Кіріспе
Жолда жүргендерді тонаған қарақшы деген ескі термин. Бұл типтегі ұрылар көбінесе атпен саяхаттап, тонаумен айналысқан, ал жаяу тонаушыларға қарағанда олар жоғары әлеуметтік статусы бар деп есептелді. Мұндай қылмыскерлер 19-шы ғасырдың ортасына немесе соңына дейін белсенді болды. Кэтрин Феррерс сияқты жол тонаушы әйелдер де болған, олар көбінесе, әсіресе көркем әдебиетте ер адам кейпінде киінген. "Жол тонаушы" сөзі алғаш рет 1617 жылы қолданылған. Робин Гуд сияқты романтикалық бейнелеуге ұмтылған адамдар "жол рыцарлары" және "жол мырзалары" сияқты эвфемизмдерді қолданған, бірақ бұл көбінесе өте қатыгез ұрлық түрі болатын. 19-шы ғасырдағы Американың батысында жол тонаушылар кейде "жол агенттері" деп аталды. Австралияда олар "бушрангерлер" деп танылды.
A highwayman was a robber who stole from travellers. This type of thief usually travelled and robbed by horse as compared to a footpad who travelled and robbed on foot; mounted highwaymen were widely considered to be socially superior to footpads. Such criminals operated until the mid or late 19th century. Highwaywomen, such as Katherine Ferrers, were said to also exist, often dressing as men, especially in fiction. The first attestation of the word highwayman is from 1617. Euphemisms such as "knights of the road" and "gentlemen of the road" were sometimes used by people interested in romanticizing (with a Robin Hood–esque slant) what was often an especially violent form of stealing. In the 19th century American West, highwaymen were sometimes known as road agents. In Australia, they were known as bushrangers.
Ұрылар - батырлар
Жол тонағандарды батырлар ретінде қарастырудың ұзақ тарихы бар. Көптеген адамдар оларды құрбандарымен бетпе-бет кездесіп, қалағандары үшін күресуге дайын болған батыл адамдар деп құрметтеген. Орта ғасырлардағы заңнан тыс Робін Гуд ағылшын халық қаһарманы саналады. Кейінірек тонаушы-батырлардың қатарында Кавалер жол тонаушысы Джеймс Хинд, француз текті жол тонаушысы Клод Дю Валл, Джон Невисон, Дик Турпин, Он алты жіпті Джек, Уильям Планкетт және оның серігі "Жаужүрек жол тонаушысы" Джеймс Маклейн, словак Юрай Яношик, сондай-ақ Каямкулам Кочунни, Вераппан және Фулан Деви сияқты үнділер болды. Осылайша, Пуэрто-Риколық қарақшы Роберто Кофреси де батыр ретінде құрметке ие болды.
Британдық Ирландия
17-19 ғасырлар аралығындағы Ирландияда ұрлық әрекеттері жиі Ирландияның британдық билікке және Ирландиядағы протестанттық үстемдікке қарсы тұру дәстүрінің бір бөлігі болды. 17 ғасырдың ортасынан бастап британдық билікті мазалаған қарақшылар 'тори' (ирланд тілінен tóraidhe, шабуылшы; қазіргі жазуда tóraí) деп аталды. Ғасырдың соңында олар раппарлар деп танылды. Олардың қатарында Джеймс Френи, Редмонд О’Хенлон, Вилли Бреннан және Еремия Грант болды.
