Кіріспе

Қақпақтар жиі тікбұрышты болатын саңылаулар немесе ойықтар аралықтарында орналасқан парапеттен (көкшеден бас биіктігіне дейінгі қорғаныс қабырғасы) тұрады. Қорғаныс архитектурасында, мысалы қала қабырғаларында немесе қамалдарда, бұл саңылаулардың ішінде жебелер немесе басқа да оқ-дәрілерді атқылауға мүмкіндік береді. Осы саңылаулар амбразура, сондай-ақ кренель немесе кренелла деп аталады, ал мұндай саңылаулары бар қабырға немесе ғимарат кренелденген деп сипатталады. Ескіше атаулары – кастелладанған және бәлкімделген. Бұрын үздіксіз болған парапетке кренельдер қосу әрекеті кренелдеу деп аталады. Соғыста қақпақтардың міндеті – қорғаушыларды жасыру арқылы қорғау, олар оқ ату үшін парапеттен шығып, кейін оның артына қайтаруға мүмкіндік береді. Қорғаныс ғимараты бастапқыда қақпақтармен салынған болуы мүмкін, немесе елорданың қабырғасына бұрыннан қоршау болмаған жағдайда қақпақтар қосылып, немесе қазіргі парапет қабырғасына кренельдер кесіліп, нығайтылуы мүмкін. Кейінгі орта ғасырлық ағылшын шіркеуінің ерекшелігі – шіркеу мұнараларының және көбінесе төменгі қабырғалардың жоғарғы бөліктерін кренелдеу. Бұлар көбінесе функционалдық емес, декоративтік болып табылады, сондай-ақ көптеген зайырлы ғимараттарда да кездеседі. Кренельдер арасындағы тік бөліктер мерлон деп аталады. Қабырғадағы қақпақтардың артында қорғаныш жолы – "шемин де ронд" орналасқан. Мұнаралар мен ғимараттардың шатырларында көбінесе жалпақ жамылғы шайқас алаңы ретінде пайдаланылады.

Этимология

Термин шамамен 14 ғасырда көне француз сөзі batailler-ден шыққан, мағынасы – "batailles-пен нығайту" (қорғаныс үшін бекітілген немесе жылжымалы мұнаралар). Кренел сөзі көне француз тіліндегі cren (қазіргі француз тілінде cran), латын тіліндегі crena сөзінен туындаған, ол ойық, тесік немесе басқа да жарық, көбінесе басқа элементті немесе бекіткішті орнату үшін жасалған; крененция терминіне де қараңыз. Қазіргі француз тілінде crenel сөзі créneau деп аталады, ол кез келген түрдегі бос орынды сипаттау үшін де қолданылады, мысалы, екі көліктің арасындағы жол бойындағы тұрақ, марш жасап келе жатқан топтар арасындағы аралық немесе хабар таратудағы уақыт кезеңі.

Креналды лицензия

Ортағасырлық Англия мен Уэльсте кренелдеуге рұқсат берген лицензия иеленушіге өз мүлігін бекініске айналдыруға мүмкіндік берді. Мұндай лицензияларды патша, сондай-ақ өз юрисдикцияларындағы графтық палатинаттардың билеушілері, мысалы, Дарем епископтары мен Честер графтары, ал 1351 жылдан кейін Ланкастер герцогтары берді. Англиядағы қамалдар саны кренелдеуге рұқсаттардан әлдеқайда көп болды. Лицензиясыз бекініс салған адам өз еркімен белгіленген айыппұл төлесе, патшалық кешірім алуға болатын. Мұндай лицензиялардың сақталған жазбалары, көбінесе патент хаттары арқылы берілетін, ежелгі ғимараттардың жасалу мерзімін анықтау үшін құнды мәліметтер береді. 12-16 ғасырлар аралығында ағылшын тәжі берген лицензиялардың тізігін Тернер мен Паркер жинақтады, оны Филип Дэвис кеңейтіп, түзетіп, «The Castle Studies Group Journal» журналында жариялады. Лицензиялаудың мақсаты туралы ғылыми пікірталас жүрді. Әскери тарихшылардың пікірінше, лицензия беру патша әскеріне қарсы пайдаланылатын бекіністердің санын шектеген. Ал қазіргі заманғы көзқарас, атап айтқанда Чарльз Коулсон ұсынған, бұл қоршаулар әлеуметтік амбициялары барлар үшін аса қажет болған архитектуралық мәртебе символына айналды. Коулсонның сөздерімен айтқанда: «Кренелдеуге рұқсаттар негізінен билеушінің мәртебесін көрсететін символдық бейнелер болды: кастелляция – ақсүйектердің архитектуралық көрінісі». Олар бақылаушыға грант алған адамның «патшалық мойындау, құрмет және мақтауын» алғанын көрсетті. Дегенмен, олар қарақшылардың шабуылына қарсы қарапайым қорғаныс қызметін де атқара алатын, ал қоршаулардың функциясы қазіргі үй иелерінің көзге түсетін CC TV камераларын және қарақшы сигнализациясын орнатумен салыстыруға болады, олар көбінесе жасанды болады. Көбінесе тәж мұндай лицензиялар үшін ақы алмайтын, бірақ кейде жарты маркаға жуық төлем қабылдайтын.

