Кіріспе

Солтүстік Италиядағы ежелгі этникалық топ

Лигуриялықтар немесе лигурия тайпасы – қазіргі Италияның солтүстік-батысындағы Лигурия аймағының атымен аталатын ежелгі халық. Римдіктерге дейінгі кезеңде лигуриялықтар қазіргі Италияның Лигурия, Пьемонт, солтүстік Тоскана, батыс Ломбардия, батыс Эмилия-Романья және солтүстік Сардиния аймақтарын мекендеген, сондай-ақ Эльба және Сицилияға дейін жеткен. Олар Францияның Прованс-Альп-Кот-д’Азур аймағы мен Корсикада да қоныстанған. Дегенмен, шамамен б.з.д. 2000 жылы лигуриялықтар одан да кең аумақты алып, бүгінгі Каталонияға (Иберия түбегінің солтүстік-шығыс бұрышында) дейін созылған деп саналады. Ежелгі лигуриялықтардың тегі нақты белгісіз, бірақ туған жерлік шығу тегі ықтимал деп есептеледі. Ежелгі лигурия тілі туралы мәлімет аз, ол жер-су атаулары мен жауынгерлерді бейнелейтін стелалардағы жазуларға негізделген. Дәлелдердің жеткіліксіздігі нақты тілдік жіктеуге мүмкіндік бермейді; ол Индоевропаға дейінгі немесе Индоевропа тілі болуы мүмкін. Олардың тілі мен мәдениетіне келттіктердің күшті ықпалы болғандықтан, антикалық дәуірде оларды келт-лигуриялықтар деп те атаған.

Атауы

Гректер лигурларды Лигие (Λιγυες) деп, ал римдіктер Лигурлар (бұрын Лигус) деп атаған. Плутархтың сөзіне қарағанда, лигурлар өздерін Амброн деп атаған, бұл Солтүстік Еуропаның амброн тайпаларымен туыстық байланыста екенін көрсетеді.

Канеграт және Голасекка мәдениеттері

Канеграт мәдениеті (б.з.д. 13-ғасыр) Альп тауларының солтүстік-батыс бөлігінен келген протокельт халқының алғашқы көші-қон толқынын көрсетеді, олар Альпілік өткелдер арқылы Маджоре көлі мен Комо көлі арасындағы Батыс По аңғарына еніп, қоныстанды (Скамоццина мәдениеті). Олар кремацияны – жаңа мәйіт көму тәсілін енгізді, ол бұрынғы жерлеу амалын ығыстырды. Сонымен қатар, протокельттердің одан да ертерек болуы Орта қола дәуірінің басына (б.з.д. 16-15 ғасырлар) дейін жететіні болжанады. Осы кезде Солтүстік-батыс Италияда қоладан жасалған бұйымдарды, оның ішінде әшекейлерді өндіруде Тумулус мәдениетінің (Орталық Еуропа, б.з.д. 1600–1200 жж.) батыс топтарымен тығыз байланыс байқалды. Канеграт мәдениетінің өкілдері бір ғасыр бойы біртектілігін сақтап, одан кейін лигуриялық халықтармен бірігіп, Голасекка мәдениеті деп аталатын жаңа кезеңнің пайда болуына себеп болды. Бұл мәдениет қазір Лепонти және басқа келто-лигуриялық тайпалармен теңестіріледі. Голасекка мәдениетінің аумағы латын және грек тарихшылары мен географтары есімдерін қалдырған тайпалардың қоныстанған жерлерімен шамамен сәйкес келеді. 1898 және 1910 жылдар аралығында қалада жүргізілген қазба жұмыстарының нәтижесінде Генуяда тұратын лигуриялықтар этрусктіктермен және гректермен сауда байланыстарын күйзегені анықталды, себебі олардан бірнеше заттар табылды. Б.з.д. 5 ғасырда қазіргі ортағасырлық ескі қаланың ішінде орналасқан Кастелло (Қала) төбесінде алғашқы қала немесе оппидум құрылды. Фукидид (б.з.д. 5 ғасыр) лигуриялықтардың Ибериядағы Сиканус өзенінің жағалауынан сиканиялықтарды, ибериялық тайпаны қуғандығы туралы айтады.

