Кіріспе
Кейінгі Артурий дәстүрлеріндегі кейіпкер Моргауз (/m/ɔr/'/ɡ/eɪ/z/; Morgawse деп те жазылады), Оркней патшайымы, Артурий аңызындағы кейіпкер, ол Гевейн мен Мордредтің анасы, екеуі де Артур патшаның тарихында және оның құлдырауында маңызды рөл атқарады. Ерте мәтіндерде Моргауз Мордредтің әкесі, Оркнейдің Лот патшасының әйелі болып кестеленген, олардың басқа балалары да болуы мүмкін. Кейінірек жазылған нұсқаларда, соның ішінде «Le Morte d'Arthur» шығармасында, Мордред Артурдың Моргаузбен, оның жақын туысымен жасаған қателік нәтижесінде дүниеге келгендігі айтылады. Сондай-ақ, ол Морган ле Фейдің қарындасы, Гарет, Агравейн және Гаэристің анасы, соңғысы оны өлтіреді.
Morgause (/m//ɔr/'/ɡ//eɪ//z/; also spelt Morgawse), Queen of Orkney, is a character in Arthurian legend in which she is the mother of Gawain and Mordred, both key players in the story of King Arthur and his downfall. In early texts, Morgause is the wife of King Lot of Orkney, Mordred's father, with whom she may also have other children. In later versions, including the seminal Le Morte d'Arthur, Mordred is the offspring of Arthur's accidental incest with Morgause, his estranged half sister. There, she is furthermore a sister of Morgan le Fay, as well as the mother of Gareth, Agravain, and Gaheris, the last of whom murders her.
Қасиет тарихы және оның аналогтары
Монмут Геффридің 12 ғасырдың басындағы нормандық-уэльс жылнамасы «Британия тарихында» (Historia Regum Britanniae) Анна есімді кейіпкер кездеседі. Ол Утер Пендрагон мен оның әйелі Игрейннің жалғыз қызы ретінде суреттеледі, осылайша Артурдың толыққанды (кіші) әпкесі болады. Ол Лот патшаның әйелі және Гауэйн мен Мордредтің анасы, бірақ Джеффри оның басқа да еңбектерінде оны аз сипаттайды. Бұл кейінірек «De Ortu Waluuanii» романында кеңінен баяндалды, онда жас Лоттың жас Аннаға ғашық болғаны айтылады. Лайамонның ағылшын «Брут» кітабында Анна мен Лоттың (Мерлиннің болжауында) барлығы жеті баласы болғаны айтылады, бірақ Мордред Гауэйннің жалғыз ағасы болып қалады. Уэйстің нормандық жылнамасы «Roman de Brut» оны Шотландия патшайымы және Гауэйннің анасы деп атайды, бірақ оның немесе Гауэйннің Мордредпен байланысын атамайды (тек Артурдың жүйесі ретінде сипатталады). Джон Фордунның 14 ғасырлық шотландтық жылнамасы «Chronica Gentis Scotorum» бойынша Анна және оның ұлы Мордред тақтың заңды мұрагерлері болды, өйткені Артур Утердің заңсыз ұлы ғана еді. Бұл мотив шотландтық жылнамалық дәстүрде де сақталған. Мысалы, Гектор Бойцедің «Historia Gentis Scotorum» еңбегінде пикттер патшасы Лоттың әйелі Артурдың әпкесі (қарындасы емес) Анна, кейінірек Кристина деп аталды, ол да Утердің заңды мұрагері ретінде бейнеленеді. Гауэйннің уэльстік алғысы Гвалчмей ап Гвиардың анасы Гвиар деп саналады (кейінгі уэльстік Артур әдебиетінде Гауэйн жергілікті батыр Гвалчмейдің синонимі болып саналады). Гвиар (мағынасы «қан» немесе «құйылған қан») Гвалчмейдің әкесінің аты емес, Уэльстің үштіктеріндегі стандартты атау. (Матронимдер кейде Уэльсте қолданылған, мысалы Math fab Mathonwy және Gwydion fab Dôn, сондай-ақ ерте Ирландияда да жиі кездесетін. «Historia Regum Britanniae» («Welsh Bruts») кейбір уэльстік адаптациялары, мысалы Brut Tysilio, Аннаны Gwyar-мен анық сәйкестендіреді, бұл екі атауды бір мезгілде Lleu (Лот) әйелі үшін