Кіріспе
Чехия Республикасының Конституциясы – Чехия Республикасының жоғарғы заңы болып табылады. Қазіргі Конституция 1992 жылдың 16 желтоқсанында Чехия Ұлттық Кеңесі тарапынан қабылданды. Ол 1993 жылдың 1 қаңтарында күшіне енді, бұрынғы 1960 жылғы Чехословакия Конституциясы мен No. 143/1968 ж. Конституциялық актіні алмастырды. Чехословакияның бейбіт түрде таратылуы нәтижесінде Словакия Республикасы мен Чехия Республикасы құрылған кезде бұл өзгерістер жасалды. Конституция – конституциялық акт болып табылады және басқа конституциялық актілермен бірге Чехия Республикасының конституциялық тәртібін, яки конституцияны (кіші әріппен) құрайды. Негізгі құқықтар мен бостандықтар туралы харта (Listina základních práv a svobod, No. 2/1993 Coll.), сондай-ақ маңызды конституциялық акт, адам және азамат құқықтарын бекітеді, ал Конституция мемлекеттің егемендігі мен аумақтық тұтастығымен айналысады және мемлекетті басқаратын институттарды анықтайды. Конституция преамбуладан және 8 тараудан тұрады. Негізгі қағидалардан кейін заң шығару билігі, атқару билігі (үкімет және президент) және сот билігі (Конституциялық сот және басқа соттар) туралы ұзақ тараулар, сондай-ақ Жоғарғы Эсептік Палата, Чехия Ұлттық Банкі және жергілікті басқару туралы қысқа тараулар, соңында уақытша ережелер келтірілген. 2013 жылғы сәуір айының мәліметтері бойынша, Конституцияға сегіз рет түзету енгізілді. Ең маңызды түзетулер – 2004 жылы Еуроодаққа қосылу үшін құқықтық негізді қамтамасыз ететін No. 395/2001 Coll. заңы және 2012 жылдың 1 қазанында күшіне енген және президенттің халықтың тікелей дауысымен сайлануын көздейтін No. 71/2011 Coll. заңы.
The Constitution of the Czech Republic is the supreme law of the Czech Republic. The current constitution was adopted by the Czech National Council on 16 December 1992. It entered into force on 1 January 1993, replacing the 1960 Constitution of Czechoslovakia and the constitutional act No. 143/1968 Col., when Czechoslovakia gave way to the Slovak Republic and the Czech Republic in a peaceful dissolution. The constitution is a constitutional act, and together with other constitutional acts constitutes the so called constitutional order of the Czech Republic, or the constitution (with a small c). While the Charter of Fundamental Rights and Basic Freedoms (Listina základních práv a svobod, No. 2/1993 Coll. ), an equally important constitutional act, asserts human and civil rights, the Constitution is concerned with state sovereignty and territorial integrity, and defines the institutions governing the state. The Constitution is divided into a preamble and 8 chapters. The fundamental provisions are followed by long chapters on the legislative power, the executive power (the cabinet and the president), and the judicial power (the Constitutional Court and other courts), and shorter chapters on the Supreme Audit Office, the Czech National Bank, and territorial self government, concluding with interim provisions. As of April 2013, the constitution has been amended eight times. The most important amendments are Act No. 395/2001 Coll. providing the legal framework for the accession to the EU in 2004, and Act No. 71/2011 Coll., which came into force on 1 October 2012, and provided for the election of the president by popular vote.
Чехословакияның федерализациясы
