Нарық экономикасы және қоршаған ортаны қорғау философиясы

Кіріспе

Саяси және экономикалық философия.

Еркін нарық экологиясы еркін нарық, меншік құқығы және зиян келтіру туралы заң қоршаған ортаны сақтаудың, ластану салдарынан туындаған шығындарды ішке қабылдаудың және ресурстарды үнемдеудің ең тиімді жолдары екенін көрсетеді. Сондықтан, еркін нарықты жақтаушылар қоршаған ортаны қорғаудың ең жақсы тәсілі – меншік құқығын нақтылау және қорғау деп санайды. Бұл тараптарға қоршаған ортаның сапасын жақсарту үшін келіссөздер жүргізуге мүмкіндік береді, сондай-ақ зиянды әрекеттерді тоқтату үшін заң шараларын қолдануға да мүмкіндік туады. Егер зардап шеккен тараптар ластаушыларды өтемақы төлеуге мәжбүрлей алса, олар сыртқы фактордың әсерін азайта немесе толығымен жоя алады. Нарықты қолдаушылар зардап шеккен тараптарға осындай өтемақы алуға мүмкіндік беретін заң жүйесіне өзгерістер енгізуді ұсынады. Олар сондай-ақ, үкіметтер зиянды әрекеттерге қатысты заң жүйесін қиындату арқылы зардап шеккен тараптардың мүмкіндіктерін шектеді, бұл өндірушілерге басқаларға қарағанда артықшылық береді деп мәлімдейді.

Нарықтық құралдар

Нарықтар кемелді емес, ал еркін нарық жақтастары нарыққа негізделген шешімдердің қателіктері болатынын айтады. Тәуекел, пайда және зиян сияқты күшті кері байланыс механизмдері арқылы нарық басқаруда қателіктерден сабақ алуға жоғары ынталымыз. Жеке таңдау – Тұтынушылар қанағаттануларын барынша арттыруға және төмен құнмен, жоғары сапалы нұсқаларды табуға ұмтылады. Нарықтар ресурстарды ең жоғары ұсынушыға бөледі. Өндірушілер тұтынушылардың атынан сатып алу жасайды. Нарықта көптеген қатысушылар болғандықтан, барлық жағдайға сәйкес келетін бір ғана шешім жоқ, және кәсіпкерлер қоғамның көптеген құндылықтарын, соның ішінде табиғатты сақтауды қанағаттандыруға тырысады. Кәсіпкерлік – Кәсіпкерлер құнды іздейді, мәселелерді шешеді және ресурстарды үйлестіреді. Баға жүйесі – Ресурстар жетіспесе, бағалар өседі. Бағаның өсуі кәсіпкерлерді осы ресурстарға балама іздеуге ынталандырады. Мұндай ресурстар көбінесе сақталады. Мысалы, көмір бағасы өскенде, тұтынушылар оны аз қолданады, ал бағаның өсуі басқа энергия көздеріне көшуге мүмкіндік береді. Меншік құқығы – Меншік иелері өздерінің меншігін күтуге және қорғауға қатты мүдделі. Олар бүгін қаншасын, ертең қаншасын пайдалану керектігін шешуі керек. Әркім құнды арттыруға тырысады. Корпоративтік құн және акция бағасы олардың күтілетін болашақ табысына негізделген. Меншігін мұрагерге немесе сату арқылы беру мүмкіндігі бар иелер меншігінің құнын арттыруды қалайды. Меншік құқығы ресурстарды сақтауға және оларды тозудан қорғауға ынталандырады, себебі ресурстың болашақ құнын барынша арттыруға күшті мүдде бар. Ортақ құқық – Меншік құқықтарының жұмыс істеуі үшін оларды қорғауға арналған жақсы жүйе қажет. Егер құқықтар нашар болса, олар бұзылады. Ортақ ресурстарды иеленуге, беруге және зияннан қорғауға мүмкіндік беретін күшті жүйе құру арқылы ресурстарды қорғауға, басқаруға және бөлуге болады, нәтижесінде адамзаттың қажеттіліктері мен тілектері жинақталып, теңдестіріледі. Нарық – саяси емес бөлу құралы. Көптеген экологиялық ұсыныстар ресурстарды нарықтан алып, саяси мәселеге айналдыруға шақырады.