қолданады. Бірақ басқа көздер бұл алмастыруды қолдамайды, бұл Gwyar және Анна тәуелсіз пайда болғандығын көрсетеді. «Артурдың тууы» Аннаға Арморика патшасы Эмир Ллидауды (Бретаньнің Будик II) үйлендіреді, ол Хауэлдің (Хуэл) анасы болады, сондай-ақ Ллеудан үш қыз тудырады. Ален Бушардың «Бретон Гранде Хроники де Бретания» романында «Анна немесе Эмине» Утердің үлкен баласы, ол сонымен бірге Будичке үйленіп, Хоелді тудырады. Вольфрам фон Эшенбахтың «Парзивал» романында Аннаның орнына Сангивке келеді, оны Утер Лотқа үйленер алдында Флорант есімді рыцарьға үйлендіреді. Тағы бір неміс ақыны, Дер Плейер, Гауэйннің анасын Сейфе деп атайды, ол Лот патшаның әйелі, бірақ Гахеристің анасын Антонье деп атайды, Артурдың басқа әпкесі және Гритенланд патшасының әйелі. Онда және басқа ерте еңбектерде Мордредтен басқа (жас ағасы, мәтіндерде әрдайым кездеспейді, әсіресе Гауэйннің жасына қатысты), Гауэйнге әдетте патша Лоттың қыздарынан әртүрлі әпкелер беріледі. «Парзивалда» оның Бекюрс есімді ағасы да бар. Томас Грейдің англо-нормандық жылнамасы «Scalacronica» Артурдың «ең үлкен» (тек үлкен емес) әпкесі Лотқа сыйлағанын айтады. Моргауз типті атаудың ең ерте белгілі түрі - ол Кристиан де Тройестің «Персевал» жалғасының бірінші бөлімінде берілген Оркадес (Норкадес) (бұрынғысы бір кезде Ваушиер де Денейнге тиесілі болған және 1200 жылға дейін дабылданған). Кристианның және оның жалғастырушыларының еңбектерінде ол ұлдары Гауэйн, Агравен, Гаэрис және Гареттің (Персевалда көрсетілгендей) анасы ретінде көрінеді, ал оның әртүрлі қыздарына Кларисант пен Соредамор жатады. «Персевал» және оған байланысты кейбір романстар оның анасымен және кем дегенде бір қызымен бірге қамалдың оқиғасына жеткенге дейін қамалда жасырын өмір сүргенін айтады (сонымен қатар Қыздар қамалы). Моркадес (Morchades, Orchades) ретінде ол «Les Enfances Gauvain» (13 ғасырдың басында) және тағы да Генрих фон де Тюрлиннің «Diu Crône» (шамамен 1230) шығармаларында кездеседі. Оның аты бастапқыда жер атауы болған болуы мүмкін, өйткені «Оркадес» Гауэйннің ата-анасы дәстүрлі түрде басқаратын жерлердің иелері Оркни аралдарының латынша атауымен сәйкес келеді (басқаша айтқанда, бұл көбінесе Лотиан аймағы). Орта ғасырлар зерттеушісі Роджер Шерман Лумистің пікірінше, бұл топоним «Морган» атауының әсерінен «Моркадс» және ақырында «Моргауз» нұсқаларына бұзылған. Ол сондай-ақ оны уэльстің Дехтире құдайынан алған. Оның 13 ғасырдың басындағы ғаламдық романс-прозалық «Вулгата циклындағы» параллелі Бримесент деп аталады (қолжазба нұсқасы Гермесент), ол кейінірек 13 ғасырдың соңындағы «Артур және Мерлин» және 15 ғасырлық итальяндық жинақта «La Tavola Ritonda» да Белисен деп аталады. Мерлиннің авторы Роберт де Боронның 1200 жыл шамасындағы француз тіліндегі романынан басталатын прозалық романс дәстүрінде (соның ішінде «Вулгата циклы» және жоғарыда аталған француз емес екі романс) ол Артурдың әртүрлі жарты әпкелерінің бірі болып табылады. Олардың ата-аналары Тинтагелдің графы Горлоис және оның әйелі Игрейн (кейінірек Утердің әйелі және Артурдың анасы). Роберттің түпнұсқа «Мерлинде» ол аталмайды (бір ғана аталған әпкесі Морган), және оны «Лот патшаның әйелі» немесе «Оркней патшайымы» (Orcanie) деп ғана атайды. «Post Vulgate Cycle» бойынша да ол ешқашан аталмайды және тек «Оркней патшайымы» деп аталады.