Римдіктермен алғашқы қарым-қатынас

Италияның Ривьерасы мен Прованс аймағындағы лигуриялық бейіттер, кремациялар өткізілген жерлер, этрус және кельт әсерлерін көрсетеді. Б.з.д. III ғасырында римдіктер лигуриялықтармен тікелей байланыста болды. Дегенмен, римнің экспансиясы Галлия мен Иберия түбегінің бай территорияларына (сол кезде Карфагендіктердің бақылауында) бағытталды, ал лигуриялықтардың жері жол бойында орналасқан болатын (олар Лигурия жағалауларын және оңтүстік-батыс Альп тауларын бақылады). Римдіктердің күш-жігеріне қарамастан, Лигурия тайпаларының тек бірнешеуі ғана, атап айтқанда Генуялықтар, римдіктермен одақ жасасты. Қалғандары тез арада жауырыққа айналды. Жауырық 238 жылы лигуриялықтар мен бой галлиялықтарының коалициясымен басталды, бірақ екі халық көп ұзамай келіспеушілікке ұшырады және одақ таратылғаннан кейін әскери науқан тоқтатылды. Осы уақытта Квинт Фабий Максимустың басқаруымен рим флоты лигуриялық кемелерді жағалауда жеңіп алды (б.з.д. 234-233 жж.), бұл римдіктерге Галлияға және одан шығатын жағалау жолын бақылауға және Ибериядағы Карфагеннің экспансиясына қарсы тұруға мүмкіндік берді, себебі Пиза-Луни-Генуя теңіз жолы енді қауіпсіз болды. 222 жылы Инсубр тайпасы, римдіктермен соғыс кезінде Кластидий бекінісін басып алды, ол сол кезде Анамари (немесе Марици) тайпасының маңызды орны болды, лигуриялық тайпасы, жақын маңдағы соғысқа бейім Инсубр тайпасынан қорқып, бір жыл бұрын Риммен одақ құрған еді. Рим әскері алғаш рет По өзенінен өтіп, Транспадания Галлиясына енді. 222 жылы б.з.д. Кластидий шайқасы болды, бұл Римге Инсубр тайпасының астанасы Медиоланумды (қазіргі Милан) басып алуға мүмкіндік берді. Өзінің үстемдігін нығайту үшін Рим Бой тайпасының жерінде Плаценция және Инсубр тайпасының жерінде Кремона қалаларын құрды.

Екінші Пуникалық соғыс

Екінші Пуни соғысының басталуымен (б.з.д. 218) лигуриялық тайпалардың көзқарасы әртүрлі болды. Батыс Ривьера мен Апуани тайпалары сияқты кейбіреулері карфагендіктермен одақтасып, солтүстік Италияға келген Ханнибалдың әскеріне сарбаздар берді, осы арқылы карфагендік генерал оларды көршілес римдіктерден босатады деп үміттенді. Ал Тауриндіктер сияқты басқалары римдіктерді қолдады. Карфагендіктерді қолдаған лигуриялықтар Требия шайқасына қатысты, онда карфагендіктер жеңіске жетті. Басқа лигуриялықтар Хасдрубал Барканың әскеріне қосылды, ол ағасы Ганнибалдың әскерімен қайта қосылу үшін Цизальпин Галлиясына (б.з.д. 207) келді. Саво портында (қазіргі Савона), сол кезде Лигур Сабази тайпаларының астанасы болған, Ханнибалдың інісі Маго Барканың карфагендік флотының триэремалары, Тиррен теңізіндегі римдік сауда жолдарын кесіп тастау мақсатымен паналады. Соғыстың басында римдіктерді қолдаған лигуриялықтар қиындықтарға тап болды. Тауриндер Ганнибалдың Италияға жорылының жолында болды және 218 жылы ол оларға шабуыл жасады, өйткені ол олардың ұзақ жылдар бойы қарсыласы болған инсубрелермен одақтасқан еді. Тауразия (қазіргі Турин) Тауриндердің бас қаласы үш күндік қоршаудан кейін Ганнибалдың әскерімен басып алынды. 205 жылы Маго Генуяға (қазіргі Генуя) шабуыл жасап, оны қиратты. Екінші Пуни соғысының соңына қарай Маго Ингауни тайпаларының арасында болып, римдіктердің ілгерілеуін тоқтатуға тырысты. Инсубрия шайқасында жеңіліске ұшырап, кейін шайқаста алған жараларынан қайтыс болды. Генуя сол жылы қайта салынды. Лигуриялық әскерлер б.з.д. 202 жылы Зама шайқасында болды, бұл Карфагеннің үлкен держава ретіндегі соңғы құлауын білдірді.