Қауіпті жерлер
Англиялық жол тонаушылары Лондоннан таралатын басты жолдарда жиі күтіп отыратын. Олар көбінесе шұрайлы далалар мен орманды жерлерді таңдайтын. Ханслоу Хит – сүйікті орын болды: ол Бат және Эксетерге баратын жолдармен қиылысатын. Суррейдегі Багшот Хит – Эксетер жолындағы қауіпті мекен еді. Англиядағы ең танымал орындардың бірі – Ұлы Довер жолындағы Шутер төбесі. Ұлы Солтүстік жолындағы Финчли Комон да одан кем емес қауіпті болды. Лондонның оңтүстігінде жол тонаушылары 1620 жылы сәнді шипажайға айналған Эпсом және 1625 жылдан бастап жылқы жарыстары мен спорттық шаралар элита арасында танымал болған Банстед Даунс сияқты, Канал портына және аристократиялық ареналарға апаратын жолдарда бай саяхатшыларға шабуыл жасауға тырысты. Кейін, 18 ғасырда Лондоннан Рейгейтке және Брайтонға Саттон арқылы өтетін жол жол тонаушыларын қызықтырды. Қауіпті деп есептелген жалпы жерлерге Blackheath, Putney Heath, Streatham Common, Mitcham Common, Thornton Heath – сонымен қатар "Hangman's Acre" немесе "Gallows Green" деп аталатын дарға асу орыны, Sutton Common, Banstead Downs және Reigate Heath кіретін. 17 ғасырдың соңы мен 18 ғасырдың басында Хайд-парктегі жол тонаушылары соншалықты көп болғандықтан, король Уильям III Сент-Джеймс сарайы мен Кенсингтон сарайы арасындағы жолды (Rotten Row) түнде май шамдарымен жарықтандыруға бұйрық берді, осылайша олардан сақтанды. Бұл Ұлыбританиядағы алғашқы жасанды жарықтандырылған жолға айналды.
Өлім жазалары
Зорлықпен қарақшылық жасағаны үшін жаза – дарға асу болды, және ең танымал ағылшын жол тонаушыларының көпшілігі дарға асылды. Лондон мен Миддлсекстегі атқарылған жазаның басты орны Тиберн ағашы болды. Өмірін сол жерде аяқтаған жол тонаушылардың арасында Клод Дю Валл, Джеймс Маклейн және Он алты жіпті Джек есімдері бар. Дарға асылатын болғанда күліп, әзілдесіп, немесе кемінде қорқыныш көрсетпеген жол тонаушылар, оларды көруге келген көптеген адамдар тарапынан құрметтелген деседі.
Құлдырау
XVIII ғасырда француз ауылдық жолдары Англияға қарағанда жол қарақшыларынан қауіпсіз болды, бұл артықшылықты тарихшы Алексис де Токвиль Марэшаузе деп аталатын бірыңғай киім киген және тәртіпті әскерлік полицияның болуына байланысты деп есептейді. Англияда бұл күш жиі жай әскермен шатастырылып, патшалық тирандықтың бір құралы ретінде ұсынылды, оны үлгі алуға болмайды. Англияда осы құлдыраудың себептері көбірек дау тудырады. 1815 жылдан кейін атты қарақшылар туралы жазбалар сирек кездеседі, соңғы тіркелген атты жол тонаушылығы 1831 жылы болған. Жол тонаушыларының белсенділігінің төмендеуі қайталанатын қол қаруларының, әсіресе «бұрышқабақ» пен соққылы револьверлердің, орташа адам үшін қолжетімді және арзан болу кезеңімен бірге жүрді. Теміржолдардың салынуы кейде себеп ретінде айтылады, бірақ теміржол желісі салынбастан бұрын жол тонаушыларының қажеттілігі жойылған еді. Төл төлемдік қақпалы жолдар жүйесінің кеңеюі жол тонаушыға қашу кезінде жасырыну мүмкіндігін қалдырмады, бірақ ол осы жүйелерден оңай қашып, басқа жолдарды пайдалана алатын, олардың көп бөлігі қалалардың сыртында ашық даламен шектелген еді. Лондон сияқты қалалардың қауіпсіздігі күшейді: 1805 жылы атты полиция тобы түнде қала маңындағы аудандарды патрульдеуді бастады. Лондон қарқынды өсіп, қала маңындағы ең қауіпті ашық кеңістіктердің бірі, мысалы Финчли Комон, ғимараттармен жабылды. Алайда, бұл тонаушылардың жұмыс істейтін аймағын кеңейтілген қаланың жаңа шетіне жылжытты, сондықтан төмендеудің себебін түсіндірмейді. Ақша қолданудың артуы, алтын монеталарға қарағанда із кешіруге оңай болғандықтан, тонаушылар үшін өмірді қиындатты, бірақ 1773 жылғы Жерді бөлу заңынан кейін жол тонаушылығының күрт төмендеуі байқалды; ашық далаға құлаған тас қабырғалар тор сияқты, қашқан жол тонаушыларын жолдардың өзіне шектеді, енді олардың екі жағында да қабырғалар бар және жақсы күзетілді. Өнеркәсіптік революциямен бірге басталган халықтың күрт өсуі, қарапайым тілмен айтқанда, айналада көбірек адам болды, ал Англияда шалқары жатқан жерлер туралы ұғым өткенге айналды.
