Кіріспе
Неміс суретшісі (1893–1959)
Джордж Грос (; туған Георг Эренфрид Грос; 26 шілде 1893 – 6 шілде 1959) – неміс суретшісі, ең әйгілісі 1920-ші жылдардағы Берлин өмірінің карикатуралық суреттері мен картиналарымен танылған. Ваймар Республикасы кезінде Берлин Дадасы мен Жаңа Объективтілік тобының белгілі мүшесі болды. 1933 жылы Америка Құрама Штаттарына эмиграциялап, 1938 жылы азаматтыққа қабылданды. Бұрынғы туындыларының стилін және тақырыбын өзгертіп, көп жыл бойы Нью-Йорктегі Суретшілер Лигасында көрмелер өткізіп, сабақ берді. 1959 жылы Берлинге оралып, көп ұзамай қайтыс болды.
Ерте өмір және білім
Грос Германияның Берлин қаласында Георг Эренфрид Грос болып дүниеге келді, ол таверна иесінің үшінші баласы еді. Оның ата-анасы шын ниетпен лютеран дінін ұстанды. Грос Померания аймағындағы Столп (қазір Польшаның Слупск қаласы) қаласында өсті. 1900 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін анасы мен қарындастарымен бірге Берлиндегі Веддинг ауданына көшіп келді. Грос Эдуард фон Грютцнердің ішімдікке толы көріністерін және ойдан шығарылған шайқас сахналарын мұқият көшіріп салу арқылы өнер шеберлігін жетілдірді. 1908 жылы тәртіпсіздік жасағаны үшін мектептен қуылды. 1916 жылы ол есімінің жазылуын "de Germanise" деп өзгертіп, атын халықаралық деңгейде танымал етуді көздеді. Осылайша Георг "Джордж" (ағылшынша жазылуы) атанды, ал тегіндегі неміс әрпі "ß" орнына оның дыбыстық эквиваленті "sz" қолданды. Бұл әрекеті неміс ұлтшылдығына қарсы наразылық болды – Джеймс Фенимор Купер, Брет Харт және Карл Майдың кітаптарын ерте жасында оқуының нәтижесінде қалыптасқан және өмірінің соңына дейін сақталған мұра. Оның суретші досы және серігі Хельмут Герцфельд та сол кезде өз есімін Джон Хартфилдке өзгертіп алды. 1917 жылдың қаңтар айында Грос әскери қызметке алынды, бірақ мамыр айында денсаулығына байланысты мүшеліктен босатылды.
Саяси белсенділігі, 1918-1920 жылдар
1918 жылдың қараша революциясынан кейін, 1918 жылдың соңында Гросс Спартак лигасына қосылды, ол 1918 жылдың желтоқсанында Германия Коммунистік партиясы (КПД) деп аталды. 1919 жылдың қаңтарында Спартак көтерілісі кезінде тұтқындалды, бірақ жалған құжаттарды пайдаланып қашып кетті. 1920 жылы ол Ева Петерсқа үйленді.
1922-1923 жылдары Ресейге сапар
1922 жылы Гросс даниялық жазушы Мартин Андерсен Нексомен бірге Ресейге сапар шекті. Мурманскқа келген соң, олар қысқа мерзімге тыңшы деп ұсталды; олардың құжаттары тексерілгеннен кейін, саяхатын жалғастыруға рұқсат алды. Ол Григорий Зиновьев, Карл Радек және Владимир Ленин сияқты бірнеше большевик көшбасшыларымен кездесті. Артур Холичермен бірге Анатолий Луначарскиймен кездесіп, «Пролеткульт» туралы пікір алмасты. Ол «пролетариаттық мәдениет» тұжырымын қабылдамады, себебі пролетариат сөзі білімсіз және мәдениетсіздікпен байланысты еді. Ол өнер талантын «музалардың сыйы» деп санады, ол адамға туғаннан берілген бақытты мүмкіндік. Сондай-ақ ол конструктивизм өкілі Владимир Татлинмен де танысты. Гросс Совет Одағында өткізген алты ай оны көріп білгендерімен әсер қалдырмады. 1923 жылы ол КПД-дан шықты, бірақ саяси көзқарастары көп өзгермеді.