Махиколяциялар

Қоршау қабырғасының үстіндегі тісті қабырғалар төмендегі қабырғадан сәл шығып тұруы мүмкін, ал тіреушілік тіректер арасындағы негіздерінде ашық тесіктер болуы мүмкін. Осы тесіктер арқылы шабуылдаушыларға немесе қоршаушыларға тастар немесе оттайтын заттар тасталатын еді; мұндай құрылымдар махикуляция деп аталады.

Тарих

Ұрыс қоршаулары мыңдаған жылдар бойы қолданылып келеді; ең ерте белгілі мысалы – Мысырдағы Бухен бекінісі. Ассирия қалаларын қоршаған қабырғаларда олар қолданылған, бұл Нимруд және басқа жерлердегі басрельефтерде көрсетілген. Олардың іздері Грекиядағы Микенада қалды, сондай-ақ кейбір ежелгі грек құмыралары қоршаулардың болғанын көрсетеді. Ұлы Қытай қабырғасында да қоршаулар бар.

Даму

Орта ғасырдағы еуропалық қамалдарда кренел мерлон енінің үштен бір бөлігін құрады: ал мерлонның өзі қолданылатын қару түріне қарай әртүрлі пішінді (қана дөңгелек түрінен бастап крест тәріздіге дейін) жебе тесіктерімен жабдылуы мүмкін. Кейінгі мерлондар алғашқы отты қарудан оқ атуға мүмкіндік берді. 13 ғасырдан бастап мерлондарды жабылатын ағаш қалқандармен (мантельдермен) бірістіре бастады, олар жабық күйде қосымша қорғаныс қамтамасыз етті. Қалқандар шабуылдаушыларға қарсы оқ ату үшін ашылып, оқтарды ауыстыру кезінде жабылатын етіп жасалған.

Ежелгі Рим

Римдіктер алғашқы аггерлері (жер үйірмелері) үшін төменгі ағаш тікбұрыштарды пайдаланған. Помпей қамалдарында қосымша қорғаныс кішкентай ішкі тіреулерден немесе қанатты қабырғалардан туындаған, оларға қарсы қорғаушы толық қорғаныс алу үшін бір жағынан сүйеніп тұра алатын.

Италия

Италияның қабырғаларында жиі кездесетін тесіктер болды, онда мерлон әлдеқайда биік және ерекше қақпақпен жабдықталған. Италиялық әскери сәулетшілер «гибеллиндік» немесе «құйрықты» қабырғаны қолданды, мерлонның үстіңгі бөлігінде V пішіндес кескіндері бар, бұл мүйіз тәрізді эффект береді. Бұл қорғаушыға тік тұрып, толық бойымен ату кезінде қорғануға мүмкіндік берді. Төртбұрышты мерлон кейіннен «Гульф» деп аталды.

Үндістан субконтиненті

Көптеген Оңтүстік Азияның қорғандары ерекше пішінді тік бұрыштардан (мерлондардан) және күрделі тесіктер жүйесінен тұратын парапеттерден құралған, бұл оларды әлемнің қалған бөлігінен едәуір ажыратады. Типик үнді тік бұрыштары жартылай дөңгелек пішіндес және жоғары жағынан сүйір болады, бірақ кейде олар жасанды болуы мүмкін: парапеттің ішкі бөлігі толық болуы мүмкін, ал тік бұрыштар сыртқы бетінде бейнеленген, мысалы, Читторгардтағыдай. Тесіктер тік бұрыштардың өзінде де, немесе тік бұрыштар арасындағы кеңістікте де жасалуы мүмкін. Олар алға қарай (алыстан келуді бақылау үшін) немесе төмен қарай (қабырғаның табанына бақылау үшін) бағытталған болуы мүмкін. Кейде тік бұрышқа екі-үш тесік салынған, бірақ көбінесе бір тесік көлденең немесе тік бөлімдермен екі немесе үш жарыққа бөлінеді. Құмбалгарх мысалында көрсетілгендей, тесіктердің пішіні де, тік бұрыштардың пішіні де қамалдың әртүрлі бөліктерінде әртүрлі болуы мүмкін.

Декоративтік элемент

Еуропалық сәулетшілер готикалық сәулеттің безендірілген және перпендикуляр кезеңдерінде қамалдарды таза әшекейлік элемент ретінде жиі қолданды. Олар қабырғалар ғана емес, терезелердің жоғары жағында, шатырдың тіреулері мен қоршауларында, тіпті Тюдор түтін шығаратын құбырларында да кездеседі. Мерлондардың күрделі әшекейлемесі және парапет қабырғаларының кәрнізден жоғары көтерілген бөлігінде төрт жапырақтан құралған ою-өрнектер мен басқа да дәстүрлі пішіндер, жапырақтар мен елтаңбалармен безендіріліп, қосымша әшекейлік өңдеу жасалған.