Грекия
Осман билігі тұсында Грекиядағы қарақшылар – клепттер (κλέφτες) болды, олар қол жетпес тауларда паналаған гректер еді. Партизандық күш ретінде әрекет еткен клепттер, Грек тәуелсіздік соғысында шешуші рөл атқарды.
Венгрия Корольдігі
17-19 ғасырлардағы Венгрия Корольдігінің жол тонаушылары бетиарлар (словак тілінде zbojník, көпше түрі zbojníci) аталды. 1830 жылдарға дейін олар көбінесе қылмыскерлер деп есептелді, бірақ бетиар әндеріне, балладаларға және әңгімелерге қоғамның қызығушылығы артып, осы қарулы, көбінесе атты тонаушыларға романтикалық бейне берді. Бетиарлардың көптегені қоғамда әлеуметтік әділдік үшін күрескен аңызға айналған тұлғаларға ұласты. Венгриялық бетиарлардың ішінде Сандор Роза, Йошка Собри, Мартон Видроцки, Йошка Саваню бар. Жоғарғы Венгрияда (қазіргі Словакия) дүниеге келген және қызмет еткен Юрай Яношик (Яношик Дьердь) әлі де Робин Гудтың словак нұсқасы ретінде танылады.
Үндістан
Үндістан субконтинентінің мыңжылдықтар бойы ұйымдасқан қарақшылықтың ұзақ және құжатталған тарихы бар. Олардың ішінде Thuggees – Үндістан жолдарында саяхатшыларды тонаған, квази-діни топ. Бұл сектаны британдық отаршылдық әкімшілері 1800 жылдардың ортасында жүйелі түрде жойғанға дейін. Thuggees үлкен керуендермен достық қарым-қатынас жасап, олардың сенімін жеңіп алатын, содан кейін оларды тұншықтырып өлтіріп, құнды заттарын тонап алатын. Кейбір есептерге сәйкес, 1740 және 1840 жылдар аралығында Thuggees миллионға жуық адамды өлтірген. Жалпы алғанда, "дакоиттер" деп белгілі қарулы топтар елдің көптеген аймақтарында ұзақ жылдар бойы қиындықтар тудырды. Соңғы уақытта бұл әртүрлі аймақтық және саяси көтерілістерді, соның ішінде маоистік Наксалит қозғалысын қаржыландырудың бір жолы ретінде қызмет етті. Қаямқұлам Кочунни де 19 ғасырдың басында Орталық Траванкорда белсенді болған танымал жол тозғышы болды. Жақын маңдағы Итикара ауылынан келген жақын досы Итикарапккимен бірге ол байлардан ұрлап, кедейлерге таратып берген. Араттупужа Велайуда Паниккер деген Ezhava жауынгерінің көмегімен Кочунни тұтқындалып, Пуджаппура орталық түрмесіне жіберілді. Оның ерліктері туралы әңгімелер халық ауыз әдебиетінде жинақталған және бүгінге дейін оқылып, естіледі.
