Кіріспе

Фолкирк дөңгелегі (шотланд гаэл. Cuibhle na h Eaglaise Brice) – Шотландияның орталық бөлігіндегі Фолкирк қаласының Тамфурхилл ауданында орналасқан айналмалы қайық көтергіші, Форт және Клайд каналын Юнион каналымен байланыстырады. Ол 1930 жылдан бері екі каналды алғаш рет қайта қосады. 2002 жылы «Мыңжылдық байланыс» жобасы аясында ашылды. Шотландияның орталық каналын жаңарту және Глазгоны Эдинбургпен қайта байланыстыру жоспарын «Британдық су жолдары» жетекшілік етті, оған жеті жергілікті билік, Шотландия кәсіпкерлік желісі, Еуропалық аймақтық даму қоры және «Мыңжылдық комиссиясы» қолдау көрсетті. Жоспарлаушылар тарихи шлюздерді қайта жасаудың орнына, каналдарды қайта байланыстыру үшін 21 ғасырдың ерекше құрылысын салуға шешім қабылдады. Дөңгелек қайықтарды көтереді, бірақ Юнион каналы дөңгелекке келіп қосатын су құбырынан әлі де биік. Сондай-ақ, қайықтар дөңгелектің жоғарғы бөлігі мен Юнион каналы арасындағы екі шлюзден өтуі керек. Фолкирк дөңгелегі – әлемдегі өзінің түріндегі жалғыз айналмалы қайық көтергіші және Ұлыбританиядағы екі жұмыс істейтін қайық көтергішінің бірі, екіншісі – Андертон қайық көтергіші.

1933 жылға дейінгі байланыс

Бұрын дөңгелекпен қызмет көрсететін екі канал 11 құлыппен байланысқан болатын. Биіктігінің айырмашылығы болғандықтан, бір рет жұмыс істеу үшін белгілі бір көлемде су қажет болды және осы құлыптар арқылы өтуге көбінесе бір күн уақыт кетіп жататын. 1930 жылдары олар пайдаланылмай қалды, ал құлыптар 1933 жылы демонтаждалды. 1970 жылдардың ортасына қарай Одақ каналы екі басында толып, екі жердегі құбырлар арқылы өтпейтіндей болды және тұрғын үйлердің астынан құбырлармен жалғасты. Британ су жолдары басқармасы (BWB) 1963 жылдың 1 қаңтарында, Форт және Клайд каналы жабылған күні құрылды, мақсаты – Ұлыбританиядағы каналдардың болашағы үшін кең стратегия табу. Теңізден теңізге қатынасты қалпына келтіру сол кезде тым қымбат деп есептелді, бірақ оны пайдалануға ешқандай шектеу қойылмады. 1996 жылы, жеткілікті қаражат жиналғаннан кейін, Комиссия өтініш берушілерді "2000 жылды және жаңа мыңжылдықтың басталуын атап өтуге лайық құнды істерді қолдау үшін қалағандарын жасауға" шақырды. Жоспарлар бойынша каналдар бастапқы жұмыс өлшемдеріне дейін ашылуы керек еді, судан жоғары белгілі бір биіктікте кеңістік болуы тиіс еді. Жобаның жалпы бюджеті 78 миллион фунт стерлинг құрады. 1997 жылдың 14 ақпанында Комиссия жобаның құнының 42% -ын құрайтын 32 миллион фунт стерлингпен қаржыландыруға қолдау білдірді. Дөңгелек пен оған байланысты бассейннің құны 17 миллион фунт стерлингке бағаланды, бұл жалпы бюджеттің бестен бірінен асты. Құрылыс басталғанға дейін келесі екі жылда тағы 46 миллион фунт стерлинг жинау қажет болды, оның ішінде BWB, жеті жергілікті кеңес, Шотландиялық кәсіпорын және жеке қайырымдамалар, сондай-ақ Еуропалық өңірлік даму қорынан түскен 8.6 миллион фунт стерлинг болды. Осы мәселені қайта қарастыруды сұрағаннан кейін, британдық су жолдары 20 сәулетші мен инженерден команда құрды. RMJM архитектуралық бюросының Тони Кетл басшылығымен алғашқы тұжырымдамалар мен суреттер жасалды, ал Баттерли мен М.Г. Беннетттердің жобалау тобы ұсынған механикалық тұжырымдамалар негіз болды. Бұл жұмыстың қарқынды кезеңі болды, соңғы жобалау тұжырымдамасы 1999 жылдың жазында үш апта ішінде аяқталды. Ақырғы жоба Британ су жолдары басқармасының, Arup, Butterley Engineering және RMJM инженерлік кеңесшілерінің бірлескен жұмысының нәтижесі болды. Кетл алғашқы тұжырымдамаларда ұсынылған тісті механизмдердің схемаларын өзінің 8 жасар қызының Lego жиынтығын пайдаланып модельдеді. Суреттер мен бейнелер клиенттер мен қаржыгерлерге көрсетілді. Қонақтар орталығын тағы бір RMJM архитекторы Пол Сталлан жобалады. Дизайнға екі басты келт балтасы (сақалды балта), кеме қанаты және киттің қабырғалары әсер етті. Кетл дөңгелекті "балықтың омыртқасы сияқты әдемі, органикалық ағып тұратын нәрсе" деп сипаттады. 2007 жылдан бері Фолкирк дөңгелегі Шотландия банкі шығарған 50 фунт стерлингтік жаңа банкноталардың алдыңғы бетінде бейнеленген. Банкноталар сериясы Шотландияның инженерлік жетістіктерін еске алады, оларға Шотландиядағы көпірлердің, мысалы, Glenfinnan виадугі мен Forth көпірінің суреттері енгізілген.