1968 жылдың 27 қазанында Чехословакия Социалистік Республикасының Ұлттық Ассамблеясының 28-ші отырысында «Чехословакия Федерациясы туралы Конституциялық акт» деп аталатын заң жобасы Чехословакия Ұлттық Кеңесі, Словакия Ұлттық Кеңесі және Чехословакия Министрлер Кабинеті бірлесіп енгізді. Заң жобасы сол күні Конституциялық акт № 143/1968 Coll. ретінде қабылданды. 1969 жылдың 1 қаңтарында күшіне енгеннен кейін ол Чехия Социалистік Республикасы мен Словакия Социалистік Республикасын құрды, олардың екеуі де федерация ішінде тең дәрежеде болды. Акттың 142-бабының 2-тармағында екі республика да өз конституцияларын белгілі бір уақытта қабылдауы керек екені, сондай-ақ үш конституциялық сот құру көзделгені айтылған. Алайда, нормализация кезеңінің басталуына байланысты бұл жоспар орындалмады. Шындығында, Чехословакия 1970 жылғы желтоқсанда қабылданған Конституциялық акт № 125/1970 Coll. күшіне енгенге дейін ғана федерация ретінде жұмыс істеді. Оның түсіндірме жазбаларында федерацияның орталық үкіметінің құрылымдық рөлін күшейту қажеттігі анық және ашық баяндалған. Бұл акт федерацияның бастапқы жоспарын күштен шығарып, федеративтік республикалардың көптеген өкілеттіктерін алып тастаған 37 тікелей өзгеріс пен толықтыруды енгізді. Осының салдарынан 1970 жылы Чехословакия іс жүзінде орталықтан басқарылатын елге айналды, тек федерацияның сыртқы белгілері ғана сақталды. Жаңа федеративтік конституция қажеттілігі алғаш рет 1986 жылдың көктемінде Чехословакия Коммунистік партиясының 17-ші съезінде ресми түрде жарияланды. 1987 жылы оны әзірлеу үшін Мариан Чальфа басқаратын жұмыс тобы құрылды, ал 1988 жылдың қарашасында Милош Якеш басқаратын Коммунистік партия мен Ұлттық майданның 153 мүшеден тұратын комитеті құрылды. Конституция 1990 жылы Коммунистік партияның 18-ші съезінен кейін қабылданады деп күтілді. Соңғы жобасында ол федерацияға да, екі республикаға да қызмет ететін жалғыз конституция болуы керек еді және алдыңғы нұсқасынан айырмашылығы, Коммунистік партияның жетекші рөлін қамтымай, негізгі адам құқықтары тізімін кеңейтті. 1989 жылдың күзінде Федералды жиналыстың бір тобы Чехословакия Социалистік Республикасының, Чех Социалистік Республикасының және Словакия Социалистік Республикасының жаңа Конституцияларын қабылдау тәртібі туралы Конституциялық акт ұсынды. Конституциялардың жобаларын көрмегеніне қарамастан, 1989 жылдың 31 қазанында екі елдің де ұлттық ассамблеялары бұл ұсынысты мақұлдады. Чехия Ұлттық Кеңесінің қаулысы № 123/1989 Coll. заң ретінде жарияланды, ал Словакия Ұлттық Кеңесінің қаулысы № 124/1989 Coll. ретінде жарияланды. Бұл конституциялық актілер федерацияға және екі республикаға қызмет ететін «үш-бірлік» конституциясын қабылдаудың алғышарты ретінде қарастырылды. Екі ұлттық кеңестің келісімімен екі республика да өздерінің конституцияларын қабылдау құқығынан бас тартты. Алайда, 1989 жылғы «Барқыт революция» оқиғасы жағдайды тез өзгертті. 1989 жылдың 30 қарашасында Словакия Ұлттық Кеңесінің пленарлық отырысында депутат Маер жаңа конституциямен бірге заң шығару тәртібі туралы ережелерді қайта қарау қажет пе, әлде қазан айының соңындағы Словакия Ұлттық Кеңесінің қаулысы күшінде қала ма деген сұрақ қойды. 1989 жылғы 6 желтоқсандағы келесі отырысында Словакия Ұлттық Кеңесі 1989 жылғы 31 қазандағы келісімін № 167/1989 Coll. қаулысымен кері қайтарып алды. Чехия Ұлттық Кеңесі 1989 жылғы 19 желтоқсанда № 166/1989 Coll. қаулысымен ұқсас шешім қабылдады. Содан кейін федерацияны құруға немесе қайта жаңғыртуға жол ашатын бірнеше конституциялық актілер қабылданды. Екі республика да өздерінің символдарына қатысты конституциялық актілерді қабылдады және осы уақытқа дейін федералды органдарға берілген бірқатар өкілеттіктерді алды. Алайда, федерацияның Конституциясы да, екі республиканың конституциялары да 1992 жылғы сайлауға дейін қабылданбады.
Федерацияны таратуға дайындық
1992 жылдың 5 және 6 маусымында Чехия және Словакия Федеративтік Республикасының Федералды жиналысына (парламент), Чехия Ұлттық кеңесіне және Словакия Ұлттық кеңесіне сайлаулар өтті. Чехияда сайлауда Азаматтық Демократиялық партия жеңіске жетті; партия сайлау бағдарламасында функционалдық федерация немесе бөліну туралы айтты, бірақ федерацияны сақтауды басымдыққа қойды. Словакияда «Демократиялық Словакия үшін» қозғалысы жеңіске жетті, олардың сайлау уәдесі Словакияның халықаралық құқықтық субъектілігін қамтамасыз ету болды. Бұл ортақ мемлекеттің жалғасуымен қарама-қайшы болғанымен, партия сайлаушыларды федерацияның болуын жоққа