Германиядағы кейінгі қызметі
Гросстың ұлы Мартин Гросстың айтуынша, 1920 жылдары нацистік офицерлер Гросстың студиясына барып, оны іздеді, бірақ ол жұмысшының алжапырағын кигендіктен, Грос өзін қолөнерші ретінде көрсетіп, тұтқынға алынудан құтылды. Оның туындылары 1928 жылғы жазғы Олимпиададағы сурет сайысының бөлігі болған көрмеге де қосылды. 1928 жылдың 10 желтоқсанында ол және оның баспагері Виланд Герцфельде, оның «Фон» (Бекграунд) портфолиосындағы екі антиклерикалық суретті жариялағаны үшін, дінге құрметсіздік жасау және қасиетті нәрселерді жеңілтектеп көрсету айыптарымен сотталды және айыппұл төледі. Бір суретте тұтқындарға граната мен қару шашыратып шабуыл жасайтын дін қызметкері бейнеленген, ал екіншісінде бірінші дүниежүзілік соғыста газ маскасы мен әскери бут киген айқышқа шегеленген Иса Масих бейнеленген. Тарихшы Дэвид Нэштің сөзіне қарағанда, Грос «өзінің христиан да, бейбітшіл де емес екенін, бірақ осы суреттерді жасауға ішкі қажеттілігімен жетектелгенін ашық айтқан». Ол және оның баспагері екі рет шағымданып, ақыры 1929 жылы Берлиндегі Рейхсгерхт оларды ақтап шықты. «Сот бұл дінге қарсы қылмыс емес, әскерилікке қарсы шабуыл деп шешті. Гросстың көзқарасы бойынша, дін халықты мемлекет үшін өлуге ынталандыру үшін, халыққа берілетін есірткі секілді қолданылған. Бұл туралы «Үнсіз отырып, бағыныңқы бол» деген сөз жазылған», - дейді өнер сыншысы Камиль Палья. 1942 жылы Time журналы Гросты бейбітшіл деп танысты.
АҚШ-қа көшіп келу
Грос нацистерге қарсы болғандықтан Гитлер билікке келгенге дейін Германиядан кетіп қалды. 1932 жылдың маусым айында ол Нью-Йорктегі Art Students League-де жазғы семестрде сабақ беруге шақырылды. 1932 жылдың қазан айында Грос Германияға оралды, бірақ 1933 жылдың 12 қаңтарында отбасымен бірге АҚШ-қа эмиграциялады. Олардың кемесі Нью-Йоркте 1933 жылдың 23 қаңтарында, Гитлер Берлинде билікке келгенге дейін бір апта бұрын тоқтады. Грос 1938 жылы АҚШ азаматы болды және Нью-Йорк штатының Бейсайд қаласында қоныстанды. 1930 жылдары ол Art Students League-де сабақ берді, оның студенттерінің бірі Ромаре Бирден болды, ол оның коллаж стилінен әсер алды. Грос 1955 жылға дейін Art Students League-де сабақ берді. Оның басқа студенттерінің ішінде Джозеф Гласко мен Роберт Сенеделла болды, оларды 1957 жылдан 1959 жылға дейін жетекшілік етті. Америкада Грос өзінің өткенімен толық ажырасуға бел буды, стилі мен тақырыбын өзгертті. Ол үздіксіз көрмелерге қатысып тұрды, ал 1946 жылы "Ein kleines Ja und ein großes Nein" атты автобиографиясын жариялады, ол алғаш рет "Біраз иә және үлкен жоқ" деп аударылды. 1947 жылдан 1959 жылға дейін Джордж Грос Нью-Йорктің Хантингтон қаласында тұрды, онда ол Хантингтон қалашығындағы өнер лигасында сурет салудан сабақ берді. Хантингтон тұрғындарының айтуынша, ол өзінің ең танымал картинасы – "Күннің тұтылуы" картинасын өзінің қиын жағдайында автокөлігін жөндеу үшін пайдаланған. Кейін картинаны үй суретшісі Том Константин 104,00 долларлық қарызын өтеу үшін сатып алды. 1950 жылдары ол өз үйінде жеке өнер мектебін ашты, сонымен қатар Де-Мойн өнер орталығында Резидент-суретші ретінде жұмыс істеді. Грос 1950 жылы Ұлттық дизайн академиясына қауымдас академик ретінде сайланды. 1954 жылы ол Америка өнер және әдебиет академиясының мүшесі болып сайланды.