Малори мен оның дереккөздерінде
Томас Малоридің 1485 жылы жинақталған Артур жырлары «Le Morte d'Arthur» француз прозалық циклдарына негізделген. Моргауз (сондай-ақ Моргвезе немесе Маргвезе) – герцог Горлуа мен леди Игрейннің үш қызының бірі. Малоридің айтуынша, француз прозалық циклдарында олардың анасы Артурдың болашақ әкесі, жоғары патша Утер Пендрагонға жесір болып, кейін қайтадан тұрмысқа шыққан. Одан кейін ол және оның кіші қарындастары, Элейн (Мерлинде Блазин деп аталады) және Морган («ле Фэй», кейін Ивайннің анасы), енді Утердің асырап алған қыздары, оның одақтастарына немесе вассалдарына күйеуге берілді. Жас Моргауз Оркадия патшасы Лотқа үйленеді және одан төрт ұл тудырады. Олардың барлығы кейін Артурға Дөңгелек үстелдің рыцарьлары ретінде қызмет етеді. Олар – Артурдың ең жақын және үлкен серіктерінің бірі, қараңғы жағы бар Гавейн; құпия түрде қасіретке ұшыраған және бұрмаланған сатқын Агравейн; шебер ұрыскер, бірақ мазасыз Гаэрис; және ең кіші Гарет, мейірімді және сүйкімді рыцарь, оған Малори өзінің жұмысының сегіз бөлігінің бірін (Оркнидің Гарет кітабы) арнайды. Моргауздың күйеуі Лот патша, Утер патшаның өлімінен және оның мұрагерінің табылғаннан кейін Артурға қарсы бүлікке қатысады. Соғыс кезінде тыңшы ретінде ол Карлеонға келеді, онда Артур патшаның баласына барады, олардың туыстық байланысын білмей, оның жатын бөлмесіне кіреді және олар Мордредті дүниеге келтіреді. Оның күйеуі, Мордредті өз ұлы ретінде өсірген, кейін патша Пеллинор шайқаста өлтіреді. Оның барлық ұлдары әкесінің сарайынан кетіп, Камелотқа қызмет етеді, онда Гавейн мен Гаэрис Лоттың өлімі үшін Пеллинорды өлтіріп, екі отбасы арасындағы ұзақ қандық қастықты бастайды, бұл Артур патшалығының құлауына себеп болады. Дегенмен, Моргауз сер Ламоракпен қарым-қатынасқа түседі, ол Пеллинордың ұлы және Артурдың ең жақсы рыцарьларының бірі. Бірде Ланселот пен Блеоберис Ламорак пен Мелеаганттың қай патшайым әдемірек, Моргауз ба әлде Гвиневра ба, деп дауласып жатқанын көреді. Ақырында, оның ұлы Гаэрис оларды ордасына барған кезде төсекте бірге табады (Пост-Вулгатадағы Ретенаме ордасы, Оркниде Артурдың Логресімен шекарада). Ашуға ішкісін тыйып, ол Моргаузды шашынан ұстап, басын шауып тастайды, бірақ оның қарусыз сүйіктісін аяйды (ол төсекте оның қанына толы жалаңаш қалған, кейін төрт Оркни бауыры тең емес ұрыста өлтіреді). Гаэрис (Пост-Вулгатадағы нұсқасында оның әрекеті патшайымның «жаман бұзықтығы» үшін әділ жаза ретінде қорғалады) Артурдың сарайынан қуылған (бірақ кейін қайтадан пайда болады, ақырында Ланселот өлтіреді). Пост-Вулгатадағы оқиғада Гаэрис ағалары Гавейн мен Агравейн оны анасының өлімі үшін жазалауға ант етеді, бірақ Гарет пен Борс оларды жанжалды тоқтатуға көндіреді. Артур Оркни королевасын Камелоттағы басты шіркеуге жерлейді, оның өлтірушісінің есімін жазады, ал барлығы оны жоқтап, Гаэрис жасаған «пайғамбарлықсыз және қатыгез» әрекетті айыптайды, тіпті Гаэрис өзі де өз-өзіне қуғын-сүргінге ұшырағанда. Алайда, Малоридің айтуынша, Ланселот Моргаузды өлтіруді «ұятты» деп атайды, бірақ Гавейн Гаэриске Ламоракты тірі қалдырғаны үшін ғана ашуланады. Оның өлімі алғаш рет Пост-Вулгатадағы «Queste» кітабына енгізілген; Малори «Prose Tristan» екінші нұсқасын қолданды. Мордредтің тууы Артур жырларының әртүрлі шығармаларында әртүрлі сипатталады. «Vulgate Merlin» жырларында оқиға ертерек орын алады, жас Артур өгей інісі Кейге қарапайым қызметші болған кезде (тасқа семсерді тартып алуға дейін) және оның нағыз тегі туралы ештеңе білмегенде. Британия лордтарының кездесуі кезінде, Лот патша аң аулауға кеткенде, Артур патшайымның бөлмесіне кіріп, оның күйеуі болып көрінеді; ол ақырында алдауды ашады, бірақ келесі күні кешіріп, оқиғаны екеуінің арасында құпия сақтауға келіседі. Керісінше, «Post Vulgate Merlin Continuation» жырларындағы флэшбек көрінісі Оркни королевасын жас жартылай ағасымен жасаған инцесттік қарым-қатынаста толыққанды хабардар және құштар ретінде көрсетеді.
