Кіріспе
Қиялға негізделген сенімдерді қалыптастыру – дәлелдерге, саналылыққа немесе шындыққа емес, көңілге қолайлы нәрсені елестетуге негізделген сенімдерді қалыптастыру. Бұл сенім мен тілек арасындағы қақтығысты шешудің нәтижесі. Қиялға негізделген ойлауды зерттеу әдістері әртүрлі. Әртүрлі салалар мен ойлау мектептері жүйкелік тізбектер, адамның танымдық және эмоционалдық қабілеттері, түрлі көзқарастар, кешіктіру, мотивация, оптимизм, назар және орта сияқты байланысты механизмдерді зерттейді. Бұл тұжырым қателік ретінде қарастырылған. Ол тілекке қарай көру ұғымымен байланысты. Кейбір психологтар оң ойлау мінез-құлыққа жағымды әсер ете алады және осылайша жақсы нәтижелерге әкеледі деп санайды. Бұл "Пигмалион эффектісі" деп аталады. Кристофер Букер қиялға негізделген ойлауды "фантазиялық цикл" тұрғысынан қарастырды, оны ол "жеке өмірде, саясатта, тарихта және әңгімелеуде қайталанатын үлгі" деп сипаттады. Ол былай деп қосты: "Біз санасыз түрде қиялға негізделген әрекеттерге кіріскенде, біраз уақытқа дейін бәрі жақсы болып көрінеді, бұл "арман кезеңі" деп аталады. Бірақ бұл қиял шындықпен ешқашан үйлесе алмайтындықтан, нәрселер нашарлай бастағанда "фрустрация кезеңіне" әкеледі, қиялдың сақталуын жалғастыруға күш-жігер жұмсалады. Шындық күшейген сайын, бәрі нашарлағанда "қорқыныш кезеңіне" ұласады, соңында қиялдың күйреуімен аяқталады". Зерттеулер көрсеткендей, барлық басқа факторлар бірдей болғанда, қатысушылар оң нәтижелерге көбірек үміт артады және оң нәтижелердің теріс нәтижелерге қарағанда болу ықтималдығы жоғары деп болжайды. Зерттеулер сондай-ақ белгілі бір жағдайларда, мысалы, қауіп артқан кезде кері құбылыс орын алатынын көрсетеді.
Wishful thinking is the formation of beliefs based on what might be pleasing to imagine, rather than on evidence, rationality, or reality. It is a product of resolving conflicts between belief and desire. Methodologies to examine wishful thinking are diverse. Various disciplines and schools of thought examine related mechanisms such as neural circuitry, human cognition and emotion, types of bias, procrastination, motivation, optimism, attention and environment. This concept has been examined as a fallacy. It is related to the concept of wishful seeing. Some psychologists believe that positive thinking is able to positively influence behavior and so bring about better results. This is called the "Pygmalion effect". Christopher Booker discussed wishful thinking in terms of "the fantasy cycle", which he described as "a pattern that recurs in personal lives, in politics, in history – and in storytelling." He added: "When we embark on a course of action which is unconsciously driven by wishful thinking, all may seem to go well for a time, in what may be called the 'dream stage'. But because this make believe can never be reconciled with reality, it leads to a 'frustration stage' as things start to go wrong, prompting a more determined effort to keep the fantasy in being. As reality presses in, it leads to a 'nightmare stage' as everything goes wrong, culminating in an 'explosion into reality', when the fantasy finally falls apart." Studies have consistently shown that holding all else equal, subjects will have unrealistic optimism and predict positive outcomes to be more likely than negative outcomes. Research also suggests that under certain circumstances, such as when threat increases, a reverse phenomenon occurs.
Қателік ретінде
Танымдық бұрмалау және дұрыс емес шешім қабылдау тәсілі болумен қатар, тілекке қарсы ойлау, көбінесе, аргументте нақты бейресми қателік ретінде қарастырылады, егер біз бір нәрсенің шын немесе жалған болуын қалағандықтан, ол шын мәнінде солай деп есептелсе. Бұл қателіктің форматы: "Мен P шын/жалған болса екен деп тілеймін, демек P шын/жалған." Егер осылай болса, тілекке қарсы ойлау эмоцияға шақыруға және сонымен қатар, маңызды мәселенің назарынан тыс қалуына әкелуі мүмкін. Тілекке қарсы ойлау көзделмеген салдарды көруге кедерілдіруі мүмкін.