Балқан және Шығыс Еуропа
Османдық билігі кезінде Сербия, Босния, Хорватия және Болгариядағы қарақшылар – хайдуктар (Hajduci, Хајдуци, Хайдути) болды, олар Османдық билікке қарсы шығып, партизандық күш ретінде әрекет етті. Сонымен қатар, олар Османдықтарға қарсы көптеген соғыстарда және әсіресе Сербия революциясында маңызды рөл атқарды. Австро-Венгрия (және Габсбургтер) жеріндегі серб және хорват босқындары да ускоктардың құрамына кірді. Белгілі бостандық күрескерлерінің қатарында Старина Новак, ал белгілі заңнан тыс адам – Йово Станисавльевич Чаруга болды. Ортағасырлық Влахия, Молдавия, Трансильвания және Украинада хайдуктар (румынша – Haiduci, украинша – Гайдуки, Haiduky) орманды мекендеп, жергілікті боярларды немесе жол бойымен саяхаттайтын басқа да адамдарды тонаған қарақшылар мен дезертирлер еді. Кейде олар кедей шаруаларға көмектесетін. 1800 жылдары Венгрияда бетиарлар кеңінен таралды.
Әдебиет және халықтық мәдениет
Шекспирдің "Генрих IV" пьесасының 1-бөлігінде Фальстафф – жол тонаушы, ал пьесаның мазмұнының бір бөлігі оның және оның серіктері жасаған тонау оқиғасына арналған. Ағылшын драматургиясындағы тағы бір жол тонаушы – капитан Макиат, Джон Гейдің 18 ғасырдағы балладалық операсы "Кісіге арналған операның" батыры. Дик Турпин туралы аңыз Роуквуд (1834) арқылы едәуір күшейтілді, онда Турпин, көбінесе қиялдағы кейіпкер ретінде, басты тұлғалардың бірі болып келеді. Альфред Нойестің "Жолшыбай" атты поэмасы 1906 жылы жарық көргеннен бері үлкен танымаллыққа ие. Жол тонаушылар туралы көптеген дәстүрлі халық әндері бар, олардың кейбіреулері оң, ал кейбіреулері теріс сипатталады, мысалы, "Жас Морган", "Құтыдағы виски" және "Жабайы отаршыл бала". 18 ғасырдың басынан бастап жол тонаушылар мен басқа да жаман әйелдер туралы әңгімелер жинақтары кең таралды. Олардың ең алғашқысы – капитан Александр Смиттің "Ең танымал жол тонаушылардың өмірі мен тонауларының толық тарихы" (1714). Осы сипаттағы кейінгі жинақтардың кейбіреулерінің тақырыбында "Ньюгейт тізімі" деген сөздер кездеседі, және бұл осы сипаттағы басылымдардың жалпы атауына айналды. 19 ғасырдың соңында Дик Турпин сияқты жол тонаушылар сериялық түрде жарық көрген ұлдарға арналған арзан басылымдардың (penny dreadfuls) батырлары болды. 20 ғасырда әдемі жолшыбай тарихи махаббат романдарының тұрақты кейіпкеріне айналды, соның ішінде баронша Орчи мен Джорджет Хейердің кітаптарында да кездеседі. Сэр Уолтер Скотттың "Мидлотианның жүрегі" (1818) романы Шотландиядан Лондонға сапарлаған басты кейіпкердің жол тонаушылардың шабуылына ұшырауын баяндайды. Астрид Линдгреннің 1981 жылы жарық көрген "Рона, қарақшының қызы" балаларға арналған фантастикалық кітап, онда жол тонаушылардың басшысының қызы Ронаның өмірі мен оқиғалары суреттеледі.
