Кіріспе

Брайан О’Ноланның 1939 жылғы романы «Екі құс суда» – ирланд жазушысы Брайан О’Ноланның Фланн О’Брайен псевдонімімен жазған 1939 жылғы романы. Бұл роман О’Брайеннің шедеврі саналады және метафикцияның ең күрделі үлгілерінің бірі болып танылады. Романның атауы Snám dá Én (Орта ирланд тілінде: «Екі құстың тар суы»; Қазіргі ирланд тілінде: Snámh Dá Éan) – Шеннон өзеніндегі Клонмакнойс пен Шеннонбридж арасындағы ежелгі бродынан алынған, оған романның кейіпкері, аңыз бойынша король Суини соғып келген дегенді айтады. Роман 1923 жылдан 2005 жылға дейінгі кезеңде Time журналының ағылшын тіліндегі 100 үздік романының тізіміне енген. Сонымен қатар, ол The Guardian басылымы жасаған барлық уақыттағы 100 үздік ағылшын тіліндегі романдар тізіміне де қосылған.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

"Жүзуде екі құс" кітабы белгісіз ирланд әдебиеті студентінің бірінші тұлғадан баяндауы ретінде ұсынылады. Студент "кітаптың бір бастамасы мен бір соңы болуымен келіспеймін" дейді және осыған сәйкес үш көрінеу бөлек әңгімені бастайды. Біріншісі – "шайтан тобының мүшесі" Пука МакФеллими туралы. Кейін Шейла Орик есімді бала туады, ол әдебиет жазу қабілеті бар, әдепті және сөйлеуге шебер жас жігіт болып өседі. Треллистің кейіпкерлерінің тобы – енді Финн, Суини, мәдениетті Пука және Пуканың қалтасында тұратын көрінбейтін, дауға жақын Жақсы Рух та бар – Треллистің ойдан шығарылған Қызыл Лебедь қонақ үйінде жиналады, онда олар авторын құлату жолын іздейді. Басқаларының ынталандыруымен Орлик әкесі туралы роман жаза бастайды, онда Треллис өзінің туындыларымен сотталады, кінәлі деп танылып, қатыгездікпен азапталады. Орликтың романы Треллистің өлімімен аяқталуға асыққанда, колледж студенті емтихандарын тапсырып, ағасымен қайта табысады. Ол әңгімесін Фурриски мен оның достарының болуын сақтайтын қағаздарды Треллистің қызметшісінің қателікпен өртеуі арқылы аяқтайды, соның нәтижесінде Треллис босатылады.

