Кіріспе

Неміс суретшісі (1867–1945)

Кэтхе Коллвиц (туғанда Шмидт; 8 шілде 1867 – 22 сәуір 1945) – сурет салу, графика (эч, литография және ағаш кескіндемелері сияқты) және мүсін жасаумен айналысқан неміс суретшісі. Оның ең белгілі өнер циклдері, оның ішінде "Тігшілер" және "Шаруалар соғысы", кедейлік, аштық және соғыстың жұмысшы табына тигізген әсерін бейнелейді. Оның ерте туындылары реализмге жақын болғанымен, қазір оның өнері экспрессионизммен көбірек байланысты. Коллвиц Пруссия өнер академиясына сайланған тұңғыш әйел және құрметті профессор атағын алған.

Жастық шақ

Коллвиц Пруссияның Кенигсберг қаласында, отбасындағы бесінші бала ретінде дүниеге келді. Оның әкесі Карл Шмидт – социал-демократ, ол тас қалаушы және үй салушы болған. Анасы Катерина Шмидт – лютерандық пастор Юлиус Рупптың қызы, ол ресми Евангелиялық мемлекеттік шіркеуден қуылған және тәуелсіз қауымдастық құрған. Оның дін мен социализм туралы атасы берген сабақтары оның біліміне және өнеріне зор әсер етті. Үлкен ағасы Конрад – СПД-ның көрнекті экономисі болды. Коллвицтің талантын таныған әкесі 1879 жылғы 14 тамызда, оның он екі жасында сурет салу және гипстен жасалған көшірмелермен жұмыс істеуге мүмкіндік берді. 1885 жылы ол Берлиндегі Әйелдер Суретшілер мектебінде, суретші Макс Клингердің досы Карл Штауфер Берннің жетекшілігімен өнерді ресми түрде оқуға кірісті. Он алты жасында ол реализм қозғалысымен байланысты тақырыптармен айналыса бастады, әкесінің кеңсесінде көрген жұмысшы халық, теңізшілер және шаруалардың суреттерін салды. Клингердің гравиюралары, олардың техникасы және қоғамдық мәселелерге ден қоюы Коллвицке шабыт берді. 1888/89 жылдары ол Мюнхенде Людвиг Гертерихтен сурет салуды оқыды. 1890 жылы Кенигсбергке оралып, алғашқы студиясын жалға алды және жұмысшы табының ауыр еңбегін бейнелеуді жалғастырды. Бұл тақырыптар оның шығармашылығында жылдар бойына шабыт көзі болды. 1891 жылы Коллвиц Карлға үйленді, ол бұл кезде Берлиндегі кедейлерге көмектесетін дәрігер еді. Жұбайлар Коллвицтің Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін қираған үйі болатын үлкен пәтерге көшіп келді.

Жеке денсаулық

Ол балалық шағында бауырларының, соның ішінде кіші інісі Бенжаминнің қайтысына байланысты үлкен қорқыныш сезімдерінен күйзелген деп саналады. Жақындағы зерттеулер Коллвиц бала кезінде дисметропсия (кейде «Алисаның ғажайып еліндегі синдромы» деп те аталады, себебі оған сенсорлық галлюцинациялар мен мигрень ілеседі) неврологиялық ауруынан зардап шеккен болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Ұқымдастар

Ұлдары – Ханс 1892 жылы және Питер 1896 жылы дүниеге келгеннен кейін Коллвиц Герхард Хауптманның «Тігушілер» пьесасының қойылымын тамашалады, онда Лангенбилаудағы Силезия тоқымашыларының қанаушылығы мен 1844 жылғы сәтсіз көтерілісі бейнеленді. Коллвиц осы қойылымнан шабыттанып, Эмиль Золаның «Герминалы» романына иллюстрация жасау ниетімен жұмыс істеп жатқан ойық өрнектер сериясын тоқтатты. Ол тоқымашылар тақырыбында алты туындыдан тұратын цикл жасады: үш литография («Кедейлік», «Өлім» және «Қастандық») және үш гравюра (акватинта және құм қағазымен жұмыс жасалған «Тігушілердің наурыз шарабы», «Дүрбелең» және «Соңы»). Бұл гравюралар пьесаның тікелей бейнесі емес, сонымен қатар жұмысшыларды идеализацияламады, олар жұмысшылардың қайғысын, үмітін, батылдығын және соңында болашақ апатты жағдайларын көрсетеді. Дегенмен, «Тігушілер» Коллвицтің ең кең танылған туындысы болды.

Шаруалар соғысы

Коллвицтің екінші ірі шығармалар циклі – "Шаруалар соғысы". Бұл серияның жасалуы 1902 жылдан 1908 жылға дейін созылды, себебі көптеген дайын суреттер мен литографияда қабылданбаған идеялар болды. Ол 1524–1525 жылдардағы неміс шаруалар соғысынан шабыттанды, сол кезде Оңтүстік Германиядағы қанауға ұшыраған шаруалар ақсүйектер мен шіркеуге қарсы қару көтерген. "Тікушілер" сияқты, бұл туындыға да Хауптманның "Флориан Гейер" (1895) пьесасы ықпал еткен болуы мүмкін. Дегенмен, Коллвицтің осы тақыпқа деген қызығушылығының бастауы оның жастық шағына дейін барып жетеді, ол және оның ағасы Конрад революциядағы баррикадалардың күрешісі ретінде өздерін ойлап ойнаған. Коллвицтің балалық шағымен қатар, өнерде де байланысы болды. Ол дауыссыздардың қорғаушысы болды және жұмысшы табын ешкім көре алмаған қырынан бейнелеуді ұнатты. Суретші көтерілістің басты кейіпкері саналатын Қара Аннаның бейнесімен өзін теңестірді. "Жарылыс" гравюрасы "Villa Romana" сыйлығына ие болды. Бұл сыйлық 1907 жылы Флоренциядағы студияда бір жыл бойы тұру мүмкіндігін берді. Коллвиц онда ешқандай жұмысты аяқтамаса да, Флоренцияда өткен кезінде ерте Ренессанс өнерінің өзіне қатты әсер еткенін кейіннен еске алды.

