Кіріспе

Чехословакия тарихындағы қалыпқа келтіру (,) – 1968 жылғы тамызда Варшава шарты бойынша Чехословакияға жасалған басқыннан кейінгі және 1987 жылы КСРО мен оның көрші елдерінде басталған гласность дәуіріндегі либерализацияға дейінгі кезеңді білдіреді. Бұл кезең 1968 жылы Чехословакия Коммунистік партиясының (КСЧ) бірінші хатшысы Александр Дубчек бастаған Прага көктемі реформасынан бұрынғы жағдайдың қайта орнатылуымен және жаңа статус-квоның сақталуымен сипатталады. Кейбір тарихшылар осы кезеңді 1968 жылғы 26 тамызда Дубчек пен басқа тұтқынға алынған чехословакиялық көшбасшылардың Мәскеу протоколына қол қоюынан бастап санасады, ал басқалары – 1969 жылғы 17 сәуірде Густав Хусак Дубчектің орнына тағайындалғаннан бастап, одан кейін Хусакизм деп аталған ресми қалыпқа келтіру саясатынан бастап белгілейді. Бұл саясат 1987 жылғы 17 желтоқсанда Хусак партия басшысы лауазымынан алынуымен немесе 1989 жылғы 17 қарашада Барқыт революциясының басталуымен аяқталды, нәтижесінде бір апта ішінде Коммунистік партияның бүкіл жетекшілігі отставкаға кетіп, Чехословакияда коммунистік үкімет құлатылды.

1971-1987 (Қазіргі жағдайды сақтау)

Хусак басшылығындағы KSČ әдісі көбінесе «мәжбүр тарту» деп қорытындыланды. Ол Кеңес Одағының саяси мақсаттарын мұқият сақтауды және осы мақсаттарды орындау үшін, сондай-ақ Дубчек үлгісіндегі реформашылдыққа қайта оралудың алдын алу үшін қажетті ең төменгі деңгейдегі репрессияны қолдануды білдірді. Нәтижесінде, бұл толығымен сталиндік режимге оралу болмаса да, либералдық режимнен мүлдем алшақ болды. 1971 жылдан кейін KSČ Президиумының құрамы өте аз өзгерді. 1981 жылы өткен партияның XVI съезі Президиум мен хатшылықтың қолданыстағы мүшелерін қайта сайлады және Милош Якешті Президиумның толық құрамына кандидат ретінде енгізді. 1986 жылы өткен XVII партия съезі қазіргі хатшылық пен Президиумды сақтап қалды және Президиумға үш жаңа кандидат мүшені қосты. 1987 жылдың наурыз айында Йозеф Корчак Президиумнан зейнеткерлікке шығып, оның орнына Ладислав Адамек тағайындалды. Сонымен қатар, Президиум мүшесі Хоффман Орталық комитет хатшысы болып тағайындалды. 1987 жылдың желтоқсанында Хусак зейнеткерлікке мәжбүр болды, ал Якеш KSČ бас хатшысы болды. Осы православие дәуірінде халықтық бақылау түрлі тәсілдер арқылы сақталды. Режимге қарсы шыққандардың, мысалы, «Хартия-77» мүшелерінің және діни белсенділердің 1970-ші және 1980-ші жылдардағы тұтқындалуы мен түрмеге қамалуы жалғасты. Жұмыстан шығару, төмендету, жұмысқа орналастырудан бас тарту, білім алу мүмкіндіктерін жоққа шығару, тұрғын үй мәселелері және саяхатқа рұқсат бермеу сияқты кем мәжбүрлеу шаралары да кең таралды. Хусак консервативтік көзқарастарына көшкен сайын репрессия деңгейі жылдар өте ұлғайды және мәдени саласында Эрих Хонеккердің Шығыс Германиясында және тіпті Николае Чаушескудің Румыниясындағы деңгейге жақындады. Хусак режимі бақылауды сақтау үшін жеке бостандықтан айырылғандықтың орнына тұтыну артықшылықтарын ұсынды. 1970 жылдардың бірінші жартысындағы үкімет саясаты экономиканың жоғары өсуіне және жеке тұтынудың айтарлықтай артуына әкелді. Материалдық игіліктердің кең қолжетімділігі халықты жұбатты және Хусак саясатының қатаң бақылауын қабылдауға ықпал етті. Алайда, 1970 жылдардың соңында Чехословакия экономикасы тоқырады және режимнің материалдық игіліктер ұсыну арқылы халықты жұбату мүмкіндігі азайды. Хусак режимі Чехословакиядағы статус-квоны шамамен екі онжылдық сақтап тұрса да, 1980 жылдар реформаға қатысты ішкі және сыртқы қысымды әкелді. Ішкі жағдайда нашар экономикалық көрсеткіштер тұтынушылар сұранысын қанағаттандыру үшін қажетті тауарларды өндіруге кедергі келтірді. Рим-католик шіркеуі мен «Хартия-77» қозғалысының өкілдері тарапынан саяси өзгерістерге қысым жалғасты. Сыртқы жағынан Чехословакия Михаил Горбачев басшылығымен Мәскеудегі жаңа басшылықтың енгізген өзгерістеріне лайықты жауап табу үшін күресті. Чехословакияның кеңестік реформаларға (1985-1987) алғашқы жауабы Горбачевтің жаңа бағдарламаларына қоғамдық қолдау білдіруге, ал Чехословакияда ұқсас бағдарламаларды енгізуден мүлдем аулақ болуға бағытталды. 1987 жылдың сәуірінде Хусак 1991 жылдан басталатын реформалардың жартылай бағдарламасын жариялады, бірақ бұл тым кеш болды.