Markets are not perfect, and free market environmentalists assert that market based solutions will have their mistakes. Through strong feedback mechanisms such as risk, profit and loss, market driven have strong incentives to learn from mistakes. Individual choice Consumers have the incentive to maximize their satisfaction and try to find low cost, high value options. Markets allocate resources to the highest bidder. Producers make purchases on behalf of the consumer. Due to many actors in the market, there is no one size fits all solution and entrepreneurs will seek to fulfill many values of society, including conservation. Entrepreneurship – Entrepreneurs seek value, problem solve, and coordinate resources. Price system – When resources become scarce, prices rise. Rising prices incentivize entrepreneurs to find substitutions for these resources. These resources are often conserved. E. g. as prices for coal rise, consumers will use less and higher prices will drive substitution for different energy sources. Property rights – Owners face a strong incentive to take care of and protect their property. They must decide how much to use today and how much to use tomorrow. Everybody is trying to grow value. Corporate value and share price is based on their anticipated future profits. Owners with the possibility of transferring their property, either to an heir or through sale want their property to grow in value. Property rights encourage conservation and defend resources against depletion, since there is a strong incentive to maximize the value of the resource for the future. Common law – In order to have working property rights, you need a good system to defend them. When rights are weak, people will violate them. By creating a strong system, where common resources can be homesteaded, transferred, and defended against harm, resources can be protected, managed, allocated with the results that aggregate and balance humanity's needs and wants. The market is a non political allocation device. Many environmentalists proposals call to return resources from markets to become political problems.

Коазиялық сауда-саттық

Кейбір экономистердің пікірінше, егер өнеркәсіптер теріс сыртқы әсерлердің құнын ішкілендірсе, оларды азайтуға мүдделі болады, тіпті төмендетілген құн арқылы пайдалылықты арттыру мүмкіндіктерін пайдалануға құштарлық танытады. Экономистер бұл жағдайдың, белгілі бір әрекеттің шекті пайдасы мен оның қоршаған ортаға тигізетін зиянның арасындағы оңтайлы тепе-теңдікке әкелетінін айтады. Теріс салдарды ішкілендірудің бір жолы – бұрын жалпыға ортақ болған құбылыстарға меншік құқығын белгілеу. Коуз теоремасы – осы логиканың бір шеткі түрі. Егер меншік құқығы анық белгіленген болса және транзакциялық шығындар болмаса, нарық қатысушылары сыртқы әсерді ішкілендіретін келісімге келе алады. Бұл келісімге кімнің меншік құқығына ие екенінің маңызы жоқ. Мысалы, қағаз фабрикасы мен демалыс орны бір көлдің жанында орналасқан делік. Егер таза көл демалыс орнына, фабриканың ластану мүмкіндігінен гөрі көбірек пайда әкелсе, онда фабрика ластаудан бас тарту үшін демалыс орнына ақы төлейді. Егер демалыс орны ластанудан таза көлге құқылы болса, ол бұл құқықты сақтайды, себебі фабрика залал үшін өтемақы төлей алмайды. Дегенмен, сыншылар Коузға жатқызылатын «теореманың» жорамалдарына, соның ішінде транзакциялық шығындардың болмауына байланысты өте шектеулі қолданысқа ие екенін және көптеген факторларға байланысты келіссөздердің жоғары құнына байланысты нақты сыртқы факторларға сәйкес келмейтінін айтады. Жалпы алғанда, еркін нарық жақтастары транзакциялық шығындарды нақты құн ретінде қарастырады. Егер меншік құқығын қайта бөлудің құны одан алынатын пайдадан асып кетсе, онда қазіргі жағдайды сақтау оңтайлы. Бұл меншік құқықтарының бастапқы бөлінісі бейтарап емес екенін және тиімділікке маңызды әсер ететінін білдіреді. Алайда, қазіргі меншік құқығы режимін ескере отырып, оған қымбат өзгерістер енгізу міндетті түрде тиімді емес, тіпті кейіннен қарағанда басқа режим жақсырақ болар еді. Бірақ меншік құқығының дамуына мүмкіндік болса, кәсіпкерлер жаңа байлық құруға мүмкіндіктер таба алады.

