Чехословакия Социалистік Республикасының Конституциясы (1960)
1960 Constitution of Czechoslovakia
Чехословакия Конституциясы (1960): социалистік заң, 1948 Конституциясын алмастырды, 1968-де өзгертілді. 1992-ге дейін күшінде болды. Тарихы мен өзгерістері.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Чехословакия Социалистік Республикасының Конституциясы (Ústava Československé socialistické / Československej socialistickej republiky) 1960 жылғы 11 шілдеде 100/1960 Sb. конституциялық заң ретінде жарияланды. Бұл Чехословакияның үшінші және социалистік дәуірдің екінші Конституциясы болды. Ол 1948 жылғы 9 мамыр Конституциясының орнын басып, 1968 жылғы Федерация Конституциялық заңымен кеңінен өзгертілді. Жаңа Конституция қабылдау мақсатымен социалистік сипатын жою үшін Қадақ революциясынан кейін кеңінен қайта қарастырылды. Алайда, бұл орын алмады және ол 1992 жылы Чехословакия тарағанға дейін күшінде болды.
The Constitution of the Czechoslovak Socialist Republic (Ústava Československé socialistické / Československej socialistickej republiky in Czech / Slovak), promulgated on 11 July 1960 as the constitutional law 100/1960 Sb., was the third constitution of Czechoslovakia, and the second of the socialist era. It replaced the 1948 Ninth of May Constitution and was widely changed by the Constitutional Law of Federation in 1968. It was extensively revised after the Velvet Revolution to prune out its socialist character, with a view toward replacing it with a completely new constitution. However, this never took place, and it remained in force until the dissolution of Czechoslovakia in 1992.
Шолу
Тоғызыншы мамыр Конституциясы көп жағынан 1920 жылғы Конституцияға ұқсас болды және либералды-демократиялық және коммунистік элементтердің қоспасын қамтыды. Ал 1960 жылғы Конституция толыққанды коммунистік және мемлекеттік социалистік құжат болды. Ол 1936 жылғы Кеңес Конституциясынан көптеген қағидаларды алды. Бұл елдің ресми атауының Чехословакия Республикасынан (1948 жылғы коммунистік төңкерістен кейін «халықтық-демократиялық мемлекет» деп сипатталған) Чехословакия Социалистік Республикасына өзгеруінен көрінді. Президент және партия басшысы Антонин Новотнийдің Никита Хрущевке деген адалдығы мен Шығыс блогы елдері арасында бақталастыққа ұмтылуының нәтижесінде Чехословакия «біздің ұлы одақтасымыз, Кеңес Социалистік Республикаларының бауырлас одағынан» кейін социализмді жеткен алғашқы ел деп жарияланды (Югославия Социалистік Федеративтік Республикасынан 3 жыл бұрын және Румыния Социалистік Республикасынан 5 жыл бұрын). Конституцияның кіріспесінде «біздің елде социализм жеңіске жетті» делінді және социализмге соңғы кедергі «1948 жылғы ақпан айындағы жұмысшы халықтың нығайылысқан әрекетімен» жойылды деп жарияланды. Бұдан әрі, «социалистік құрылысты аяқтағандықтан, біз дамыған социалистік қоғамды құруға көшіп, коммунизмге өтуге күш жинап жатырмыз» делінді. 1960 жылғы Конституция Словакияға берілген автономияны күрт шектеді. Бұл қадам Новотнийдің идеясы болды. Словакия үкіметінің атқарушы билігі жойылды және оның функциялары Словакия Ұлттық Кеңесінің Президиумына берілді, осылайша атқарушы және заң шығарушы функциялар біріктірілді. Заң шығарушы Ұлттық Ассамблеяға Словакия Ұлттық Кеңесінің шешімдерін қайта қарау құқығы берілді, ал орталық мемлекеттік органдар Словакияның жергілікті басқару органдарының басқаруын өздеріне алды. Конституцияға алғашқы түзетулер конституциялық заңдармен жасалды: 110/1967 (Прага қалалық кеңестерінің мәртебесін анықтайтын арнайы заң), 28/1968 (Братислава үшін ұқсас), Федерация Конституциялық заңы 143/1968 және этникалық азшылықтарға қатысты 144/1968, сондай-ақ конституциялық заңдармен: 57/1969 (жергілікті кеңестерді ұлттық республикалардың құзырына беру), 155/1969 (сот реформасы), 43/1971 (сайланатын органдардың өкілеттік мерзімін 4 жылдан 5 жылға ұзарту), 50/1975 (бұл іс жүзінде тек Федерация Конституциялық заңына әсер етті, оған Президенттік орын ауыстырылды: Президент бір жылдан астам қызметін атқара алмаса, яғни ауру Людвик Свободаны Густав Гусакпен алмастыру мүмкін болды), 62/1978 (білім беру саласындағы шағын өзгеріс, төменде қараңыз), 135/1989 (КСРО-ның жетекші рөлі жойылды және т.б.) және 1990-1992 жылдары бірнеше рет (мысалы, 102/1990 ұлттық символиканы өзгерту – елдің атын екі рет өзгерту конституцияға ресми түзетулер болып есептелмеді; 23/1991 адам құқықтарының хартасын қабылдау, ол төмендегі 2-тараудың орнын алды және т.б.).