Лигурияны римдіктер жаулап алды

200 жылы лигуриялықтар мен бойя тайпалары римдік Плаценция қаласын тонап, қиратты, осылайша По өзенінің ең маңызды арқылы өткелін бақылауға алды. Сол кезеңде римдіктер апуандықтармен соғыс жүргізіп жатты. Римдіктердің нақты күш-жігері б.з.д. 182 жылы лигуриялықтарға қарсы екі консулдық және бір проконсулдық армия жіберген кезде басталды. Соғыстар б.з.д. 150 жылдарға дейін жалғасты, онда жеңіске жеткен генералдар лигуриялықтарға қарсы екі жеңісті тойлады. Осы жерде де римдіктер көптеген жергілікті тұрғындарды жерінен қуды да, олардың орнына колониялар құрды (мысалы, б.з.д. 170 жылдары Луна және Лука қалалары). Сол уақытта римдіктер Апеннин тауларының солтүстігіндегі лигуриялық тайпалармен де соғыс жүргізіп жатты. Екінші Пуникалық соғыс аяқталғаннан кейін де жағдай толыққанды бейбіттенбеді. Лигурия тайпалары мен таулы аймақтардан әрекет ететін карфагендік әскерлер партизандық тактиканы қолданып күресін жалғастырды. Осылайша римдіктер Солтүстік Италияда үздіксіз әскери операциялар жүргізуге мәжбүр болды. 201 жылы ингаун тайпасы Риммен бейбіт келісімге келді. Тек б.з.д. 197 жылы Минуций Руф басшылығымен римдіктер селелаттарды, сердикаттарды, илватилерді және бой галлдарын бағындырып, Кластидиум бекінісін басып алып, Плаценция аймағын қайта бақылауға алды. Сол жылы проконсул Спурий Лукреций Генуяны қайта жаңартты. Карфагенді жеңгеннен кейін Рим солтүстікке қарай кеңеюді көздеді және Генуяны ондаған жылдар бойы Карфагенмен одақтас болған лигуриялық тайпаларға қарсы шабуылдар үшін қолдау базасы ретінде пайдаланды. 185 жылы ингаун және интимилий тайпалары да көтеріліс ұйымдастырып, рим легиондарына келесі бес жыл бойы қарсылық көрсетті, содан кейін 180 жылы капитуляциялады. Апуандықтар мен ішкі аймақтағы тайпалар әлі де қарсылық көрсетіп келді. Дегенмен, римдіктер Галлияны одан әрі жаулап алу үшін Лигурияны толыққанды бейбіттендіруді қалады. Осы мақсатта олар лигуриялықтардың тәуелсіздігіне нүкте қою үшін проконсулдар Публий Корнелий Цетегус және Марк Бабий Тамфил басшылығымен шамамен 36 000 сарбаздан тұратын үлкен армия дайындады. 180 жылы римдіктер апуан лигуриялықтарына ауыр күйреуді сыйлады және олардың 40 000-ын Самний аймағына жер аударды. Бұл жер аударудан кейін келесі жылы тағы 7 000 лигуриялық жер аударылды. Бұл римдіктердің жеңілген халықты осы деңгейде жер аударуының сирек кездесетін жағдайларының бірі болды. 177 жылы апуан лигуриялықтарының басқа топтары рим әскерлеріне бағынды және 2-ші ғасырда рим мәдениетіне сіңірілді, ал әскери науқан солтүстікке қарай жалғасты. Фринациаттар 175 жылы, содан кейін статиеллилер (172 ж.б.д.) және вельеаттар (158 ж.б.д.) бағынды. Апуандықтардың соңғы қарсылығы 155 жылы консул Марк Клавдий Марцеллмен тоқтатылды. Жағалаудағы лигуриялықтардың бағындырылуы және Альпс Маритиманың аннексиясы 14 жылы орын алды, бұл 15 жылы орталық Альптерді басып алғаннан кейін болды. Прованс аймағын басып алған соңғы лигуриялық тайпалар (мысалы, воконтий және саллувий) 124 жылы бағындырылды.