Some economists argue that, if industries internalized the costs of negative externalities, they would face an incentive to reduce them, perhaps even becoming enthusiastic about taking advantage of opportunities to improve profitability through lower costs. Moreover, economists claim this would lead to the optimal balance between the marginal benefits of pursuing an activity and the marginal cost of its environmental consequences. One well known means of internalizing a negative consequence is to establish a property right over some phenomenon formerly in the public domain. The Coase theorem is one extreme version of this logic. If property rights are well defined and if there are no transaction costs, then market participants can negotiate to a solution that internalizes the externality. Moreover, this solution will not depend on who is allocated the property right. For example, a paper mill and a resort might be on the same lake. Suppose the benefits to the resort of a clean lake outweigh the benefits to the mill of being able to pollute. If the mill has the right to pollute, the resort will pay it not to. If the resort has the right to a pollution free lake, it will keep that right, as the mill will be unable to compensate it for its pollution. However, critics have charged that the "theorem" attributed to Coase is of extremely limited practicability because of its assumptions, including no transaction costs, and is ill suited to real world externalities which have high bargaining costs due to many factors. More generally, free market environmentalists argue that transaction costs "count" as real costs. If the cost of re allocating property rights exceeds the benefits of doing so, then it is actually optimal to stay in the status quo. This means the initial allocation of property rights is not neutral and also that it has important implications for efficiency. Nevertheless, given the existing property rights regime, costly changes to it are not necessarily efficient, even if in hindsight an alternative regime would have been better. But if there are opportunities for property rights to evolve, entrepreneurs can find them to create new wealth.

Геолибертариандық

Либертариандық георгистер (немесе геолибертариандар) еркін нарықтарға берік міндеттеме сақтайды, бірақ Коазиялық шешімді қабылдамай, жер құнына салық салуды жақтайды. Онда жердің экономикалық рентасын қоғам жинайды және оны ересек тұрғындарға тең бөліп, «азаматтық дивиденд» деп аталатын жалпыға бірдей негізгі кіріс ретінде таратады немесе минималды үкіметтің қажетті функцияларын қаржыландыруға пайдаланады. LVT жүйесінде тек жер иелеріне салық салынады, оның негізі – жақсартылмаған күйдегі жердің нарықтық құны, яғни кез келген құрылыстардың немесе адам еңбегінің өнімдерінен бөлек. Геолибертариандар LVT-ны жеке капиталды алдын ала дайындап, құрайтын және оның ұсынысы шектеулі, барлығына тиесілі, сондықтан барлығына тең құқық бар жерге заңды иелік құқығы үшін әділ өтемақы деп қарастырады, себебі ол адамның өмір сүруі мен экономикалық белсенділігі үшін өте маңызды – жердің өзі. Сондықтан жер құнын жинауды моральдық міндет деп санайды және табиғи кіріс көзі деп есептейді. Жер құнына салық салуды көптеген классикалық экономистер мен классикалық либерализмнің теоретиктері қолдады, бірақ бұл тәсілді 19-ғасырдың соңында саяси экономист және қоғамдық қайраткер Генри Джордж «Бірыңғай салық» ретінде танымал етті. Геолибертариандар, әдетте, табиғи ресурстарды пайдалану үшін өтемақы ретінде ластануға салынатын Пигув салығын және алымдарды қолдайды, бұл жер құнына кері әсер ететін теріс факторлар. Көптеген адамдар жерді монополиялау бос жерге спекуляцияны, жылжымайтын мүліктің көпіршіктерін, қаланың таралуын және байлықтың жасанды түрде өтеусіз теңсіздігін тудырады, сонымен қатар Локк принципін бұзады және басқаларға жерге құқылы түрде қол жеткізуге мүмкіндік бермейді деп санайды.

Анархо-капитализм

Ротбардтық анархокапиталистер ұсынылған Коазиандық шешімді шығындардың монетарлық өлшемдерде бағалануы туралы негізсіз, тек субъективті пікірлерге және тексерілмеген, жарамсыз құндылық бағаларына (яғни, этикалық үкімдерге) ден қоймайды. (Wayback Machine PDF) Ротбардтықтардың ұсынысы – жеке тұлғалардың Локк заңымен бекітілген меншік құқықтарын мойындау. Ротбардтықтар Wertfreiheit (яғни, құндылықтан мүлдем бос) экономикалық талдаудың осы жүйенің әлеуметтік пайдалылықты максималды деңгейде арттыратынын дәлелдейтініне сенімді. (Toward a Reconstruction of Utility and Welfare Economics PDF) Мюррей Ротбард өзі «еркін нарықтық экология» терминінің сөздері өзара қайшы деп санды. Оның пікірінше, жаратылыс күйіндегі, дамытылмаған және иесі жоқ табиғи орта Локк принципі бойынша иеленілмейінше мүлік ретінде қарастырыла алмайды. Алайда, геолобертариандар мен көптеген классикалық либералдардан өзгеше, Ротбард Локк принципінің мүлік иелену теориясымен үйлеспейтінін қатаң түрде жобады. Экологияға қарсы Ротбард былай деді: «Экологтар тиімділікке немесе жеке меншікті сақтауға қызығушылық танытпайды. Экологтар – адамзатқа тікелей қарсы тұратын, қатал философияның ізбасарлары мен тұтқындары. Олар адамзатты жек көреді және айыптайды, себебі адам, басқа тіршілік иелерінен айырмашылығы, табиғатқа пассивті түрде бағынудың орнына, оны өзгертеді және түрлендіреді. Мен «еркін нарықтық эколог» дегенінің сөздері өзара қайшы екеніне көз жеткіздім. Оны сынап көрсең, эколог шығады».