шығармайтынына көндірді. Словакия Республикасының Конституциясы 1992 жылдың 1 қыркүйегінде қабылданды және 1992 жылдың 1 қазанында, Чехословакия тарағанға дейін үш ай бұрын күшіне енді. Чехия Республикасының Конституциясын жасау жұмысы да сайлаудан кейін көп ұзамай басталды. Екі комитет құрылды: үкіметтік комитет және Чехия Ұлттық Кеңесінің Президиумының комитеті. Үкімет комитетінің төрағасы Вацлав Клаус болды; оның басқа мүшелері: Ян Калвода, Сирил Свобода, Филип Шедивы, Жири Влах, Войтех Чепль, Даниэль Крупа, Вацлав Бенда, Вацлав Печич, Ян Литомиски, Милослав Выборный, Вацлав Новотный, Мирослав Силла, Павел Зарецкий және Душан Хендрих. Чех Ұлттық Кеңесінің комитеті мүшелері: Марек Бенда, Жири Били, Павел Хирш, Антонин Граздира, Ивана Яну, Хана Марванова, Иван Машек, Ярослав Ортман, Жири Пейне, Анна Рошхова, Витезслав Сохор, Милан Ухде және Ян Вик. 1992 жылдың тамызында Конституцияны әзірлеу жұмысын үкіметтік комитетке тапсыру туралы келісімге келді. Жаңа конституцияның бірнеше бастапқы нүктелері болуы мүмкін. Үкімет комитетінің хатшысы Кирилл Свобода оларды былай қорытындылады: 1920 жылғы Чехословакия Конституциясын бастапқы нүкте ретінде қабылдау, Чех және Словакия Федеративтік Республикасының қолданыстағы Конституциясын қайта жасау немесе жаңадан жобалау. Свобода, сондай-ақ комитет мүшелерінің көпшілігі бірінші нұсқаны қолдады, яғни Бірінші Чехословакия Республикасының Конституциясын пайдалануды ұсынды. Негізгі кедергілердің бірі – Негізгі құқықтар мен бостандықтар Хартиясының мәртебесі болды. Ол Конституциялық заң № 23/1991 Coll. арқылы құқықтық жүйенің бір бөлігі деп жарияланды, бұл басқа конституциялық актілердің оған сәйкес келуін талап етті. Вацлав Клаус Хартияға кез келген нысанда қарсы болды. Ол, атап айтқанда, Хартияның 17-бабындағы ақпарат алу құқығына қатысты сөздеріне қарсы болды (Клаус «ақпарат іздеу құқығы» деген сөздерді артық көретін еді), сондай-ақ Хартияның 28-бабында кәсіподақтар құру құқығына және еңбек үшін сыйақы алу құқығына кепілдік беруімен келіспеді. Мирослав Выборный мәселені шешудің жолын ұсынды, конституциялық тәртіп деп аталатын идеяны енгізді, бірақ ықпалды заңгерлер (Филип, Кнап) оған сыншыл болды. 1992 жылдың 19-24 қазанында Карловы Вары қаласында конституцияның соңғы жобасы бойынша жұмыс басталды. Алғашқы бірнеше баптар ескі жобалардан алынды; атқарушы билік туралы баптарды Мирослав және Жиндришка Силлови жазды. Президенттің өкілеттіктері туралы баптарды Кирилл Свобода, кабинет өкілеттіктеріне қатыстыларын Дюшан Хендрих, ал сот жүйесі туралы баптарды Франтишек Зулик жазды. Хендрих сонымен қатар Чехия Ұлттық банкі және Жоғарғы аудит кеңсесі туралы тарауларды, ал Павел Зарецкий аумақтық басқару туралы тарауларды әзірледі. 1992 жылдың 23 қазанында конституциялық құқық бойынша үш сарапшы жобаны тексеру үшін келді: Павел Пешка, Владимир Клокочка және Павел Холландер. Түсіндірме жазбаларды Кирилл Свобода мен Милена Полакова премьер-министр Клаусқа тапсыру алдындағы демалыс күндері жазды. Конституцияны дайындау кезінде төрт түрлі жоба жасалды, оларды тиісінше үкімет, Чехословакияның Социал-демократиялық партиясы, Богемия мен Моравияның Коммунистік партиясы және Либералды әлеуметтік одақ жазды. Тек біріншісі ғана Чехия Ұлттық Кеңесінде оқылды.
Қабылдау
Чех Республикасы Конституциясына қатысты үкіметтік заң жобасы 1992 жылдың 16 желтоқсанында Чех Ұлттық Кеңесінде қарастырылды. Оны Чехия Республикасының премьер-министрі Вацлав Клаус енгізді. Талқылау барысында ұсынылған көптеген өзгерістердің ішінде, депутат Павел Хирштің ұсынысы ғана қабылданды, ол Депутаттар палатасы үшін пропорционалды дауыс беру жүйесін және Сенат үшін екі кезеңді сайлау жүйесін заң жобасына қайта енгізді. Дауыс беру нәтижелерін Чехия Ұлттық Ассамблеясының төрағасы Милан Ухде жариялады: "Дауыс берген 198 депутаттың ішінде 16-сы қарсы дауыс берді, 10-ы қалыс қалды, ал 172 дауыспен Чехия Республикасының Конституциясы қабылданды".