Шығарма және құрамы

Автор мен кейіпкерлердің өзара әрекеттесуі туралы идея жаңа емес, оның ерте мысалы Мигель де Унамуноның 1914 жылғы «Ньебла» романы. Одан да ертерек мысал – В. С. Гилберттың 1871 жылғы «Сенсация романы», Артур Салливанмен бірлесіп жұмыс істеуден бұрын жазған үш актілі (немесе томдық) комедиялық музыкалық пьеса. («Сенсация романының» егжей-тегжейлері Гилберт пен Салливанның «Руддигор» мюзиклінде қайта пайда болады.) «Сенсация романының» сюжеті жазу блогынан зардап шегетін және романдағы кейіпкерлердің қанағаттанбағанын байқайтын автор туралы. О’Нолан ойдан шығарылған кейіпкерлердің өздерінің жаратушыларына қарсы көтерілу идеясын алғаш рет 1934 жылы UCD әдеби журналында жарияланған «Сценалар романда» атты қысқа әңгімесінде зерттеді, журналдың аты – Comhthrom Féinne (ирл., «Fair Play»). Бұл оқиға Бауырласы Барнаба деп аталатын романист жазған бірінші тұлғалық баяндама, оның кейіпкерлері оның тапсырыстарын орындаудан шаршап, ақырында оны өлтіруге сөз байласады: Кітап құпиялылықтан қайнап жатыр және барлық кейіпкерлер арасында кем дегенде екі құлақтандырылған кеңес болды, оның ішінде әлі ресми түрде құрылмаған екеуі де бар. Шынымды айтсам, оқырман, менің санамды жоғалтуым мүмкін деп қорқамын. «At Swim» кітабының мифологиялық мазмұны О’Ноланның ерте ирланд әдебиетін сүйгенінен туындаған. Ол ирланд тілінде сөйлейтін үйде өсті және кейінірек өмірінде колледж лекцияларының азына ғана қатысқанын айтса да, ол сабақ жоспарының бір бөлігі ретінде ортағасырлық Ирландия әдеби дәстүрін зерттеді және тілге жеткілікті дәрежеде еркін жазу үшін ескі ирланд тілін меңгерді. Оның магистрлік диссертациясы «Ирланд тіліндегі табиғат поэзиясы» (Nádúirfhilíocht na Gaedhilge) деп аталды, бірақ оның сарапшысы Агнес О’Фаррелли бастапқы жобаны қабылдамады және оны қайта жазуға мәжбүр болды. «At Swim Two Birds» ерте және ортағасырлық ирланд әдебиетіндегі он төрт дереккөзге сілтеме жасайды. Король Суинидің өлеңдерінің көпшілігі тікелей Орта Ирландияның романсы Buile Suibhne-ден алынған, О’Нолан аудармаларды күлкілі әсер үшін сәл өзгертті. Мысалы, түпнұсқадағы «an clog náomh re náomhaibh» деген сөзді стандартты басылымда Дж. Г. О’Кифф «адамдардың құдайлары алдындағы құдайлардың қоңырауы» деп аударды, ал О’Нолан «қасиеттілердің қасиетті қоңырауы, қасиетті қасиеттілермен» деп аударды. «Екі құс жүзіп жүргенде» Менипп сатирасы болып саналады. О’Брайен менпий дәстүріне Джеймс Джойс, Алдус Хаксли, Сорен Кьеркегор және Джеймс Бранч Кэбеллдің шығармаларын қоса алғанда, өзі таңдайтын қазіргі әдебиет арқылы танысқан, бірақ ол оны ортағасырлық ирланд әдебиетін зерттеу барысында кездестірген болуы мүмкін; Орта ирланд сатирасы Aislinge Meic Con Glinne «ирланд тіліндегі пародияның ең жақсы ірі жұмысы» деп сипатталған. О’Нолан романды ағасы Мишельмен бөліскен жатын бөлмесінде Андервудтың портативті жазу машинасында жазды. Жазу машинасы О’Ноланның үйінің артындағы бақшада тұрған, өзгертілген тордың кесінділерінен жасалған үстелге қойылған. О’Брайеннің өмірбаянын жазушы жазу үстелі жасалған ерекше материал «Дермот Треллис» кейіпкерінің атын қосты деп санайды, бірақ бұл ақпараттың қайдан алынғаны туралы ешқандай сілтеме жоқ. О’Нолан романда түрлі табылған мәтіндерді қолданды; оған колледж досы ат жарысы туралы кеңес беретін адамнан хат берді, ал суретші Сесил Салкельд О’Ноланға «Өнер мен ғылымдар тұжырымдамасының» түпнұсқасын берді. О’Нолан қолжазбаны жариялауға тапсырғанға дейін достарына оқып беру үшін берді. Досы оған романды қалай аяқтау туралы ұсыныстармен хат жазды және О’Нолан хаттың маңызды бөлігін мәтіннің өзіне енгізді, бірақ кейін оны кесіп тастады. 1937 жылы О’Ноланның әкесі Майкл О’Ноланның кенеттен қайтыс болуы студент-баяндаушының бұрын жек көретін ағасы туралы өзінің жағымсыз ойларына өкінген эпизодқа әсер еткен болуы мүмкін.