Жеке өмір және өлім
1920 жылы 26 мамырда Грос Ева Луиза Питерге үйленді, олардың екі ұлы болды: ерте неміс авиациясының тарихшысы Питер Грос (1926–2006) және джаз гитарисі Марти Грос (1930 жылы туған). Грос Берлинге оралуға бекінді және 1959 жылдың мамыр айында сонда көшті. Ол 1959 жылдың 6 шілдесінде бір түндік ішімдікке берілгеннен кейін баспалдақтан құлап қайтыс болды.
Мұра және мұражай
Гросстың өнері Генрих Мария Даврингхаузен, Антон Радершайдт және Георг Шолц сияқты басқа да Жаңа объективтілік суретшілеріне әсер етті. АҚШ-та оның туындыларынан әсерленген суретшілердің арасында әлеуметтік реалистер Бен Шахн мен Уильям Гроппер болды. 1960 жылы Грос Оскарға ұсынылған «Джордж Гростың аралық кезеңі» атты қысқаметражды фильмнің басты рөлінде ойнады. Ол Артур Р. Г. Солмсеннің «Берлиндегі ханшайым» (1980) романында «Фриц Фальке» кейіпкері ретінде бейнеленген. 2002 жылы актер Кевин МакКидд Адольф Гитлердің жастық шағы туралы «Макс» фильмінде Гроссты, танымалдыққа ұмтылған жас суретші ретінде сомдады. 1995 жылы Гросстың мұрагерлері Манхэттендегі өнер сатушы Серж Сабарскийге қарсы сотқа жүгінді, Сабарскийдің Гросстың жүздерше туындыларын сатудан тиісті өтемақы төлемегенін алға тарды. Манхэттендегі Нью-Йорк Жоғарғы сотына ұсынылған талап-арызда Гросстың мұрагерлері Сабарскийдің 440 Грос туындысын, негізінен 1910 және 1920 жылдары Германияда жасалған суреттер мен акварельдерді құпия түрде сатып алғанын мәлімдеді. 2003 жылы Грос отбасы Нью-Йорктегі Заманауи өнер мұражайына қарсы сот арқылы үш картинаны қайтару туралы талап қойды. Құжаттарға сәйкес, картиналар 1933 жылы Грос елден қашқаннан кейін нацистерге сатылған. Мұражай талапты ешқашан шешпеді, мұндай талапты қоюға белгіленген үш жылдық мерзімнің өтіп кеткенін айтты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистер мыңдаған картиналарды ұрлағандығы жақсы құжатталған, және неміс суретшілерінің көптеген мұрагерлері осындай туындыларды қайтару үшін мұражайлармен күресіп жатыр. 2015 жылы Ральф Йенч – 1994 жылдан бері Грос мүлкінің басқарушы директоры – Берлинде орналасқан коммерциялық емес ұйымды құрды. 2022 жылы Берлиннің Шенеберг ауданында «Кіші Грос мұражайы» (Kleines Grosz Museum) ашылды. Мұражай 2008 жылы тұрғын үйге айналған бұрынғы жанармай құю станциясында орналасқан. Мұражай жеке донорлардың қаржысымен қамтамасыз етіледі және кафе мен дүкенге де ие.
Дәйексөздер
Менің суреттерім менің ашу-ызаны, жек көрушілігімді және көңілімнің тоңуын білдірді, мен маскүнемдерді, құсып жатқан адамдарды, айға қарғыс айтатын, жұдырықтарын қысқан адамдарды суреттедім. Мен беті қорқынышқа толы, қолынан қанды жуып жатқан жалғыз адамды суретке түсірдім. Мен бос көшелерде есінен шығып қашқан жалғыз-жарым адамдарды суреттедім. Мен көп пәтерлі үйдің қимасын салдырдым: бір терезеден әйеліне шабуыл жасайтын адамды көруге болады, екіншісінен екі адам махаббаттасып жатыр, үшіншісінен денесі шыбықтармен толы, өз-өзіне қол жұмсаған адам ілініп тұрды. Мен мұрыны жоқ сарбаздарды, қабыршақты темір қолдары бар соғысқа қатысқан мүгедектерді, екі санитардың жауынгерді ат жамылғысынан тігілген қысым күртесіне орап жатқанын суреттедім. Мен әскери қызметке тексерілетін, жаңадан шақырылған сарбаз киімін киген қаңқаны суреттедім. Мен өлең де жаздым. — Джордж Гросс.