Рим билігі кезінде

Цизальпинская Галлия – это часть современной Италии, заселенная кельтами в IV и III веках до нашей эры. Завоеванная Римской республикой в 220-х годах до нашей эры, она была римской провинцией с ок. 81 г. до н.э. до 42 г. до н.э., когда была объединена с Римской Италией, как указано в завещании Цезаря (Acta Caesaris). В 49 г. до н.э. все жители Северной Италии получили римское гражданство. Около 7 г. до н.э. Август разделил Италию на одиннадцать регионов, о чем сообщил Плиний Старший в своей «Естественной истории» (Naturalis Historia). Одним из них был Regio IX: Лигурия. Генуя стала центром этого региона, и лигурийское население двинулось к окончательной романизации. Официальное историческое название не имело приложения «Лигурия» из-за современной академической практики именования августовских регионов в соответствии с населением, которое они представляли. Regio IX включала только лигурийскую территорию. Эта территория простиралась от Морских и Коттийских Альп и реки Вар (на западе) до Треббии и Магры, граничащих с Regio VIII Эмилией и Regio VII Этрурией (на востоке), и По на севере. Плиний описывает регион следующим образом: "patet ora Liguriae inter amnes Varum et Macram XXXI Milia passuum. Haec regio ex descriptione Augusti nona est". Люди с лигурийскими именами жили к югу от Пьяченцы, в Италии, еще в 102 году нашей эры. Историк Бургундии и специалист по ее галльской культуре, Доминик Франсуа Луи Роже, барон де Белложе, позже утверждал о галльском происхождении лигурийцев. В железном веке разговорный язык, основные божества и изготовление артефактов, обнаруженных в районе Лигурии (таких как многочисленные торки), были схожи с кельтской культурой как по стилю, так и по типу. Карл Мюлленхофф, профессор германской древности в университетах Киля и Берлина, изучая источники «Ora maritima» Авиения (латинского поэта, жившего в IV веке нашей эры, но использовавшего в качестве источника для своей работы финикийский Периплу VI века до нашей эры), считал, что название «лигурийцы» в целом относилось к различным народам, жившим в Западной Европе, включая кельтов, но полагал, что «настоящие лигурийцы» были доиндоевропейским населением. Итальянский геолог и палеонтолог Артуро Иссель считал лигурийцев прямыми потомками кроманьонцев, живших по всей Галлии с мезолитического периода. К сторонникам индоевропейского происхождения относился Анри д’Арбуа де Жубенвиль, французский историк XIX века, который в своей работе «Les Premiers habitants de l'Europe» (1877) утверждал, что лигурийцы были самыми ранними индоевропейскими носителями языка в Западной Европе. «Келто-лигурийская гипотеза» Жубенвиля, как она стала известна позже, была значительно расширена во втором издании его первоначального исследования. Она вдохновила ряд современных филологических исследований, а также некоторые археологические работы. Кельто-лигурийская гипотеза была связана с культурой воронкообразных амфор и «распространилась на большую часть Центральной Европы». Юлиус Покорный адаптировал кельто-лигурийскую гипотезу, связав лигуров с иллирийцами, приводя множество аналогичных доказательств из Восточной Европы. Согласно этой теории, «лигуро-иллирийцы» были связаны с доисторическими культурами полевых урн. Работа Фредерика Ортона 1935 года даже предполагает, что лигурийцы, возможно, имели пуштунское афганское происхождение. Сегодня некоторые источники предполагают, что лигуры представляли собой северную ветвь этнолингвистического слоя, более древнего и отличного от протоиталийских народов. Считалось, что «лигуро-сиканская» культура занимала обширную территорию Южной Европы, простираясь от Лигурии до Сицилии и Иберии. Однако, хотя такая область была бы в целом похожа на область палеоевропейской «тирренской культуры», гипотезированной более поздними современными учеными, известных связей между тирренами и лигурийцами нет. Есть и другие, такие как Доминик Гарсия, которые ставят под сомнение, можно ли считать лигуров отдельной этнической группой или культурой от окружающих культур.

Қоғам

Лигуриялықтар ешқашан орталықтандырылған мемлекет құрмаған, шындығында олар кішкентай ауылдар мен қамалдарда ұйымдастырылған тәуелсіз тайпаларға бөлінген. Тайпалардың федералды астаналары немесе маңызды сауда орталықтары болған опидалар сирек кездесетін. Тайпалар ішінде теңдік пен өзара көмек рухы басым болды. Егер де ақсүйектер класы болса, ол барлық топтар қатысқан "тайпа жиналыстарымен" теңгерілген; алдын ала құрылған билік органдары болған жоқ сияқты. Династиялық басшылар да болған жоқ: лигуриялық "патша" тайпаның немесе тайпалар одағының басшысы ретінде сайланды; тек кейінгі кезеңде ғана нақты династиялық аристократиялық топ пайда бола бастады. Алғашқыда құлдық болған жоқ: соғыс тұтқындары қырғынға ұшыратылған немесе құрбандыққа шалынған. Б.з.б. бірінші ғасырда өмір сүрген Диодор Сицилий әйелдердің ерлермен бірге ауыр жұмыстарда қатысқанын жазған.