Комикстер
Бельгиялық комикс сериясы «Робин Дюбуа» Турк пен Де Гроттың Робин Гудтың орманда саяхатшыларды тонау әрекеттері туралы күнделікті оқиғалар жинағы. Голландиялық комикс сериясы «Гилль де Гейс» Ханко Колк пен Питер де Вит авторының бастапқыда сәтсіз жол тонаушы Гилль туралы күнделікті оқиғалар болған, бірақ кейіннен кейіпкер испан армиясына қарсы Геузендермен бірге қарсылық күресшісіне айналды. «Итикара Пакки» – үнді жол тонаушысы Итикара Пакки туралы көркем балалар кітабы 2010 жылдың сәуір айында малаялам тілінде жарық көрді. Үнді жол тонаушысы Қаямқұлам Кочуннидің өмірі Рада М. Наирдің «Амар Читра Катха» комикс сериясының 794-ші нөмірінде бейімделді.
Музыка
Жол тонаушылар туралы көптеген балладалар жазылған, олар көбінесе белгілі бір қарақшының өлім жазасына кесілуіне орай сатылатын. Көптеген жол тонаушылар балладалары Англия мен Ирландияда ауызша дәстүрде сақталып келеді. Ирландияның дәстүрлі "Whiskey in the Jar" әні ирландтық жол тонаушының әскер капитанын тонауы туралы айтады және онда "Алғаш мен тапаншамды шығардым, сосын рапиерамды. 'Тұрып, барлық нәрсеңді бер, сен алдаушы едің' дедім" деген сөздер бар. 1973 жылы ирландтық Thin Lizzy рок-тобы жазған хит-синглдің соңғы жолы "Мен 'Тұрып, жеткізіңіз, немесе шайтан сізді ала кетеді' дедім" деп берілген. Ирландияның дәстүрлі "The Newry Highwayman" әні "көрнекті лордтар мен ханымдарды" тонаған жол тонаушының істері мен өлімі туралы баяндайды. Ирландияның "Brennan on the Moor" әнінде "батыл, тайсалмас қарақшының" ерліктері суреттеледі. Адам мен Құмырсқалар 1981 жылы Ұлыбританияда "Stand and Deliver" әнімен бес апта бойы бірінші орынды иеленді. Бейнебайда Адам Ант ағылшын жол тонаушысы ретінде бейнеленген. Дэвид Массенгиллдің "Фейрфакс округіне жол тартқанда" атты заманауи халық әні, The Roches және Джоан Баез орындауында, жол тонаушы мен оның әйел құрбаны арасындағы романтикалық кездесуді баяндайды. Ақырында, жол тонаушы құрбанының қарсылығына қарамастан, асылады. Музыкант Джимми Уэбб 1977 жылы "Highwayman" атты ән жазып орындады, ол уақыт пен тарихтың төрт түрлі кезеңінде жаралған жан туралы айтады: жол тонаушы, теңізші, Гувер бөгетіндегі құрылысшы және соңында ғарыш кемесінің капитаны. Глен Кэмпбелл 1978 жылы әннің нұсқасын жазды, бірақ әннің ең танымал нұсқасын 1984 жылы Уилли Нельсон, Крис Кристоферсон, Уэйлон Дженнингс және Джонни Кэш, өздерін The Highwaymen деп атап, жазды. Канадалық әнші Лорена МакКеннит Альфред Нойес жазған "The Highwayman" поэмасын 1997 жылғы "The Book of Secrets" альбомында сол атпен ән ретінде бейімдеді.