Сипаттамалары
Чехия Республикасының Конституциясы – ресми түрде «Заңдар жинағы» журналында жарияланған жазбаша Конституция. Конституцияның 39-бабының 4-тармағында белгіленгендей, «конституциялық заңды қабылдау үшін барлық депутаттардың 3/5-і келісуі және қатысқан сенаторлардың 3/5-і дауыс беруі тиіс», Конституцияны өзгерту, еңбек заңдарын өзгертуге қарағанда қиынрақ процедура болып табылады, бұл оны конституциялардың типологиясында бекітілген Конституция ретінде қарастырады. Чехия тарихында бекітілген конституциялардың дәстүрі болғанына қарамастан, Чехия Республикасы Конституциясын дайындау кезінде оның икемді болуы керек деген пікірлер айтылды. Карл Ловенштейннің конституцияларды онтологиялық жіктеуіне сәйкес, Чехия Конституциясын нормативтік деп сипаттауға болады. Саяси процестер оның ішінде белгіленген қағидалар бойынша жүзеге асырылады. Конституция мен шындық арасындағы жоғары дәрежедегі сәйкестік оны нақты Конституция етеді. 1920 жылғы Чехословакия Конституциялық Хартиясының күшті ықпалына қарамастан, Чехия Конституциясы – түпнұсқалық құжат. Ол саяси процестер арқылы келісімге келді.
Кіріспе
Кіріспе сөзінің көп бөлігін Вацлав Гавел жазды, ал Милан Ухде оны өңдеді. Мәтінде Чехия мемлекеттілігінің тарихы еске түсіріліп, содан кейін мемлекеттің негізгі құндылықтары, демократия және, Гавелдің еңбегінің арқасында, "азаматтық қоғам" жарияланды.
Негізгі қағидалар
Конституцияның 1-бабының ережелері Чехия Республикасының бүкіл конституциялық жүйесінің негізгі қағидаларын бекітеді. Ол мемлекетті республика ретінде, егеменді, унитарлық және демократиялық құқық мемлекеті (Rechtsstaat) ретінде, азамат пен адамның құқықтары мен бостандықтарына құрмет көрсетуге негізделген деп айқындайды. "Егеменді" сөзі Чехия Республикасының құқықтарға ие болу және заң актілерін жүзеге асыру қабілетінің толық екенін, сондай-ақ кез келген басқа биліктен тәуелсіз, халықаралық құқықтың толық субъектісі екенін білдіреді. Дегенмен, мұндай егемендік халықаралық ұйымға мүшелік арқылы ерікті түрде шектелуі мүмкін (бұл ортақ немесе біріктірілген егемендік деп аталады), Чехия Республикасы мен Еуропалық Одақтың жағдайы осыған дәлел. "Біртұтас" термині мемлекеттің федерация немесе конфедерация емес екенін нақтылайды. Чехияны демократиялық құқық мемлекеті (Rechtsstaat) ретінде анықтау демократия және құқық мемлекеті қағидаларының үйлесімін көрсетеді. Конституцияның 9-бабы осы екеуінің бірін өзгетуге тыйым салады. "Құқық мемлекеті" (Rechtsstaat) термині тек формальды емес, мағыналық тұрғыда түсінілуі керек. Конституциялық сот осыны өз шешімдерінде растады. 1993 жылдың желтоқсанында сот: "Конституция заңдылық қағидасын құқық мемлекеті (Rechtsstaat) тұжырымдамасының бір бөлігі ретінде қабылдайды және құрметтейді; ол жай ғана оң заңды формальды заңдылықпен байланыстырмайды, сонымен қатар заң нормаларының құрылымын және қолданылуын олардың мазмұнының мәніне бағындырады; ол демократиялық қоғамның негізгі конституциялық құндылықтарын құрметтеуді заңның алғышарты етеді және заң нормаларының қолданылуын осы құндылықтармен өлшейді" деп шешті. Чехияның "адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарына құрмет көрсетуге негізделген" мемлекет екендігі туралы мәлімдеме мемлекеттің мақсатын анықтайды, бұл үкімет үшін міндетті. Бұл ереже Конституцияның 3-бабындағы Хартияның конституциялық тәртіптің бір бөлігі екенін жариялаумен және 9-бабындағы конституциялық актілерді қабылдағандардың өзіне де демократиялық құқық мемлекетінің (Rechtsstaat) негізгі талаптарын өзгертуге тыйым салумен тығыз байланысты. Конституцияға қосылған екінші абзац халықаралық құқықтың негізгі қағидасын қабылдайды, яғни барлық халықаралық міндеттемелерді адал орындауды. Осы баптан үкімет, әсіресе заң шығарушы орган, халықаралық құқықтық міндеттемелерді орындауға кедергі келтіретін заңдар қабылдамауға міндетті. Халықаралық құқықтық нормаларды қолдану кезінде осы нормаларды қолдануға жауапты халықаралық сот институттарының сот тәжірибесі ескерілуі тиіс.
