружить и спасти "Сейлфиш" (тогда "Скваллус") более четырех лет назад. 20 из 21 члена экипажа "Скалпина" погибли. Однако, ни один из них не входил в состав первоначальной спасательной группы. Также погибло 1250 японцев. После того, как она уклонилась от обстрела японского истребителя 7 декабря, она установила контакт и начала слежение за двумя грузовыми судами с двумя эскортами утром 13 декабря к югу от Кюсю. Той ночью она выпустила залп из четырех торпед по двум грузовым судам. Было слышно два мощных взрыва, включая внутренний вторичный взрыв. "Сейлфиш" услышала, как "Тотай Мару" развалился и пошел на дно, когда эсминцы предприняли энергичную, но неточную атаку глубинных бомб. Когда "Сейлфиш" догнал другое грузовое судно, оно было неподвижно в воде, но прикрыто заслоном из пяти эсминцев. Вместо того, чтобы столкнуться с самоубийственными шансами, подводная лодка тихо покинула район. В ночь на 20 декабря она перехватила вражеский госпитальный корабль, который оставила без внимания. 21 декабря, при приближении к Бунго-Суйдо (Бунго-каналу), "Сейлфиш" перехватил шесть крупных грузовых судов, сопровождаемых тремя эсминцами. С пятью оставшимися торпедами она выпустила залп из трех кормовых аппаратов, нанеся два попадания по самой большой цели. Погрузившись, чтобы уйти от приближающихся эсминцев, подводная лодка обнаружила звуки разрушения, когда "Уё Мару" (6400 БРТ) пошел на дно; эсминцы контратаковали 31 глубинной бомбой, "некоторые очень близко". "Сейлфиш" завершил свой десятый патруль в Перл-Харборе 5 января 1944 года. Она заявила о потоплении трех кораблей общим водоизмещением 35 729 БРТ, а также о повреждении одного корабля водоизмещением 7000 тонн, что считалось самым успешным патрулем по тоннажу на тот момент; после войны это число было сокращено до двух кораблей и (без учета "Уё Мару") 29 571 тонны.

Он бірінші патруль: 1944 жылдың шілде-қыркүйек айлары

Маре аралында 15–17 маусымда кең ауқымды жөндеуден өткен соң, ол Гавайиге қайтып келді және 9 шілдеде Стэн Мозли басқаратын "wolfpack" ("Moseley's Maulers") құрамында, "Гринлинг" және "Биллфиш" су асты кемелерімен бірге Лусон-Формоса аймағындағы кемелерге шабуыл жасау үшін теңізге шықты. 6 тамыздың түстен кейін "Сейлфиш" және "Гринлинг" жау конвойын анықтады. "Сейлфиш" оқ атуға қолайлы жағдайға келді және мина орнатушы кемеге үш торпеда атып жіберді. "Сейлфиш" өзінің 11-ші патрулін 6 қыркүйекте Мидуэйде аяқтады; соғыс кезінде ол 13 200 тонналық төрт кемеге залал келтірді, бірақ соғыстан кейін бұл көрсеткіш 2100 ГРТ (Тоан Мару) болатын бір кемеге дейін төмендеді.

Он екінші патруль: 1944 жылдың қыркүйек-желтоқсаны

Оның 12-ші патрулі – 26 қыркүйектен 11 желтоқсанға дейін – Лусон мен Формоза аралығында, «Помфрет» және «Парче» су асты кемелерімен бірге жүргізілді. Тайфунның шетінен өткеннен кейін, «Сейлфиш» құтқарушылық міндетін орындау үшін белгіленген аймаққа келді. 12 қазанда, жаудың шабуылдарынан қауіп-қатерге қарамастан, су бетінде қалып, Формозадағы жапон базаларына шабуыл жасағаннан кейін ұшақтарын тастап кеткен 12 әскери-теңіз күштерінің ұшқышын құтқарып алды. Жау кемелері құлаған ұшқыштарды тұтқындауға тырысқанда, ол палубалық қаруымен бір самолёт пен қарауылдық кемені баттырды. Келесі күні тағы бір ұшқышты құтқарып алды. Су асты кемелері 24 қазанда Саипанға уақытша жолаушыларын түсіру, жанармай құю және ұсақ жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін кірді. «Құртты қалыңдықпен» патрульдік аймаққа оралғаннан кейін, 3 қарашада көліктік кемеге сәтсіз шабуыл жасады. Келесі күні «Сейлфиш» Лусон бұғазында 20°08' солтүстік ендігі, 121°43' шығыс бойламындағы жапондық «Харуказе» эсминцісіне және 890 тонналық «Т 111» жапондық десанттық кемесіне нұқсан келтірді. Портсмут қаласының және аймақ тұрғындарының су асты кемесін ескерткіш ретінде сақтап қалуға жасаған тырыстары сәтсіз аяқталды. 1946 жылғы қарашада, соғыс тоқтаған күні, сол кездегі Әскери-теңіз күштерінің орынбасары Джон Л. Салливанның қатысуымен, су асты кемесінің мұнарасын сақтап қалу туралы келісімге қол жеткізілді. Су асты кемесінің қалған бөлігі бастапқыда атом бомбасын сынау үшін нысана ретінде немесе конвенциялық қару-жарақпен батыру үшін жоспарланған. Алайда, ол 1948 жылғы наурыз айында сатылымға қойылды және 1948 жылғы 30 сәуірде Әскери-теңіз кемелерінің тізілімінен шығарылды. Қалдықтары 1948 жылғы 18 маусымда «Люрия Бразерс» компаниясына металл терісіне сату үшін сатылды. Оның мұнарасы әлі күнге дейін Портсмут кеме құрылыс орнында, кемедегі қаза болған экипаж мүшелерінің құрметіне ескерткіш ретінде тұр.

Медиада

2001 жылы Джеймс Кич режиссерлік еткен және Сэм Нил Чарльз Б. "Швециялық" Момсен рөлінде, ал Джеймс Б. Сикинг адмирал Сайрус Коул рөлінде ойнаған "Суға батқан" телефильмі USS Squalus кемесінің жоғалуы және оның 33 құтқарылған адамдарын құтқару оқиғасын бейнеледі. Сюжет кеменің батып кету оқиғасына жақыннан ілесіп, жазылған. "Суға батқан" фильмінде 2000 жылғы "U 571" фильмі үшін түзілген модельдер мен декорациялар қолданылды. "Суға батқан" фильмінде USS Squalus және USS Sculpin кемелерін бейнелеу үшін пайдаланылған жүзбелі декорация – Мальтада "өзгертілген" S 33 кемесі ретінде "U 571" үшін салынған, суға батпайтын көшірме. Бұл көшірме әлі де Мальтадағы Үлкен портың ішкі бөлігіндегі Марсада бекітіліп, суда жүзіп тұр. 2006 жылы BBC телеарнасы "Ашылу саяхаттары" атты бағдарламалар сериясын ұсынды, оның біріншісі "Жылбырмен ілінген" деп аталды, ол Пол Роуздың баяндауымен USS Squalus кемесін құтқару миссиясының тарихын айтты.