Кино және теледидар
"Керек бер" фильмдері "Керек бер" (1974) фильмінде жол тонаушының пародиасын қамтыды. "Монти Пайтон" тобы "Монти Пайтонның Ұшқыш циркінің" 37-ші бөліміндегі Денис Мур эскизінде жол тонаушылар туралы аңыздарды пародиалады, онда Джон Клиз тек люпин гүлдерін ұрлайтын титулды қылмыскер рөлін ойнады. "Тоғыз сағат емес жаңалықтар" эпизодындағы байланыс эскизінде жол тонаушы тапаншамен көлікке шабуыл жасайды – қазіргі заманғы көлік терезесін жуушы сияқты, ақы төлеу үшін көлікті жуу мақсатында. "Blackadder III" сериалында E. Blackadder мырза "Эми және мейірімділік" эпизодында жол тонаушыға айналады. Ричард О'Салливанның басты рөлде ойнаған британдық балалар телехикаясы "Дик Турпин" жол тонаушыны 18-ғасырғы Робин Гуд кейіпкері ретінде бейнелейді. Сонымен қатар, актер Мэтью Бэйнтон "Жаман тарихтар" сериалында Дик Турпин рөлін ойнады. Әнші жол тонаушы анимациялық мини-сериалдың төртінші эпизодында, "Garden Wall, Songs of the Dark Lantern" шығады. Юрай Яношик (1688–1713) атымен танымал жол тонаушы 19-ғасырға қарай словак, чех және поляк мәдениеттеріндегі көптеген халық аңыздарының батыры болды және содан бері оның өмірі туралы жүздеген әдеби шығармалар жарық көрді. Бірінші словак көркем фильмі – 1921 жылы түсірілген "Яношик", одан кейін оның өмірі туралы тағы жеті словак және поляк фильмі түсірілді. 1976 жылдан 1979 жылға дейін көрсетілген испандық телесериал "Curro Jiménez" Испанияның оңтүстігіндегі Ронда тауларындағы 19-ғасырғы жол тонаушылар немесе бандолеролар тобының басты рөлін сомдады. "Ронья, қарақшының қызы" (АҚШ-та "Ronja Robbersdaughter" деп белгілі) – 1984 жылғы шведтік фантастикалық фильм, Астрид Линдгреннің 1981 жылғы сол аттас романы негізінде түсірілген, қарақшылар тобының басшысының қызы Роньяның басынан өткен оқиғаларды баяндайды. "Ронья, қарақшының қызы" (жапонша: 山賊の娘ローニャ, Hepburn: Sanzoku no Musume Rōnya) – жапондық анимациялық телесериал, сонымен қатар Линдгреннің "Ронья, қарақшының қызы" романы негізінде түсірілген, режиссері және сюжеттік тақтасын жасаған Горо Миядзаки. Аратупужа Велайуда Паниккер, Итикара Пакки, Жамбулингм Надар, Қаямқұлам Кочунни және Пападу сияқты көптеген үнділік жол тонаушыларының өмірі бірнеше рет кино мен теледидарға бейімделді. "Скуби Ду!" сериалының 2-ші маусымы, 20-шы эпизодында "Mystery Incorporated", басты жаман кейіпкер (Джеймс Марстерс дауыстаған) өзін жол тонаушы етіп маскировкалайды.
Бейне ойындар
Fable II-де Highwaymen қарақшылармен бірге жұмыс істейтін, күшпен емес, жылдамдық пен ептілікке басымдық беретін элиталық жау түрі ретінде кездеседі. Ойыншылар Highwaymen кейпінде киінуге болады. The Elder Scrolls V: Skyrim-де "бандит жолшы" деп аталатын, жоғары деңгейдегі қарақшылардың бірі саналатын жау түрі бар. World of Warcraft әлемінде Defias Highwaymen – Defias Brotherhood ұйымының ең күшті мүшелерімен кездесуге болады. Darkest Dungeon ойынында Highwayman – дирк пен кремнезлок қолданып күресетін батыр класы. Runescape-те жол тонаушылар екі қала арасындағы жолда төменгі деңгейдегі ойыншыларға шабуыл жасайды. Bushido Blade 2 ойынында Виктория дәуірі киімдерін киген Highwayman атты ойналатын кейіпкер бар, ол батыр архетипін бейнелейді. Bloodborne-да "Аңшы" алған көптеген киімдер Highwaymen киімдерінен шабыттанған.