Жариялану тарихы

"Жымылда екі құс" атты еңбегі Грэм Гриннің ұсынысымен Longman баспасы тарапынан жариялануға қабылданды, ол сол кезде олар үшін рецензент болған. Ол Фланн О'Брайен псевдонімімен жарық көрді, О'Нолан бұл атты Irish Times газетіне жолданған әйелдерге арналған хаттарында бұрын қолданған болатын. О'Нолан Longman баспасымен келісімдер кезінде "Фланн О'Брайен" псевдонімін пайдалануды ұсынған: "Мен псевдоним мәселесін ойластырып жатырмын және Фланн О'Брайенді ұсынамын. Менің ойымша, бұл таңдаудың артықшылығы – оның құрамында ерекше де, сонымен бірге қарапайым есімдер бар. "Фланн" – ежелгі ирланд аты, қазір сирек естіледі." Кітап 1939 жылдың 13 наурызында жарық көрді, бірақ жақсы сатылмады: Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде одан 240 данадан астам сатылмады. 1940 жылы Лонгманның Лондондағы ғимараты Люфтваффе жасаған бомбалау шабуылы кезінде қирады және сатылмаған көшірмелердің көп бөлігі өртенді. Роман 1950 жылы Нью-Йорктегі Pantheon Books баспасында Джеймс Джонсон Суинидің ұсынысымен қайта басылды, бірақ сатылымы төмен болды. 1959 жылдың мамыр айында Тимоти О'Кифф, Лондонның MacGibbon & Kee баспасының бас редакторы болып жұмыс істеген кезде, О'Ноланды "Жымылда екі құс" романын қайта басып шығаруға көндірді. Соңғы кезде роман АҚШ-та Dalkey Archive Press баспасымен қайта жарық көрді.