Нарықтар мен экожүйелер өздігінен орындалатын тапсырмалар ретінде

Академиялық әдебиеттегі соңғы пікірлер Фридрих Хайектың спонтандық тәртіп тұжырымын кең ауқымды араласпаушылық экологиялық саясатты қорғау үшін пайдаланды. Хайек бастапқыда нарыққа мемлекеттік араласуға қарсы шығу үшін спонтандық тәртіп тұжырымын қолданды. Нарық сияқты, экожүйелер де күрделі ақпарат желілерін қамтиды, үздіксіз динамикалық процестер жүреді, тәртіптердің ішінде тәртіптер болады және бүкіл жүйе ешқандай саналы оймен басқарылмай жұмыс істейді. Осы талдау бойынша, түрлер жүйенің көрінетін элементі ретінде бағаның орнын басады, себебі ол көптеген белгісіз элементтердің күрделі жиынтығынан құралған. Экожүйедегі организмдер арасындағы көптеген өзара әрекеттесулер туралы адамның білімі шектеулі болғандықтан, табиғатты манипуляциялау мүмкіндігіміз де шектеледі. Адамзат өмір сүру үшін экожүйеге тәуелді болғандықтан, мұндай жүйелерді бұзбауға міндеттіміз делінеді. Экожүйелерді спонтандық тәртіптер ретінде талдау, нарықтардың спонтандық тәртіптер саналатындығына қатысты емес. Сондықтан, экожүйелерді спонтандық тәртіптер ретінде қолдау үшін Хайектың нарықтарды талдауын қабылдаудың қажеті жоқ.

Басқалар

Еркін нарықты қолдайтын экологтар Ньюфаундленд жағалауындағы бір кезде өркендеген Гранд Бэнкс балық шаруашылығының жақындағы құлдырауын мысалға келтіреді. Бұрын әлемдегі ең көп балыққа толы аймақтардың бірі саналған ол, қазірде балықтан дерлік толықтай құрғап барады. Жауапкершіліктің басым бөлігін бәсекелі жаһандық нарықта пайда табуға ұмтылған ірі "өндірістік балық аулау" кәсіпорындары мойнына алды. Егер балық шаруашылығы бір ұйымға тиесілі болғанда, ол балықтың жаңару мүмкіндігін сақтап, ұзақ мерзімді пайда табуға қызығушылық танытар еді. Сөйтіп, балық аулауға жоғары төлемдер алынып, ауланған балықтың саны күрт азайтылар еді. Сондай-ақ, балық иесі жас балықтарды ауламау қағидаларын қатаң түрде сақтаған болар еді. Оның орнына, әлемнің түкпір-түкпірінен келген сауда кемелері бәсекелестерінен бұрын балықты судан шығаруға асықты, тіпті көбеймеген балықтарды да аулады. Тағы бір мысал, 19 ғасырдың басында Калифорниядағы алғашқы алтын кеншілері су арналарынан су алу құқығын сату-сатып алумен айналысты, бұл "алғашқы пайдалану" доктринасына негізделген. Бірақ 1902 жылы суару жобаларына субсидиялар енгізген Ньюлендс қайта құру заңы бұл сауданы шектеді. Бұл фермерлерге судың арзан және көп екенін көрсетіп, нәтижесінде тапшылығы бар ресурстың тиімсіз пайдалануына әкелді. АҚШ-тың батысында суға деген сұранысты қанағаттандырудағы қиындықтардың күшеюі үкіметтік бақылаудың жалғасуымен байланысты, ал саудаға қол жетімді меншік құқықтарына қайта оралу ұсынылып отыр.

Сындар

Сыншылар еркін нарық экологтарының ұжымдық мәселелерге, мысалы, қоршаған ортаның нашарлауы мен табиғи ресурстардың азаюына қарсы тұрудың жолы жоқ екенін айтады, себебі олар ұжымдық реттеу мен бақылауды қабылдамайды. Олар табиғи ресурстарды жекешелендірудің қиын екенін (мысалы, су) және ластану мен биологиялық түрлердің әртүрлілігінің төмендеуіне жауапкершілікті анықтаудың өте қиын екенін көрсетеді.