Жеке тұлғалар

Хусак басшылығындағы KSČ-нің ерекше бір белгісі – кадрлық құрамдағы маңызды өзгерістердің болмауы еді. 1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдардың бірінші жартысындағы басшылықтың тұрақтылығын саяси көзқарастардың біртіптілігіне емес, көбінесе өздерінің жетекші лауазымдарын сақтап қалуға тырысқан түрлі топтар арасындағы практикалық келісімдерге байланыстыруға болады. Осылайша, Хусак басшылығы пікірді біріктіруге қабілеттілігіне емес, партия жетекшілерінің коалициясының өзара мүддесіне сай келетін келісімдерге қол жеткізудегі шеберлігіне негізделген. 1968 жылғы басып кіруден кейін Хусак партияның жоғарғы басшылығындағы консерваторлық және қатал бағытты ұстанған топтардың коалициясын сәтті басқарды. (Толық мәліметтер үшін KSČ тарихына қараңыз)

Мақсаттар

Нормализацияның ресми мақсаттары (тар мағынада) КСРЖ-ның берік билігін қайта орнату және Чехословакияның социалистік блоктағы беделін қалпына келтіру еді. Бірақ, оның салдары партия басшылығының тұрақтылығын сақтауға және халықты қатаң бақылауда ұстауға басты мән берілген саяси жағдайға әкелді.

Реакциялар

Хусак басшылығына халық қолдауының болмауы, нормализация процесінде қабылданған қатал саясатқа тікелей реакция болды. Прага көктемінің рухын сақтап қалуға жасалған алғашқы әрекеттер 1972 жылы өткен бірқатар саботаж процестері арқылы тоқтатылды, нәтижесінде оппозиция жетекшілеріне тоғыз айдан алты жарым жылға дейін түрме жазасы берілді. Чехословакияның он бес жастан асқан азаматтары жеке тұлға туралы ақпаратты, сондай-ақ жұмыс берушілер, денсаулық сақтау органдары және басқа да уәкілдер мөрмен бекітетін бірнеше беттерден тұратын кішкентай қызылша идентификациялық кітапшаны міндетті түрде алып жүруі керек болды. Бұған қоса, барлық азаматтардың жергілікті КСЧ үйлесім комитеті кеңсесінде, жұмыс орнында және Ішкі істер министрлігінде жеке істері болды. 1968 жылғы Варшава шартының басып кіруінен кейін саяси белсенділікке қатысты ең көп таралған көзқарастар – бейжайлық, әрекетсіздік және шеттеу болды. Чехословакия азаматтарының көпшілігі 1970-ші жылдары қоғамдық саяси мәселелерден қол үзгенімен, тұтыну арқылы жеке құлшыныстарға бет бұрды. Адамдар 1970-ші жылдары қол жетімді материалдық игіліктерді – жаңа автомобильдерді, елдегі үйлерді, тұрмыстық техниканы, спорттық шаралар мен ойын-сауықтарға қатысу мүмкіндігін іздеді. Осы тұтыну қажеттіліктері қанағаттандырылғанда, халықтың көпшілігі саяси ахуалдың тұрақсыздығына мойын бұрды. 1970-ші жылдардағы саяси дағдарыстың тағы бір белгісі – әртүрлі антиәлеуметтік мінез-құлықтың пайда болуы болды. Кішкентай ұрлықтар мен мемлекеттік мүлікті салғандықтан зақымдау кеңінен таралды. Алкоголизм, бұрыннан-ақ шенеуніктерді алаңдатқан деңгейде болса, одан әрі өсті; жұмыстан қашу және жұмысшылардың тәртібінің төмендеуі өнімділікке кері әсер етті; ал эмиграция, наразылықтың ең жоғарғы формасы, 1970-ші жылдары 100 мың адамнан асты.

Жаңа нормаға келтіру

Чех философтары Вацлав Белоградский мен Станислав Комарек посткоммунистік кезеңдегі чех қоғамының бір сатысын, 1970-1980 жылдардағы жайсыздық пен екіжүзділікпен салыстыратын "неонормализация" (неонормализация) терминімен сипаттайды. Белоградский "Společnost nevolnosti" (Slon, 2007) кітабында 1992 жылдан бері барлық балама пікірлер ығысып, мәдениет ойын-сауық индустриясының ең төменгі деңгейіне түсіп кеткенін, демократияның дамуы тоқтатылғанын, қоғамдық кеңістік оңшыл идеологиямен толып кеткенін және Чехия түрлі заңсыз соғыстарға қатысқанын айтады. Философ және биолог Комарек 2006 жылдан бергі мақалаларында қоғам дамуының белгілі бір кезеңдерінде әкімшілік және формалистік жайттар (немесе "қабілетсіздердің билігі") ақылға қонымдылық, шығармашылық және пайдалылықтан басым түсетінін жиі айтады. Қоғамға сәйкес болуға қысым күшейеді және әркім әлеуметтік құрылымда өз орнын сақтау үшін "жан дүниесін сатуға" мәжбүр болады. Комаректің пікірінше, Чехиядағы бұл неонормализациялық кезең "20 жылдық бостандықтан кейін", яғни шамамен 2010 жылы басталды.