Әдеби мәні және сын

"At Swim Two Birds" романының алғашқы сын-пікірлері ынталандырмас болды. "Таймс" әдеби қосымшасы кітаптың ерекшелігінің "мектеп оқушысының қарапайым тіліндегі жеңіл әжуасы" екенін айтты; "Нью Стейтсмен" "Джойстың ертедегі ирланд эпосын пародизациялауының ұзақ үзінділері қатты жалықтырады" деп шағымданады, ал ирланд романисі Шон О’Фолайн Джон О’Лондон апталығында кітаптың сәттері болғанымен, "оның иісі барлығына төгілген Джойстің иісімен бірдей" деп мәлімдеді. Дегенмен, "At Swim Two Birds" романына қолдау көбінесе газет сыншыларынан емес, жазушылардан келді. Дилан Томас кітаптың кейінгі басылымдарында шаң қаптамасында келтірілген сөзінде: "Бұл сіздің қарындасыңызға сыйлауға болатын кітап, егер ол дауысты, лас, маскүнем болса" деді. Энтони Берджесс оны 1939-1984 жылдар аралығында жазылған тоқсан тоғыз ең ұлы романның бірі деп санады. Грэм Гриннің оқырмандар туралы жасаған есебі кітаптың жарық көруіне себепкер болды: "Тристрам Шэнди" мен "Улисс" сияқты: оның таңғажайып рухы Ирландияның әдеби дәстүрлерін бір мезгілде көрсетуге жасалған тырысудың маңыздылығын жасырмайды. Бұрын кітап ішінде кітаптар болған, кейіпкерлер өз шығармаларында жанданып, бірақ О’Нолан Пиранделло мен Гидті одан да жоғары деңгейге көтерді. О’Ноланның досы Найл Шеридан Джеймс Джойске кітаптың қолмен жазылған данасын сыйлады. Джойс оны "нағыз жазушының" туындысы деп жариялады, оның "шынайы комедиялық рухы" бар екенін айтты және француздық мерзімдік басылымдарда кітапқа сын жазуға тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. Бұл Джойс оқыған соңғы роман болды деп есептеледі. Энтони Кронин 1940 жылдардағы Дублинде он жеті жасында романның өзіне тигізген әсері туралы жазды, оның "авангардтың айқын жарқырауын" мақтап, оны "көңілді күлкілі" деп сипаттады және "төменгі орта таптың дублин тіліне құлақтың қатал сезімін" атап өтті. Кітапқа қатысты академиялық сынның көп бөлігі оны бір жолмен немесе екінші жолмен иемденуге тырысты; Бернард Бенсток сияқты сыншылар, О’Брайеннің мифтерді қабылдауы және реализмнен бас тартуы "оны екінші қатарға түсірді" деді, олар азшылықта болды. Вивиан Мерсье оны "Ирландиялық комедиялық дәстүр" кітабында "Финнеганс Уэйк" кітабын қоспағанда, жиырмасыншы ғасырда ирланд жазушысы жазған ең фантастикалық роман" деп сипаттады. Рюдигер Имхоф Б. С. Джонсон, Гилберт Соррентино, Аласдер Грей және Джон Фаулздың шығармаларында "Екі құс жүзуде" дегенге тікелей сілтемелер бар екенін атап өтті. Майкл Кронин кітаптың метафикциялық және ойын элементтеріне назар аударып, оны Реймонд Квиноның ойдан шығарылған шығармаларымен салыстырады және кітаптың реалистік конвенцияларды жеткіліксіз құрметтегені туралы сынға жауап береді: Бенстоктың пікірлеріне қарамастан, тәуелсіздік алғаннан кейін Ирландияға қажет болған нәрсе азайту емес, Фланн О’Брайен ұсынған ойыншыл, өзін-өзі білуге қабілетті жазу еді. Біздер Мад О’Брайеннің қимылсыз шахмат фигураларысыз өте кедей болар едік. Кит Хоппер "Екі құс жүзуде" романының "О’Брайеннің туындыларының негізгі мәтіні" ретінде қарастырылатын әдеттегі тенденцияға қарсы, роман шын мәнінде О’Брайеннің екінші романына қарағанда эксперименталды емес, кейін жарық көрген "Үшінші полицей" романынан кем емес: "Екі құс жүзуде" соңғы модернистік, өтпелі мәтін ретінде қарастырылады, ол реализмді де, модернизмді де ашық түрде деконструктивті түрде сынға алады және бұл процесте жаңа қызықты эстетиканың шегіне жетеді. Мен метафикциялық әдістердің [кітапта] ашылып, "Үшінші полицей" романының құрылымына енгенін айтамын. 2000 жылы жарық көрген ұзақ эсседе Деклан Киберд "Екі құс жүзіп бара жатқанда" романын постколониалдық көзқараспен талдап, оны 1930 жылдардағы Ирландияның экономикалық және әлеуметтік тұрақсыздығына күрделі қиялмен жауап ретінде қарастырды және кітаптың бөлшекті және көп дыбысты текстурасы "жаңа нәрсе айтуға емес, өзін айта алатын өзін табуға көбірек ұмтылған" автордың жұмысы деп дәлелдеді. Киберд кітаптың бір элементі, Суини поэзиясы, ешқандай ирониялық немесе сатиралық емес деп болжайды және бұл О’Нолланның ирланд тіліндегі әдебиетке деген шынайы, бірақ күрделі құрметімен байланысты: О’Брайенді постмодерн нигилизмге түсуден сақтаған - оның католицизмі емес, ол әлемді қияметке душар еткен және үмітсіз орын деп санайды, бірақ ол An tOileánach немесе Buile Suibhne поэзиясының прозасына құрметпен қарады, онда тіл әлі де өз міндетін атқарды. Ол өз заманынан алда жүретін эксперименталист еді: оның өлімінен кейін ғана оқырмандары оның замандастары болуды үйренді. 1939 жылы "Қыял қиялға айналғанда" атты эссесінде аргентиналық жазушы Хорхе Луис Борхес Фланн О’Брайеннің шедеврiн былай сипаттады: Мен көптеген сөздік лабиринттерді санап шығардым, бірақ Фланн О’Брайеннің жақында жазған "Екі құс жүзуде" кітабынан артық күрделісі болған жоқ. Дублиндегі студент Дублин паб иесі туралы роман жазады, ол өз пабының тұрақты тұтынушылары туралы роман жазады (олардың ішінде студент), олар өздерінің романдарына иесі мен студентті, сондай-ақ басқа жазушылар туралы романистерді қосады. Кітаптың құрамы - осы нақты немесе ойдан шығарылған тұлғалардың өте алуан түрлі қолжазбалары, студенттің кеңінен түсіндірмелерімен бірге. "Екі құс жүзуде" - бұл лабиринт ғана емес; бұл ирланд романын қабылдаудың көптеген жостарын талқылау және проза мен өлеңдегі жаттығулар жинағы, Ирландияның барлық стильдерін бейнелейтін немесе пародизациялайтын. Джойстің (лабиринттердің сәулетшісі, әдеби Протей де) ұлы ықпалы күдіссіз, бірақ осы көп қырлы кітапта пропорционалды емес. Артур Шопенгауэр арман мен ояну кітаптың бір беттері екенін, оларды ретпен оқу - өмір сүру, ал кездейсоқ парақтап қарау - армандау екенін жазды. Суреттер ішіндегі суреттер мен басқа кітаптарға бұтақтанған кітаптар бізге осы бірлікті сезінуге көмектеседі. 2011 жылы кітап Time журналының 1923 жылдан бергі англоязықтың ең жақсы 100 көркем әдебиетінің тізіміне енді.