Дін

Ең маңызды куәліктердің арасында қасиетті тау орындары (Монт-Бего, Монт-Бейгуа) және мегалитизмнің дамуы (Луньиджананың тас мүсіндері) ерекше атап өтуге лайық. Кереметтер аңғарындағы таңғажайып Монт-Бего – жартасқа салынған суреттермен, әсіресе тостаған тәрізді ойықтармен, шатқырлармен және ритуалдық алаңдармен жабылған көптеген қасиетті орындардың ең көрнектісі. Соңғылары ежелгі лигурийлердің рәсімдерінің маңызды бөлігінде су (немесе сүт, қан?) қолданылғанын көрсетеді. Монт-Бегоның кеңдігі мен таңғажайыптығы Камоника аңғарындағы орындармен салыстыруға болады. Тағы бір маңызды қасиетті орталық – Бейгуа тауы, бірақ Солтүстік-Батыс Италия мен Альпі тауларында осындай қасиетті орталықтар көптеп кездеседі. Жалпы, лигуриялық діннің өте қарапайым болғаны, табиғаттың күшін бейнелейтін, қамқоршы құдайларға бағытталғаны және олардың болжауы арқылы көмек пен қорғаныс алуға болатыны есептеледі. Лигурияның тағы бір маңызды құдайы – Цикнус, ол Лигурияның патшасы, Фаэтонның жақын туысы және досы, оның өліміне қайғырып, кейіннен аққуға, содан кейін жұлдыз шоқжұлдызына айналған.

Соғыс жүргізу

Диодор Сицилий лигурийлерді өте қауіпті жаулар деп сипаттайды.

Тактика, бірлік түрлері және жабдықтар

Қару-жарақтар класына және иесінің ыңғайлылығына қарай өзгерді, бірақ жалпы алғанда, лигуриялық жауынгерлердің көпшілігі жеңіл жаяу әскер болып, олар нашар қаруланған. Басты қару - найза, оның ұшы бір шынтақтан (шамамен 45 см, немесе бір жарым фут) асып кетуі мүмкін, одан кейін галлдық үлгідегі қылыш (кейде жұмсақ металдан жасалғандықтан арзан), өте сирек жауынгерлер садақ-жебемен жабдықталған. Қорғану үшін кельт үлгісіндегі (бірақ металл бөлігі жоқ) тікбұрышты ағаш қалқан мен Монтефортино типіндегі қарапайым дулыға қолданылған. Апуан тайпасы аумағынан табылған мүйізді дулығалар, әдетте, тек салтанатты мақсаттар үшін қолданылған және оларды басшылар өз ерлігі мен әскери шеберлігін көрсету үшін киген. Зәрлі қарулардың қолданылуы белгісіз. Дегенмен, ең бай жауынгерлер галдар сияқты, органикалық материалдан жасалған зәрлі қарулар қолданған болуы мүмкін.

Ат әскері

Страбон мен Диодор Сицилийдің айтуынша, олар негізінен жаяу соғысқан, себебі олардың жерінің ерекшелігі сондай болған. Бірақ олардың сөздері атты әскердің толығымен белгісіз болмағанын көрсетеді, және жақында табылған екі лигуриялық қабірде ат жабдықтарының бөлшектері табылды. Страбонның сөзіне қарағанда, Массалияның солтүстігінде қоныстанған салиелер тайпасының күшті атты әскері болған, алайда олар бірнеше келт-лигуриялық тайпалардың бірі болғандықтан, атты әскерде келттік элемент болған болуы мүмкін. Лигурлар басқалардың қызметінде жалдамалы әскер ретінде соғысуға дайын болған сияқты. Лигуриялық қосымша әскерлер б.з.б. 480 жылы Карфаген генералы Хамилкар I әскерінде еске алынған. Сицилиядағы грек басшылары Агатокл заманына дейін лигуриялық жалдамалы күштерді жалдауды жалғастырған. Альбинганум (қазіргі Альбенга) маңындағы теңізшілер тайпасы саналған Ингаунилер сауда және қарақшылықпен айналысып, Римге қарсы болғандықтарымен танымал болды. Олар б.з.б. 181 жылы консул Луций Эмилий Паулус Македоникустың басшылығымен бағындырылды.

Римдіктердің қызметі

Плутархтың айтуынша, лигуриялық көмекші әскерлер үшінші Македония соғысының шешуші шайқасы – Пидна шайқасында римдіктермен бірге шайқасты. Кимбрий соғысында (б.з.д. 104–101 жылдары) лигуриялықтар Рим армиясында қосалқы әскерлер ретінде қызмет етті. Осы соңғы қақтығыс барысында олар Аква Секста шайқасында маңызды рөл атқарды.