Үкімет
1863 жылы Гетисбургтегі сөйлесінде Абрахам Линкольн демократияның үш қағидасын атап өтті: «халықтың, халық арқылы, халық үшін үкімет». Халықтың үкіметі Конституцияның 2-бабының 1-тармағында бекітілген, ол халықтың егемендігін, биліктің атқарушы, заңнамалық және сот тармақтарына бөлінуін айқындайды. Халықтың егемендігі – құқықтық емес, саяси қағида. Бұл халықтың мемлекет басқару жүйесін құндылықтар, институттар мен рәсімдер арқылы құруға құқылы екенін білдіреді. Ешбір мемлекеттік орган халықтан тікелей немесе жанама түрде заңдылық алмаса, өміршең бола алмайды. 2-тармақ болашақта тікелей демократия институттарын, атап айтқанда референдум арқылы енгізуге мүмкіндік беретін конституциялық актіні қабылдауға жол ашады. Министрлер кабинетінің Конституция жобасында мұндай ереже болған жоқ, себебі Азаматтық демократиялық партиясы мен Азаматтық демократиялық альянсы референдумдарға қарсы болды. Ақырында, бұл ереже социал-демократиялық депутаттардың қолдауымен және Вацлав Гавелдің талабымен Конституцияға енгізілді. Конституция күшіне енгеннен бері референдум туралы конституциялық актінің бірнеше жобасы жасалған болса да, қазірге дейін өткізілген жалғыз жалпыұлттық референдум – Чехияның Еуропалық Одаққа қосылуы туралы референдум. 3 және 4-тармақтарда өкілеттіктердің тізбесі және заңның үндемеу принципі көрініс тапқан. Өкілеттіктердің тізбесі принципі мемлекеттік биліктің тек заңда белгіленген жағдайларда, шектеулерде және тәсілдермен ғана жүзеге асырылуын талап етеді. Заңның үндемеу принципі керісінше, әркімге заң тыйым салғаннан басқа барлық нәрсені жасауға және заңмен міндеттелмеген нәрсені жасаудан бас тартуға рұқсат береді. Бұл ереже Хартияның 2-бабына ұқсас. Конституцияда «әрбір азамат» делінсе, Хартияда «әркім» деп кеңейтілген.
Негізгі құқықтар мен бостандықтар туралы жарғы
Чехия Республикасының конституциялық тәртібіне негізгі құқықтар мен бостандықтар туралы Хартияны қосатын 3-бап, конституцияға тән емес ереже. Ол 1992 жылдың желтоқсанына дейін саяси келісім негізінде ғана Конституцияға енгізілді. Үкіметтің бастапқы жобасында Хартияға ешқандай сілтеме болмаған, ал кейінгі жобаларда ол аралық және қорытынды ережелерде ғана еске алынды, бұл оның маңыздылығына лайық емес деп есептелді. Ақырында, 1992 жылдың желтоқсанында Чехия Ұлттық Кеңесінің барлық комитеттері Хартияға сілтеме жасауды Конституцияның бірінші бөліміне енгізуді ұсынды. Бұрын Конституциялық заң 23/1991 Коллекциясының бөлігі болған Хартия одан бөлініп, Чехия Ұлттық Кеңесі Президиумының кезектен тыс қаулысымен жаңадан бекітіліп, No. 2/1993 Коллекциясы ретінде жарияланды. Бұл кейіннен Хартияның нормативтік мәніне күмән тудыруға себеп болды. Негізгі құқықтар мен бостандықтарды реттейтін заңға ұқсас сілтеме 1867 жылғы Австрияның желтоқсан Конституциясында (Dezemberverfassung) және Чехословакия Республикасының екінші уақытша конституциясында (No. 37/1918 Коллекциясы және одан кейінгілер) да қамтылған.
Соттық қорғау
4-бапта негізгі құқықтар мен бостандықтар сот қорғауына жатады делінген. Бұл құқықтар Ұставымен ғана бекітілгендермен шектелмейді, сонымен қатар басқа конституциялық нормалар мен халықаралық келісімдерде де қарастырылған құқықтарды қамтиды.
Саяси жүйе және саяси шешім қабылдау
Чехияның саяси жүйесі 5-бапта белгіленеді, сонымен қатар саяси партияларға ерекше маңызды рөл жүктеледі. 6-бап саяси шешімдер қабылдауға арналған, онда көпшілік билігінің қағидалары мен азшылықтарды қорғау принциптері заңдастырылған.
Табиғатты қорғау
Табиғатты қорғауды бекітетін 7-бап Конституцияның үкіметтік жобасында болмады. Оны Вацлав Гавел жазды, Конституцияда "экологиялық бап" болуы керектігіне сенген болатын. Ақырында, Гавелдің ұсынысының қысқартылған нұсқасы ғана Конституцияға енгізілді.
Аумақтық өзін-өзі басқару
8-бап аумақтық өзін-өзі басқару принципін қамтамасыз ететін негізгі қағида болып табылады. Бұл қағида маңызды, себебі ол демократиялық құқықтық мемлекеттің (rechsstaat) маңызды құрылымдық элементі, сондай-ақ Жергілікті Өзін-Өзі Басқару Еуропалық Хартиясының талабы. Аумақтық өзін-өзі басқару 99–105-баптарда толығырақ қарастырылған.