Өрнекті көру
Тілекпен көру – адамның ішкі жағдайының оның визуалды қабылдауына әсер ететін құбылыс. Адамдар әлемді объективті түрде қабылдайды деп ойлайды, бірақ зерттеулер керісін көрсетеді. Қазіргі уақытта тілекпен көрудің екі негізгі түрі бар: объектілерді жіктеу кезінде немесе ортаны бейнелеу кезінде тілекпен көрудің пайда болуына байланысты. Кейбір психодинамикалық психологтар адамдардың өзін қоздырғыш визуалды стимулдардан қалай қорғайтынын түсіндіру үшін «Жаңа көзқарас» тәсілін қабылдады. Психодинамикалық көзқарас жеткілікті модель болмағандықтан, санасыздың қабылдауға қалай әсер ететінін түсіндіре алмағандықтан қолдау таппады. Брунер мен Гудманның нәтижелерін кейбір зерттеулер қайталай алса да, 1970 жылдары «Жаңа көзқарас» тәсілі негізінен тасталды, өйткені тәжірибелерде репортерлердің пікірі және контекст сияқты шатастыратын факторларды ескермейтін әдістемелік қателер көп болды. Соңғы зерттеулер «Жаңа көзқарас» көзқарасын қайта жаңғыртты, бірақ бастапқы зерттеулердегі мәселелерді шешу үшін әдістемелік жақсартулар жасалды. Қорқыныш сезімі де қорқынышты объектіні жақын деп қабылдауға әкеледі, ал бұрынғы зерттеулер қалаған объектілердің жақын сезілетінін көрсеткен. Сонымен қатар, кейбір адамдар эмоциялық жағдайларына немесе жеке ерекшеліктеріне байланысты тілекпен ойлауға/көруге аз бейім. Біріншіден, танымдық өңдеудің төменгі сатысында адамдар белгілі бір белгілерге таңдап назар аударады. Адамдар өздерінің тілектерін растайтын дәлелдерге назар аударып, оларға қайшы келетін дәлелдерді елемей қоюы мүмкін. Сондықтан, осы құбылысты түсіндіру үшін төртінші механизм – қабылдау жиынтығы бар. Қабылдау жоғарыдан төменге және төменнен жоғарыға қарай өңдеуге тәуелді. Көрнекі өңдеуде төменнен жоғарыға қарай өңдеу, жоғарыдан төменге қарай өңдеуге қарағанда қатаңрақ болып табылады. Төменнен жоғарыға қарай өңдеуде стимулдар объектілерді құру үшін бекіту нүктелері, жақындық және фокустық аймақтар арқылы танылады, ал жоғарыдан төменге қарай өңдеу контекстке көбірек сезімтал. Бұл әсерді приминг арқылы, сондай-ақ эмоциялық жағдайлар арқылы байқауға болады. Ақпаратты өңдеудің дәстүрлі иерархиялық модельдері ертедегі визуалды өңдеуді бір бағытты жол ретінде сипаттайды: ертедегі визуалды өңдеу тұжырымдамалық жүйелерге енеді, бірақ тұжырымдамалық жүйелер визуалды процестерге әсер етпейді. Қазіргі зерттеулер бұл модельді жоққа шығарады және тұжырымдамалық ақпарат тек қабылдау жүйелерін бұрмалаудың орнына ертедегі визуалды өңдеуге енуі мүмкін екенін ұсынады. Бұл құбылыс тұжырымдық немесе танымдық ену деп аталады. Тұжырымдық енуді зерттеу тұжырымдық санаттар жұптарының стимулдарын пайдаланады және санат әсері визуалды өңдеуге әсер еткенін анықтау үшін реакция уақытын өлшейді. Бұл жағдайда бұл адамдар ең көп таныған футбол командасын артық көреді. Тілекпен ойлау тапсырмалары кезінде мидың үш аймағында әртүрлі белсенділік байқалды: мидың дорсальды медиалды префронталды қабығында, тері жамылғысында және оқипальды жарықтағы түйіспелі жиекте. Оқипальды және тері жамылғысы аймақтарындағы әртүрлі белсенділік ұсынылған белгілерге селективті назар аудару тәсілін көрсетеді; сондықтан төменгі деңгейдегі танымдық өңдеуді немесе назар аударуды қолдайды. Назар аудару кемшіліктері де қабылдау тәжірибесінің өзгеруіне әкелуі мүмкін. Күтпеген оқиғалар байқалмай қалуы, көңілсіз соқырлық осындай кемшіліктердің бірі. Көңілсіз соқырлық парадигмасын қолдана отырып, зерттеушілер Уайт пен Дэвис қатысушыларға экранның ортасындағы айқышқа назар аударуды тапсырды. Біріншіден, айқышқа екі жақтан да әріптер жазылатын сандар белгісі пайда болды. Бұл белгіге сәйкес, кресттің екі қолында нақты әріптер пайда болады. Төрт сынақтан кейін әріптер саны берілген