Өлім циклі

Қазір кіші студияда жұмыс істеп, 1930 жылдардың ортасында ол өзінің соңғы маңызды литографиялық циклын аяқтады – «Өлім». Ол сегіз тастан тұрады: «Өлімді қарсы алатын әйел», «Құшағындағы қызбен өлім», «Өлім балалар тобына ұмтылады», «Әйелмен өлім күресі», «Тас жолда өлім», «Дос ретінде өлім», «Судағы өлім» және «Өлім шақыруы».

Тұқымдық жүгері ұнтақталмауы керек (1942)

Ричард Демель 1918 жылы Бірінші дүниежүзілік соғысқа сарбаздарды шақырғанда, Коллвиц оның шақыруын жариялаған газетке құйынтқан хат жазып, енді соғыс болмауы керек екенін, ал соғыста қаза болатын жас сарбаздарды "тұқымдық егістік" деп ұнтақтауға болмайтынын мәлімдеді. 1942 жылы ол осы атпен тағы бір туынды жасады, бұл жолы Екінші дүниежүзілік соғысқа жауап ретінде. Туындыда үш баласын қорғап жатқан ана бейнеленген.

Кейінгі өмірі мен Екінші дүниежүзілік соғыс

1933 жылы ұлттық-социалистік режим орнағаннан кейін, нацистік партия билігі оны Дрингендер Апеллді қолдағандығы үшін Академия дер Кунсте факультетіндегі қызметінен кетуге мәжбүр етті. Оның туындылары музейлерден алынып тасталды. Оның көрмеге қатысуына тыйым салынғанмен, оның «ана мен бала» туындыларының бірі нацистер тарапынан насихат мақсатында пайдаланылды. «Олар қуанышпен беріледі, олар көкке көтерілген жарқын, таза жалын сияқты беріледі». Дегенмен, Коллвиц бұл кезде халықаралық деңгейде танымал тұлға болғандықтан, одан әрі шаралар қабылданбады. 70 жылдық мерейтойында ол «сурет өнерінің жетекші тұлғаларынан 150-ден астам жеделхат алды», сондай-ақ АҚШ-та тұруға ұсыныс алды, бірақ ол отбасына қарсы кез келген жазалаудан қорқып, одан бас тартты. Ол күйеуінен (1940 жылы аурудан қайтыс болды) және екі жылдан кейін Екінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан немересі Питерден ұзақ өмір сүрді. 1943 жылы Берлиннен эвакуацияланды. Сол жылы үйі бомбаға түсіп, көптеген суреттері, гравюралары мен құжаттары жоғалып кетті. Ол алдымен Нордхаузенге, содан кейін Дрезденге жақын Морицбургке көшіп, онда Саксонияның князі Эрнст Генрихтің қонағы ретінде соңғы айларын өткізді. Оның үнсіз сызықтары жүрекке ауырсынудың айқайындай сіңіп түседі; мұндай айқай гректер мен римдіктердің арасында ешқашан естілмеген. Доре Хойер мен Мэри Вигманның би мектебі Кэтэ Коллвицке арналған билерді жасады. Бұл би 1946 жылы Дрезденде қойылды. Кэтэ Коллвиц – Уильям Т. Фоллманның «Орталық Еуропа» романының кейіпкері, ол 2005 жылы «Ұлттық кітап сыйлығын» жеңіп алды. Кітапта Фоллман Германия мен Совет Одағындағы соғыс және оқиғалардың салдарынан зардап шеккен адамдардың өмірін суреттейді. Оның тарауы «Өлі баласы бар әйел» деп аталады, бұл оның сол аттас мүсінінен алынған. 1993 жылы Берлиндегі Неуэ-Вахе ғимаратының ортасына «Соғыс және зұлымдық құрбандарына» арналған ескерткіш ретінде орнатылған, сол мүсілдің үлкейтілген нұсқасы – «Өлі ұлымен бірге ана» қойылды. 40-тан астам неміс мектебі Коллвицтің есімімен аталады. Гюстав Зайц жасаған Коллвиц мүсіні 1960 жылы Берлиндегі Коллвицплац алаңында орнатылып, бүгінгі күнге дейін сақталған. Оның туындыларына арналған төрт музей – Берлинде, Кельнде, Морицбургте және Кёкеларедегі Кэтэ Коллвиц мұражайы бар. 1960 жылы құрылған Кэтэ Коллвиц сыйлығы оның есімімен аталады. 1986 жылы суретші туралы «Кэтэ Коллвиц» атты DEFA фильмі түсірілді, онда Кэтэ Коллвиц рөлін Ютта Ваховиак ойнады. Коллвиц 2014 жылы шыққан «Ұлы соғыстың 14 күнделігі» телесериалының 14 басты кейіпкерінің бірі. Оны актриса Кристина Гроссе сомдады. 2017 жылы Google Doodle Коллвицтің 150 жылдығын атап өтті. «Суретшінің портреті: Кэтэ Коллвиц» көрмесі 2017 жылдың 13 қыркүйегінен 26 қарашасына дейін Англияның Бирмингем қаласындағы Ikon галереясында өтті, содан кейін Салисбери, Суонси, Халл және Лондон қалаларында көрсетілуі жоспарланған.