Конституцияны өзгерту және мәңгілік бап
9-бапта Конституцияны тек конституциялық актімен ғана өзгертуге болатын үш негізгі ереже қарастырылған (1-тармақ), тіпті мұндай өзгеріс те Конституцияның маңызды ядросын жоюға немесе бұзуға құқықсыз, (3-тармақ) және тіпті заңдық ережелерді жасау немесе түсіндіру арқылы да осы ядроны жоюға немесе бұзуға болмайды (3-тармақ). Демократиялық мемлекеттің маңызды ерекшеліктерін өзгертуге жол берілмейді деп айтатын екінші тармақ – Конституцияның негізгі ядросы деп танылады. Тарихи тұрғыдан алғанда, мұндай бекіту шарты алғаш рет 1804 жылғы тамызда Франция Республикасының бірінші Конституциясында пайда болды, онда республикалық үкімет нысаны өзгертілмейтіні айтылды. Францияның қазіргі Конституциясында да осыған ұқсас құрылым бар. Конституциядағы бекітілген баптың тағы бір маңызды тарихи мысалы – 1949 жылғы Германия Федеративтік Республикасының Негізгі Заңында 1919–1945 жылдардағы оқиғаларға жауап ретінде енгізілді. Біріншіден, ол Негізгі Заңды тек Негізгі Заң мәтінін нақты өзгертетін заң арқылы ғана өзгертуге болатынын белгілейді. Екіншіден, онда конституция құрушының өкілеттіктерінен тыс тұратын маңызды мазмұнды белгілейтін ереже бар. Бұл өзгермеушілік императиві немесе мәңгілік шарт деп аталады. Чехиядағы нұсқасынан айырмашылығы, Германияның Негізгі Заңының мәңгілік шарты (Ewigkeitsklausul) оның маңызды ядросын нақты анықтайды: федерацияның штаттарға бөлінуі, штаттардың заң шығарудағы өкілеттіктері, адамның қадір-қасиеті, демократиялық әлеуметтік мемлекет принциптері, халықтың егемендігі, биліктің бөлінуі, үкіметтің заңмен шектелуі және қарсы тұру құқығы.
Халықаралық шарттар
Конституцияның 10-бабы халықаралық құқықты ұлттық заң жүйесіне енгізуге қатысты маңызды ережелерді бекітеді. "Еуро түзетуі" күшіне енгенге дейін, ол адам құқықтары мен негізгі бостандықтар саласындағы халықаралық шарттарға конституциялық құрылысқа теңдей құқықтық күш берді. Түзету бұл шарттардың қолданылу саласын кеңейтті, сондай-ақ олардың қолданылу басымдығын қамтамасыз етті.
Халықаралық ұйымдарға өкілеттіктер беру
Конституцияға 10а және 10б баптары Чехияның Еуроодаққа қосылуына жауап ретінде "Еуро түзетуі" арқылы енгізілді. 10а бап халықаралық ұйымға немесе мекемеге өкілеттіктерді беру туралы шартты белгілейді. 10б бап мүшеліктен туындайтын міндеттерге қатысты мәселелер бойынша Министрлер кабинетінің Парламентті хабардар ету міндеті және Парламент палаталарының пікір білдіру құқығы туралы айқындайды.
Аумақтық тұтастығы
Чехияның ұлттық аумағын анықтаудың конституциялық негіздері 11-бапта көрсетілген, сондай-ақ Чехия Республикасының мемлекеттік шекараларын өзгерту үшін конституциялық заң қабылдау қажет екені де белгіленеді.
Чехия азаматтығы
12-бапта Чехия азаматтығын алу және жоғалту ережелері қарастырылған. 2007 жылы азаматтық туралы конституциялық заң жобасы жасалды, онда Чехия азаматтығын алуға заңдық құқық жоқ екені нақты айтылды. Бұл, Жоғарғы әкімшілік сотының Чехия азаматтығына құқық бар деген үкімін күштен шығаруға жасалған әрекет болуы мүмкін.
Елорда және мемлекеттің рәміздері
13-бапта Прага астана ретінде жарияланады. Толық мәліметтер заңмен белгіленеді, ал 14-бапта Чехия Республикасының символдары: елтаңба, ресми түстер, ұлттық ту, президенттік ту, ресми мөр және ұлттық әнұран тізімделген.
Парламент, оның палаталары мен мүшелері
Екінші тарауда Чехия Парламентіне заң шығару және конституция жасау құқығы беріледі. 15-бапта заң шығару құқығы Парламентке тиесілі екендігі айтылады, ол екі палатадан тұрады: Депутаттар палатасы және Сенат. 16-бапта Депутаттар палатасының 200 мүшесі төрт жылдық мерзімге сайланатыны (сайлау пропорционалдық өкілдік жүйесі бойынша өткізіледі), ал Сенаттың 81 мүшесі 6 жылға сайланатыны (сайлау көпшілік жүйесі бойынша өткізіледі) және олардың үштен бірін сайлау үшін екі жылда бір рет сайлау өтетіні көрсетілген. 17-бапта сайлау кестесі белгіленген. 18-бапта сайлауға қатысу құқығы, яғни сайлану құқығы және сайлау процесі реттеледі.