Аудармалар

"Жүзе отырып екі құс" романы француз, неміс, итальян, испан, голланд, поляк, венгр, швед, румын және болгар тілдері сияқты бірнеше тілге аударылған. Бірінші француз аудармасы "Кермесс Ирландез" (Kermesse irlandaise) Анри Мориссеттің еңбегі болып табылады және 1964 жылы жарық көрді; ал екіншісі, "Жүзе отырып екі құс" (Swim Two Birds), 2002 жылы жарияланды. "En Nadar dos pájaros" атты испан тіліндегі аударма 1989 жылы Edhasa баспасынан шықты. Голланд тіліндегі "Tegengif" аудармасын Боб ден Уил жасады және ол алғаш рет 1974 жылы Meulenhoff баспасында жарық көрді. Кейіннен 2010 жылы Atlas баспасы оны "Op Twee Vogel Wad" деген атаумен қайта жариялады. Роман неміс тіліне екі рет аударылды: 1966 жылы Лоре Фидлер, ал 2005 жылы Гарри Ровольт аударған нұсқалары жарық көрді. Бұл кітап австриялық режиссер Курт Палмның неміс тіліндегі фильміне де негіз болды. Румын тіліндегі аударманы Адриан Оцойу жасады және ол 2005 жылы "La Doi Lebădoi" деген атпен жарияланды. Филиппина Филиппованың "Plavashtite Chavki" атты болгар тіліндегі аудармасы 2008 жылы www.famapublishers.com сайтында жарық көрді.

Фильм

1997 жылы австриялық режиссер Курт Палм кітап бойынша фильм түсірді. Фильмнің атауы – "In Schwimmen zwei Vögel". Актер Брендан Глисон кітапты киноға бейімдеу арқылы режиссерлік дебютін жасауды көптен бері жоспарлап келеді. Ирландиялық "Parallel Pictures" өндіріс компаниясы фильмді 11 миллион долларлық бюджетпен түсіретінін хабарлады. Майкл Фассбендер, Колин Фаррелл, Габриэль Бёрн, Джонатан Рис Майерс және Киллиан Мерфи әр түрлі уақытта фильмде түсуге келісім берген. Глисон 2011 жылдың шілдесінде жобаға қаржыландыруды қолға алғанын растады. Ол сценарийді жазу процесін қиындыққа толы деп сипаттады және қазірге дейін 14 нұсқа жасалғанын айтты. 2014 жылдың сәуір айына қарай фильм әлі де дамып жатыр.

Сахна

Кітап кем дегенде төрт рет сахнаға қойылған. Алғашқы сахналық нұсқасы 1971 жылы Дублиндегі Абби театрының тапсырысы бойынша жасалып, Одри Уэлш жазған. 1994–1995 жылдары британдық Ridiculusmus театр компаниясы оның үш актерлік бейімделуін көрсетті, ал 1998 жылы Алекс Джонстон Абби театры үшін жаңа нұсқасын дайындады. Жақындағы сахналық нұсқасын Ниалл Генри қойып, 2009 жылдың қараша айында Слайгодағы Blue Raincoat Theatre Company орындады.

Радио

Роман Эрик Эвенс тарапынан радиоға бейімделді және 1979 жылғы 26 тамызда BBC Radio 3 арнасында эфирге берілді, 1980 жылғы 2 қарашада қайталанды. Режиссерлік жұмысты Рональд Мейсон жүзеге асырды.

Эпиграф

Романның бет мақаласында кездесетін грек сөз тіркесі Еврипидтің "Геракл" пьесасынан алынған: ἐξίσταται γὰρ πάντ' ἀπ' ἀλλήλων δίχα (existatai gar pant' ap' allêlôn dikha), ағылшын тілінде "барлық нәрсе өзгереді, бір-біріне орын береді" деп аударылады. Бұл сөздерді серпіліс ретінде қарастыруға болады: "Қаншалықты қиын болса да, үмітіңді жоғалтпа, себебі жағдай міндетті түрде жақсарады".