Құрылыс

1999 жылдың наурыз айында Шотландияның мемлекеттік хатшысы Дональд Дьюар Форт және Клайд каналының 31-ші шлюзінде жұмыс бастау үшін алғашқы топырақ кесімін жасады. Дөңгелек толықтай құрастырылып, Дербиширдегі Рипли қаласындағы Баттерли инженерлік зауытында жинастырылды. Содан кейін 2001 жылдың жазында құрылымды бөлшектеп, 35 жүк көлігімен Фолкиркке тасымалдады, одан кейін жерде бес бөлікке қайта жинап, орнына орнатты. Каналды салу үшін қазба жұмыстары, 1 метр диаметріндегі канал туннелі, акведуктар, үш жинақ шлюздер және бірнеше көпірлер, сондай-ақ кіру жолдары қажет болды. Кен өндірісінен қалған, ірі құмтас тастарды қамтитын, тығыз емес толтыру материалдары құрылымның мөлшеріне қарай жеткілікті берік негіз болып табылмайтындықтан, тақтаға бекітілген отыз бетон қазықпен терең негіздер қолданылды. Жөндеуге 350 000 фунт стерлинг жұмсалды, нәтижесінде құрғақ ұңғыма су басып, электрлік және гидравликалық жабдықтар зақымданып қалды.

Құрылымы

Дөңгелектің жалпы диаметрі - және орталық біліктен тысқары созылған, келттік мәдениетінен шабыттанған екі баслы балта пішініндегі екі қарама-қарсы қолдан тұрады. Осы балта пішіндес қолдардың екі жиыны диаметрі - болатын орталық оске қосылған. Екі диаметрлі, қарама-қарсы сумен толтырылған кассин, әрқайсысының сыйымдылығы - , қолдардың ұштарына бекітілген. Кассин немесе гондола әрқашан су мен қайықтың біріктірілген салмағын - тасымалдайды, ал гондолалардың өзі әрқайсысы - салмаққа ие. Он гидравликалық моторды қуаттандыру үшін - қажет, бұл жарты айналымда - тұтынады, шамамен сегіз қазан суды қайнатумен тең. Дөңгелек қайықтарды жалпы - көтереді немесе түсіреді, ал екі келесі шлюз тағы - көтереді немесе түсіреді.

Су өткізбейтін есіктер

Екі жағындағы су өткізбейтін есіктер жоғарғы құрылымдағы және төменгі док шұңқырындағы есіктерге сәйкес келеді. Ғарыш кеңістігінің шектеулеріне байланысты, әдеттегі иіліп ашылатын есік кассионның пайдалы ұзындығын күрт қысқартатын болғандықтан, тік көтерілетін иіліп ашылатын есіктер таңдалды. Есіктер кассионның негізіндегі ойыстан көтеріледі және докқа кіргенде гидравликалық поршеньмен итеріледі.

Машина бөлмесі

Дөңгелекті қозғалтатын механизмдер орналасқан аймақ су құбырының соңғы тірегінде орналасқан және сатылармен байланыстырылған жеті камерадан тұрады. Әрбір кассионның екі шеті кішкентай дөңгелектерге тіреледі, олар қолдың ұштарындағы диаметрлік тесіктердің ішкі бетіндегі рельстермен қозғалады. Дөңгелек ашылғалы бері шамамен 5,5 миллион адам келді, 1,3 миллион адам қайықпен саяхаттады, ал жыл сайын дөңгелекке 400 000-ға жуық адам келеді.

БАҚ-та айтылғандар

Дөңгелек 2017 жылдан бері АҚШ-тағы Смитсонов арнасында екі рет көрсетілді. Біріншісі – 2017 жылы Шотландия туралы баяндалған "Aerial Britain" эпизоды болды. Екіншісі – "How Did They Build That?" бағдарламасының 2021 жылы көрсетілген "Арктикалық құрылымдар мен залдар" эпизодының бір бөлігі ретінде. Сондай-ақ, ол 2020 жылы көрсетілген "Impossible Engineering" (5-серия, 15-бөлім) сериалында толыққанды сипатталды. Дөңгелек Bethesda компаниясының Fallout 76 компьютерлік ойынындағы "монорельсті лифт" идеясына түрткі болды.