The Ninth of May Constitution was superficially similar in many respects to the 1920 Constitution and contained a mixture of liberal democratic and Communist elements. In contrast, the 1960 Constitution was a fully Communist and state socialist document. It borrowed heavily from the 1936 Soviet Constitution. This was reflected in the change of the country's official name from the Czechoslovak Republic (which was described as a people's democratic state" after the 1948 Communist takeover) to Czechoslovak Socialist Republic. Due to President and party boss Antonín Novotný's devotion to Nikita Khrushchev and oneupmanship among other Eastern Bloc countries, Czechoslovakia was declared the first country after "our great ally, the fraternal Union of Soviet Socialist Republics" which achieved socialism (3 years before Socialist Federal Republic of Yugoslavia and 5 before Socialist Republic of Romania). Thus the constitution's preamble said that "socialism has won in our country," proclaiming that the last obstacle to socialism had been removed by "the determined action of the working people in February 1948." It went on to say that as a result of "finishing the socialist construction, we are changing over to building an advanced socialist society and gathering strength for the transition to communism." The 1960 Constitution severely limited the autonomy granted to Slovakia. This provision was Novotný's idea. The executive branch of the Slovak government was abolished and its duties assigned to the Presidium of the Slovak National Council, thus combining executive and legislative functions into a single body. The legislative National Assembly was given authority to overrule decisions of the Slovak National Council, and central government agencies took over the administration of the major organs of Slovak local government. The constitution was first amended by constitutional laws 110/1967 (status of Prague local councils to be set by special law), 28/1968 (similar for Bratislava), the Constitutional Law of Federation 143/1968 and accompanying 144/1968 on ethnic minorities, and further by constitutional laws 57/1969 (local councils put into the authority of national republics), 155/1969 (court reform), 43/1971 (elected bodies term of office prolonged to 5 years from 4), 50/1975 (this actually affected only the Constitutional Law of Federation, into which the Presidency had been moved: President unable to carry out his duties over a year can be replaced, i. e. ill Ludvík Svoboda with Gustáv Husák), 62/1978 (a minor change about schooling, see below), 135/1989 (leading role of the KSČ abolished etc.) and several times during 1990–1992 (e. g. 102/1990 change of the national symbols the constitutional laws changing the country's name twice weren't formally amendments to the constitution; 23/1991 incorporation of the human rights charter that replaced the Chapter 2 below, etc. ).
Құрылымы
Конституция преамбуладан және 9 тарауға бөлінген 112 баптан тұрады. 1-тарау, «Әлеуметтік тәртіп» деп аталады, Чехословакияны «жұмысшы, шаруа және интеллигенцияның берік байланысына негізделген, жұмысшы класы жетекшілік ететін социалистік мемлекет» деп жариялайды. Ол Чехословакияны «барлық ұлттармен достық қарым-қатынас орнатуға және бүкіл әлемде тұрақты бейбітшілік сақтауға» бағытталған «әлемдік социалистік жүйенің» мүшесі деп жариялады. «Екі бауырлас ұлттың – чехтер мен словактардың – тең құқықты бірлік мемлекеті» деген параграф 1968 жылы Федерация заңына көшіріліп, «федеративтік мемлекет» деп өзгертілді. 9 мамыр Конституциясының 1-бабында барлық билік «халыққа» берілген болса, 1960 жылғы Конституцияның 2-бабында билік «еңбекші халыққа» берілді. Мемлекеттік билікті «еңбекші халық сайлаған, бақылаған және оларға есеп беретін өкілді органдар арқылы» жүзеге асырылды. 4-бапта «қоғамда және мемлекеттегі жетекші күш – жұмысшы сыныбының авангарды, Чехословакия Коммунистік партиясы (КСП)» деп белгіленді. Партия тіпті 9 мамыр Конституциясында да аталмаған. «Өндіріс құралдары социалистендіріліп, бүкіл ұлттық экономика жоспармен басқарылатын социалистік экономикалық жүйенің» принциптері мен демократиялық централизм ережелері де жазылған. «Социалистік меншік» екі түрлі: мемлекеттік меншік, әсіресе табиғи ресурстарға, өнеркәсіптік өндіріс құралдарына, қоғамдық көлік пен байланысқа, банктер мен сақтандыру компанияларына, бұқаралық ақпарат құралдарына, денсаулық сақтау, білім беру және ғылыми мекемелерге; және кооперативтік меншік, ол халық кооперативтерінің меншігі (8-бап). Шағын жеке кәсіпорындарға «иесінің жеке еңбегіне негізделген және басқалардың еңбек күшін пайдалануды жоққа шығаратын» шектеулермен рұқсат етіледі (9-бап), бұл іс жүзінде ауыл шаруашылығына қатысты. Жеке тұтыну тауарларына, «отбасылық үйлерге және еңбекпен тапқан жинақтарға» меншік құқығы кепілдендіріледі, сондай-ақ осындай мүлікті мұраға алу құқығы да бар (10-бап). 