Үшінші тарау
Ол Республика Президенті мен Үкіметтің (Премьер-министр басқаратын) арасындағы нақты атқару билігінің қалай бөлінетінін анықтайды. Бұл тарау сонымен қатар Президенттің халық тарапынан тікелей сайлану тәртібін, сондай-ақ Президенттің үкіметті таңдаудағы өкілеттіктерінің шектеулерін де сипаттайды. (54–80-баптар).
Төртінші тарау
Конституцияның 81-бабында сот билігі республика атынан, заң шығару және атқару билігінен тәуелсіз соттар арқылы жүзеге асырылады делінген. Мұндағы республика атынан айтылатын формулировка Чехия сотының барлық маңызды шешімдерінде де қолданылады. 82-бап судьялардың тәуелсіздігі мен бейтараптығын талап етеді, және іс жүзінде сот жүйесінің барлық шешімдеріне де қатысты. 83-89-баптар Чехия Республикасының Конституциялық сотына арналған, онда ол тек Конституциямен реттеледі делінеді. Оның өкілеттіктерін, мысалы, қалыпты заңмен шектеу туралы сөз болуы мүмкін емес. Сенат ұсынған және президент тағайындаған 15 судьяға 10 жылға парламент мүшелеріне берілгендей иммунитет беріледі. 90-96-баптар сот жүйесін сипаттайды, оған Чехия Республикасының Жоғарғы Соты, Жоғарғы Әкімшілік Соты, облыстық соттар, аймақтық соттар және аудандық соттар кіреді.
Бесінші тарау
Конституция Жоғарғы Бақылау Палатасын белгілейді (97-бап).
Алтыншы тарау
98-бапта Конституция Чехия Ұлттық Банкінің (CNB) мәртебесі мен өкілеттіктерін белгілейді. Ол Ұлттық банкке баға тұрақтылығын сақтауды басты мақсаты ретінде, орталық банк рөлін жүктеді. Оның қызметіне сыртқы араласулар заңмен ғана рұқсат етілуі керек. Ұлттық банктің сол кездегі төрағасы Йозеф Тошовский банктің мәртебесін Конституцияға енгізуді ұсынды. Құжатты жазған заңгерлер оны үш билік тармағының біріне қоса алмағандықтан, банкке жеке тарау бөлінді.
7-тарау
Конституция республика аумағын өзін-өзі басқаруға құқығы бар аумақтық округтерге және облыстарға бөлу арқылы жергілікті өзін-өзі басқарудың негізін қалайды (99–105-баптар).
Сегізінші тарау
Құжат Республиканың құрылған алғашқы жылында қолданылған, "уақытша" деп аталатын бірқатар мәселелерге тоқталып, оларды бағалайды. Атап айтқанда, бұрынғы Чехословакия Федеративтік Республикасының құрамдас бөлігі ретінде Чехия үкіметінің қандай лауазымдары мен заңдары конституцияның басқа бөлімдерінде жаңа лауазымдар мен заңдар қабылданғанша күшінде болғанын нақты көрсетеді. Осы тараудың ең маңызды және ұзақ сақталған қағидасы – 112(1)-бап, ол 1991 жылғы Негізгі құқықтар мен бостандықтар хартасын конституцияның бір бөлігі етіп бекітті. Бұл қадам АҚШ Конституциясына Құқықтар туралы Билльді жылдам қосумен ұқсас, ол Чехия азаматтарына болашақ Чехия үкіметінің жоюы өте қиын болатын нақты жеке құқықтар берді (106–113-баптар).
Жалпы дамуы
Чехия мен Чехословакияның конституциялық құқығының және олардың конституцияларының (барлық конституциялық актілердің жиынтығы) тұрақтылығы әрқашан маңызды қасиеті болды. Конституция қолданысқа енгеннен бері ол неше рет қана өзгертілді, ал түзетулер Чехияның конституциялық жүйесіне елеулі әсер етпеді.
Жоғары аумақтық өзін-өзі басқару бірліктері
Конституцияны өзгерту туралы парламент қабылдаған алғашқы заң – 1997 жылғы 347/1997 Coll. Конституциялық актісі, Жоғары өзін-өзі басқару бірліктерін құру және Чехия Ұлттық Ассамблеясының 1993 жылғы 1 қазанда қабылданған №1/1993 Coll. Конституциялық актісіне өзгерістер енгізу туралы, Чехия Республикасының Конституциясы. Ол Конституцияның 100-бабының 3-тармағында көзделгендей, жоғары аумақтық өзін-өзі басқару бірліктерін құрды.
НАТО
Конституцияның мәтіні 1999 жылы Чехияның Солтүстік Атлантика Одағына (НАТО-ға) қосылуына қатысты No. 300/2000 Coll. Конституциялық заңмен одан әрі өзгертілді. Бұл заң қарулы күштерді дислокациялау, одақтас қарулы күштердің Чехия Республикасы аумағында болуы, елдің халықаралық ұйымдардың қорғаныс жүйелеріне қатысуы және мұндай мәселелердегі кабинет пен Парламент арасындағы өкілеттіктерді бөлу сияқты мәселелер бойынша Конституцияның ережелерін өзгертті.