санмен сәйкес келді. Бесінші сынақта қатысушылардың жартысына әріптердің аз санын күтуге, ал жартысына әріптердің дұрыс санын күтуге кеңес берілді. Содан соң экранға бір күтпеген нәрсе қосылып, әріптер пайда болды. Қатысушылардан қандай әріптер пайда болғаны және олар қандай да бір қосымша затты көрген-көрмегендері сұралды. Аз әріп күтетін қатысушылар күтпеген тітіркендіргішті жиі байқамай, дұрыс тітіркендіргішті күткен қатысушыларға қарағанда назарсыздық соқырлығына бейім болды. Бұл нәтижелер күтулердің зейінге қонымдылығына әсер ететінін көрсетеді. Бұл танымдық процестердің танымдық тәжірибені құруға көмектесу үшін шоғырланатынын дәлелдейді. Көңіл бөлу арқылы сезімді өңдеуді күшейтуге болады, бірақ стимулға назар аудармау стимулдың сезімді өңдеуінің күшеюіне де әкелуі мүмкін. Қатысушыларға қай диагональға назар аудару керектігін көрсететін алдын ала белгі берілді. Содан соң оларға әртүрлі текстуралары бар жолақтар (гратингтер) көрсетілді, содан кейін қатысушылардың қабылдауларын бағалауы керек болатын жауап белгісі пайда болды. Бұл орналасқан олар назар аударған (көрсетілген) және назар аудармаған (көрсетілмеген) стимулдардың қабылдауын салыстыруға мүмкіндік берді. Алайда, контекст пен мәдени фон визуалды қабылдауға және эмоцияларды түсінуге әсер ететіні көрсетілген. Өзгеріс соқырлығындағы мәдени айырмашылықтар қабылдау жиынтығымен байланысты, яғни адамдардың визуалды көріністерге назар аудару бейімімен. Мысалы, шығыс мәдениеттері объектінің фонына көбірек мән береді, ал батыс мәдениеттері көріністегі орталық объектілерге назар аударады. Қабылдау жиынтығы мәдени эстетикалық қалаулардың нәтижесі болып табылады. Сондықтан, мәдени контекст адамдардың беттен ақпаратты қалай алуына әсер етеді, дәл осылай жағдайлық контекстте де болады. Мысалы, еуропалықтар көбінесе көзге, мұрынға және ауызға назар аударады, ал азиялықтар көзге назар аударады. Тілекпен ойлауға, тілекпен көруге және оптимизмге қатысты көз қозғалысы және мидың белсенділігі сияқты физикалық аспектілерді қарастыру маңызды. Исаковиц (2006) көздің мотивациялық рөлін зерттеді, ол адамның мүдделерімен және жеке ерекшеліктерімен тығыз байланысты екенін айтады. Оның зерттеуінде, өзінің оптимизмі әртүрлі деңгейде бағаланған қатысушылар тері рагының суреттерін, рак суреттеріне ұқсас сызбаларды және бейтарап беттерді қарауға бағытталды. Зерттеу нәтижелері көрсетті, көптеген қатысушылар жоғары қараған жағдайда текше беті жоғары қарап тұрғанын, төмен қараған жағдайда текше беті төмен қарап тұрғанын, ал бейтарап жағдайдағы қатысушылар тең бөлінгенін көрді. Зерттеу нәтижелері шөлдеген қатысушылардың (зерттеуге тікелей кіріспеден бұрын картоп чипсінің қапшығын жеуге бағытталған) мәңгілік стимулдарды мөлдір деп түсінуге бейім екенін көрсетті. Психосоциалды ресурстар «Ресурстар және қабылдау моделі» (RPM) бойынша әлеуметтік қолдау, өзіне деген құрмет, өзіне сенім, өзінің тиімділігі, үміт, оптимизм, қабылданған бақылау және өзіндік жариялану ретінде анықталады. Қатысушылар қашықтық өлшемдерін хабарлағанда, тәжірибешілер қатысушылардың өзіне деген құрметін ойша бейнелеу жаттығулары арқылы, сондай-ақ оларды қауіпті (тарантул) немесе қауіпсіз (мысық ойыншығы) стимулдарға ұсынды. Өзіне деген құрметтің әсері тек қауіпті стимулдарға ұсынылғанда байқалды, өйткені өзіне деген құрметтің артуы қауіпті стимулдарға қатысты қашықтықтың шынайы бағалануымен байланысты болды. Мысалы, софтбол ойыншылары допты үлкендей көріп, жақсы ойнаса, ал теннисшілер желіні төмендей және допты баяу қозғалып тұрғанын көріп, жақсы қайтарады. Басқаша айтқанда, физикалық шаршаған кезде күштің артуы (көлбеу тік бұрыш) адамдарды энергияны көп жұмсаудың орнына демалуға итермеуі мүмкін. Қашық...