2-тарауда азаматтардың құқықтары мен міндеттері сипатталады. Ұлты, нәсілі немесе жынысына қарамастан тең құқықтар кепілдендіріледі (20-бап). Білім беру он бес жасқа дейін тегін және міндетті (24-бап; 1970-ші жылдардағы білім беру реформасында тиімсіз деп танылып, «заңмен белгіленген» деп өзгертілді); мажар, украин және поляк ұлтының азаматтарына «олардың ана тілінде білім алудың барлық мүмкіндіктері мен құралдары» қамтамасыз етіледі (25-бап; бұл жойылып, 144/1968 заңмен ауыстырылды, ол немістерді де ескерді және русиндерді украиндықтардың синонимі деп санады). «Барлық азаматтар жұмыс істеуге және оның көлеміне, сапасына және әлеуметтік маңызына сәйкес еңбекақы алуға құқылы» (21-бап), «барлық жұмысшылар» қартаю кезінде және мүгедектік жағдайында медициналық көмек пен материалдық қамтамасыз етуге құқылы (23-бап). «Еңбекші халықтың мүдделеріне сәйкес барлық азаматтарға сөз және баспасөз бостандығы» (28-бап) кепілдендіріледі. Сондай-ақ «кез келген діни сенімді ұстануға немесе діни сенімсіздікке ие болуға, сондай-ақ заңға қайшы келмесе, діни амалдарды орындауға құқық» кепілдендіріледі; діни нанымға негізделген «заңмен белгіленген азаматтық міндетке» наразылық білдіруге тыйым салынады (32-бап), ал азаматтар қарулы күштерде қызмет етуге міндетті (37-бап). 3-тен 6-тараулар Ұлттық жиналысқа, Президентке, үкіметке және Словакия Ұлттық кеңесіне қатысты және 1968 жылы Федерация Конституциялық заңымен жойылып, орнына жаңасы енгізілді. 7-тарау Ұлттық комитеттерге (жергілікті және өңірлік билікке), 8-тарау сот жүйесіне, 9-тарау жалпы және қорытынды ережелерге қатысты.
The Constitution consisted of a preamble and 112 articles divided into 9 chapters. Chapter 1, entitled "The Social Order," declares Czechoslovakia to be a "socialist state, founded on the firm bond of workers, peasants and intelligentsia, in whose lead is the working class." It declared Czechoslovakia to be a member of "the world socialist system" dedicated to "friendly relations to all nations and securing lasting peace in the whole world". The paragraph whereby it was "a unitary State of two fraternal nations possessing equal rights – the Czechs and the Slovaks" was changed into "federal state" and moved into the Law of Federation in 1968. While Article 1 of the Ninth of May Constitution vested all power in "the people," Article 2 of the 1960 Constitution vested power in "the working people." State power was exercised "by the working people through representative bodies which are elected by, surveilled by, and accountable to them." Article 4 stipulated that "the leading force in the society and the state is the vanguard of the working class, the Communist Party of Czechoslovakia (KSČ)." The party had not even been mentioned in the Ninth of May Constitution. Principles of the "socialist economic system, in which the means of production are socialised and the entire national economy directed by plan" and the rules of democratic centralism, are also laid out. "Socialist ownership" takes two forms: state ownership especially of natural resources, the means of industrial production, public transportation and communications, banks and insurance companies, mass media and health, educational, and scientific facilities; and cooperative ownership, which is the property of people's cooperatives (Art. 8). Small private enterprises "based on [owner's] personal labour and excluding exploitation of others' workforce" are permitted within limits (9) formally; this in practice concerned agriculture. Personal ownership of consumer goods, "family homes, and savings earned through labour" is guaranteed, as is inheritance of such property (10). Chapter 2 describes the rights and duties of citizens. Equal rights regardless of nationality, race, or sex are guaranteed (20). Education is free and compulsory to the age of fifteen (24; this was changed to "set by law" as impractical in the education reform of the 1970s); citizens of Hungarian, Ukrainian, and Polish ethnicity are ensured "all opportunities and means for education in their mother tongue" (25; this was abolished and replaced by somewhat more detailed constitutional law on minorities 144/1968, which also took in account Germans and listed Rusyns as synonym to Ukrainians). "All citizens have the right of work and compensation for work done according to its amount, quality and social import" (21), "all workers" have the right of medical care and material security in old age and in case of disability (23). "In accordance with the interests of the working people, all citizens are guaranteed" freedom of speech and press (28). Also guaranteed is the "right to profess any religious faith or to be without religious conviction, and to practice religious acts unless this contravenes the law"; conscientious objection to "civic duty set by law" based on religious conviction is specifically prohibited (32) while citizens are bound to serve in the armed forces (37). Chapters 3 to 6 deal with the National Assembly, President, government and Slovak National Council respectively and were abolished and replaced by the Constitutional Law of Federation in 1968. Chapter 7 concerns National Committees (i. e. local and regional government), 8 judiciary system and 9 general and concluding provisions.