Кіріспе

Ресей империясы мен Кеңес Одағындағы жазалау еңбегі жүйесі, Кеңес Одағындағы түсінік

Каторга (көне және қазіргі грек тілінен: katergon, κάτεργον, "құлыпты кеме") – Ресей империясы мен Кеңес Одағындағы жазалау еңбегі жүйесі (Кеңес Одағындағы Каторга еңбегін қараңыз). Тұтқындар Сибирь мен Ресейдің Шығыс аймақтарындағы, ерікті қоныс аударушылар мен жұмысшылар жеткіліксіз болған алып, қараусыз қалған аймақтардағы жазалау колонияларына жіберілді. Тұтқындар қатал жағдайларда мәжбүрлеме еңбек етті.

Тарих

Каторга, Ресей империясының сот жүйесіндегі жазалаудың бір түрі, еңбек лагеріндегі жазалаумен байланысты көптеген ерекшеліктерге ие болды: қамауда ұстау, қарапайым жабдықталу (түрмелерге қарағанда), және міндетті еңбек, көбінесе ауыр, біліктілігі төмен немесе жартылай білікті жұмыстар. Каторга лагерьлері 17-шы ғасырда Ресейдің патшасы Алексей жаңа бағындырылған, азаттықтан тыс қалған, Сибір мен Ресейдің Шығыс аймақтарында – қалалары мен тағамдық ресурстары аз болған жерлерде құрылды. Оқшау жағдайға қарамастан, кейбір тұтқындар елді мекендерге қашып құтылуға мүкіндік алды. Осыдан бастап Сибір жазалаудың қорқынышты символына айналды, бұл кеңестік ГУЛАГ жүйесімен одан әрі күшейтілді. 1847 жылы Ресейдің қылмыстық заңдары өзгергеннен кейін, Ресей империясындағы ұлттық көтерілістерге қатысушылар үшін жер аудару және каторга жиі қолданылатын жазаға айналды. Бұл Сибірге поляктардың санының артуына әкелді. Бұл адамдар Польшада "Сибиряктар" деп белгілі болды. Олардың кейбіреулері сол жерде қалды, Сибірде поляк азшылықтарын құрады. Каторга лагерьлеріндегі ең көп таралған жұмыстар – кен өндіру және ағаш өңдеу болды. Тағы бір мысал – Амур дөңгелек жолының (Амурская колесная дорога) сәтті салынуы. 1891 жылы орыс жазушысы және драматургы Антон Чехов Ресейдің Шығыс аймағындағы Сахалин аралындағы каторга қоныстарын аралап, ондағы жағдай туралы "Сахалин аралы" атты кітабында жазды. Ол жауапты лауазымдардағы адамдардың көрегенділігінің жетіспеушілігі мен тиімсіздігін сынады, бұл тұрмыстың нашарлауына, мемлекеттік қаражаттың ысырапқа жұмсалуына және өнімділіктің төмендеуіне әкелді. Александр Солженицын "ГУЛАГ архипелагы" атты кітабында Чеховтың сөздерін кеңінен пайдаланып, тұтқындардың өмірлік жағдайларының нашарлауын және кеңестік кезеңде Чехов заманындағы каторга жүйесімен салыстырғанда, онда жіберілген адамдардың санының күрт өскенін көрсетті. 1860 жылдары Петр Кропоткин, Забайкалье губернаторының көмекшісі болып жұмыс істеген кезде, аймақтағы түрме жүйесінің жай-күйін тексеруге тағайындалды; ол кейіннен өз зерттеулерін "Ресей және француз түрмелерінде" (1887) атты кітабында сипаттады.