Чех Ұлттық Банкі
Конституцияға тағы бір өзгерту Конституциялық актінің No. 448/2001 Coll. арқылы енгізілді. 2000 жылдың ақпан айында Үкімет конституцияға түзету дайындады, бірақ ол Депутаттар палатасы тарапынан екінші оқылымда қабылданбады. Заң жобасының бір бөлігі Конституцияның 98-бабын, Чех Ұлттық Банкі туралы No. 6/1993 Coll. Заңның жаңа редакциясын дайындау мақсатында өзгертуді ұсынды. Заң шығарушы органның қабылдамауы салдарынан, Чех Ұлттық Банкі туралы заң Конституцияға сәйкес болмай қалды. Актінің жаңа редакциясы, конституцияны өзгерту қажеттілігін тудырды, бұл Еуропалық экономикалық қауымдастықты құру шартының және осы шартқа қоса берілген Еуропалық орталық банктер жүйесі мен Еуропалық орталық банк туралы хаттаманың салдары және талабы болды. Жаңа заң жобасы әзірленді, ол тек техникалық мәселеге – 98-баптағы "валютаның тұрақтылығы" деген сөзді "бағалардың тұрақтылығы" деген сөзбен алмастыруға бағытталған.
Еуроөзгерістер
2001 жылдың 18 қазанында қабылданған, «Еуро түзетулер» деп аталатын бұл өзгеріс Конституцияға едәуір маңызды жаңалық болды. 2002 жылдың 1 маусымында күшіне енген №395/2001 Coll. заңы Конституцияның 1-бабына 2-тармақ қосты, онда ел халықаралық құқықтан туындайтын міндеттемелерді сақтауға міндетті екені айтылған. Бұл өзгеріс 10-бапты да өзгертті, бұрын тек негізгі адам құқықтары мен бостандықтарына қатысты халықаралық шарттарға ғана жоғары құқықтық күш берген болатын, енді Парламенттің ратификациялауға келісім берген барлық жарияланған халықаралық шарттарға осы жоғары құқықтық күшті беруге мүмкіндік берді. 10а және 10б баптары халықаралық ұйымдарға немесе ұйымдарға өкілеттіктерді беру шарттарына қатысты ережелерді қамтиды. Мұндай ұйымға мүшелік арқылы туындайтын міндеттемелерге байланысты Үкімет Парламентті хабардар етуге міндетті, ал Парламенттің екі палатасы да пікір білдіруге құқылы. Конституциялық сот судьясына қатысты міндетті заңдар тізімімен қатар, бірнеше басқа да баптар өзгертілді.
Еуропа Одағына қосылу туралы референдум
Саяси элитаның бір бөлігінің тікелей демократия элементтерін енгізуге қарсылығының салдарынан, Конституцияға бір реттік ереже ретінде, Чехия Республикасының Еуропалық Одаққа қосылуы туралы референдумды қамтитын, 515/2002 Coll. Конституциялық заңы енгізілді.
Депутаттар Палатасының өздігінен таратылуы
Конституциялық заң № 319/2009 Coll. негізінен 2001 жылы Чехия Республикасы Конституциясы және парламенттік процедуралар жөніндегі Сенаттың тұрақты комитеті тарапынан дайындалған. Бұл заң Конституциялық соттың бұрынғы шешіміне жауап ретінде, Депутаттар палатасының өзін-өзі тарату мүмкіндігін енгізді, ол Депутаттар палатасының бесінші сайлау мерзімін қысқарту туралы Конституциялық заңды жойған болатын. Сонымен қатар, заң Конституциядағы президент сайлау шақыра алмайтын жағдайды ескермеген кемшілікті жойды.
Президентті тікелей сайлау
2011 жылдың маусым айында үкімет депутаттар палатасына президентті халықтың тікелей дауысымен сайлауды көздейтін конституциялық актінің жобасын енгізді. Бұл жоба 2011 жылдың желтоқсанында депутаттар палатасымен, ал 2012 жылдың ақпан айында Сенатпен мақұлданды. № 71/2012 Coll. жаңа Конституциялық акті 2012 жылдың 1 қазанында күшіне енгенге дейін президент Парламенттің екі палатасының бірлескен отырысында сайланды. Сайлау президенттің өкілеттігі аяқталуына 30 күн бұрын немесе өкілеттік мерзімінен бұрын тоқтатылған жағдайда 30 күн ішінде өткізілуге тиіс болды. Президенттің өкілеттіктері де өзгертілді. Қылмыстық іс қозғамау үшін немесе қозғалған жағдайда оны тоқтату үшін президент енді үкіметтің келісімін қажет етеді. Актінің жалпы күшіне енуі алдағы президенттік сайлауға белгілі болса да, президенттің мемлекетке қарсы қылмыс жасағаны үшін жауапкершілігіне және Сенаттың президентке қарсы конституциялық шара қолдану құқығына қатысты бөлігі үшін 2013 жылдың 8 наурызына кейінге шегерілді.