Қазіргі көркем әдебиет
Қазіргі Артурияда Моргауз кейіпкері Морган ле Фэймен жиі шатастырылады; Джон Бурманның "Эскалибур" (1981) фильмінде, мысалы, Моргауздың Мордредтің анасы рөлі "Морганаға" ауыстырылады. Э.Р.Хубердің айтуынша, "Артурдың өлімі" және оның ортағасырлық алдыңғыларын оқығанда, Моргауз қазіргі заманға дейін жамандыққа толы адам болмағандығы анық көрінеді". Ал, қазіргі заманғы кейбір авторлар, мысалы, Альфред Теннисон немесе Говард Пайл Беллисент есімін қолданады. Моргауз - Т. Х. Уайттың "Ауа мен қараңғылық патшасы" романының басты кейіпкері (1939), оның "Бір кездегі және болашақ патша" сериясындағы төрт кітаптың екіншісі. Ол Артурды жек көреді, себебі оның әкесі оның әкесі мен анасын өлтіріп, зорлаған, ал оның балаларын, Оркни тайпасы ретінде танымал, Пендрагондарды жек көруге тәрбиелейді. Ол Артурды сиқыр арқылы азғырып, Мордредті дүниеге келтіреді. Малоридегідей, ол Ламоракпен бірге төсекте табылған, бірақ оны өлтірген Агравайн. Мордредті жалғыз өзі өсіргендіктен, ол Артурды анасының өлімі үшін кінәлайды. Мерлин романдары (1970-1983) бойынша, Мэри Стюарт Моргузды Мерлиннен сиқыр білімін үйренгісі келетін, бірақ ол одан бас тартқан, амбициялы және ренішті жас ханшайым ретінде сипаттайды. Ол Артурды алдап, кейін оны өзіне қарсы пайдалануды үміттенеді. Қара күштерге билік ететін сиқыршы, Моргауз - Гиллиан Брэдшоудың "Ұзын желдің асты" сериясындағы алғашқы екі романның ("Майдың шоқысы", 1980 және "Жаз патшалығы", 1982) басты кейіпкері. "Жаз патшалығы" романында ол күйеуімен ("Оркадияның патшасы Лот") Гвиненд патшасы Мэлгвонмен сыбайласқандыққа барып, оны сүйіктісі ретінде қабылдайды. Марион Циммер Брэдли өзінің ықпалды "Авалонның тұмары" (1983) романында Моргаузды Игрейн мен Вивианның кіші қарындасы және Моргейннің әпкесі етеді. Немересі Мордредті дүниеге әкелгеннен кейін, Моргуз жаңа туған баланы асырап алып, оны өзінің туған анасы Моргейн үшін өсіреді. Романның киноға бейімделуінде (2001) Моргауз Моргейнді ұлының әкесін ашуға көндіреді, содан кейін оны өз баласы ретінде тәрбиелеуді шешеді, осылайша Мордредке аналық дәстүрлі рөлін қайтадан иеленеді. Ол американдық неопаган Патрисия Кеннели Моррисонның "The Keltiad" сериясында (1984-1998) зұлым Маргвессан ретінде, Скон тағына талас етуші және Морганның зұлым егіз қарындасы ретінде бейнеленеді. Моргауз - Джеральд Морристің "Күлдің ертегілері" сериясындағы (1998-2010) басты қарсыласы. Ол "адам патшаларын" жойғысы келетін зұлым сиқыршы әйелдің соңғы нұсқасы ретінде суреттеледі. Ол Артур патшаны өлтіруді көп рет жоспарлайды, бірақ бірнеше кітаптарда жолы боолмайды, алайда ол Артурды (оның өзінің жартылай қарындасы екенін түсінбейтін) сәтті азғырып, Мордредті дүниеге келтіреді. Соңғы кітапта оны ұлы Гахерис өлтіреді, бұл оның зұлым сиқырын жояды. BBC телехикаясы "Мерлин" (2008-2012) сериалдарының басты қарсыласы Моргаузды актриса Эмилия Фокс Леди Макбеттей күшті сиқыршы ретінде бейнелейді. Ол өзінің жарты әпкесі Морганаға өте адал, оны Камелоттың патшайымы етіп тағайындауға тырысады.