Кіріспе

Антибиотиктер дәрісі. Линезолид – протеин синтезінің ингибиторы ретінде, бактериялық протеин өндірісін басу арқылы әрекет етеді. 2014 жылға дейін линезолидке бактериялық резистенттілік төмен қалды. Линезолид оксазолидинон класына жататын дәрі. Бұл препарат Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының қажетті дәрілер тізіміне енген. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы линезолидті адамдарға арналған медицина үшін өте маңызды деп санайды. Линезолидті жалпы қолданылатын дәрі ретінде алуға болады.

Медициналық қолданыстар

Линезолидтің негізгі қолданылуы – басқа антибиотиктерге төзімді аэробты Грам-оң бактериялар тудырған ауыр инфекцияларды емдеу; оны пенициллиндер мен цефалоспориндер сияқты тар спектрлі препараттарға сезімтал бактерияларға қарсы қолдануға болмайды. Линезолид көпшілік баспасөздерде де, ғылыми әдебиеттерде де «резервтік антибиотик» деп аталады – оны тиімділігін сақтап қалу үшін, емдеуге қиын инфекцияларға қарсы соңғы құрал ретінде қолдану үшін сақтап пайдалану керек. АҚШ-та Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) мақұлдаған линезолидті қолдану көрсеткіштері: ванкомицинге төзімді Enterococcus faecium инфекцияларын емдеу, қан ағынына бактериялық инфекция болсын болмасын; S. aureus немесе S. pneumoniae тудырған ауруханалық (нозокомиялық) және қауымдық пневмония; сезімтал бактериялар тудырған күрделі тері және тері асты инфекциялары (cSSSI), оның ішінде остеомиелитпен (сүйек және сүйек қабығының инфекциясы) асқынбаған диабетикалық аяқ инфекциясы; және S. pyogenes немесе S. aureus тудырған қарапайым тері және жұмсақ тіндер инфекциялары. Линезолид балалар мен жаңа туған нәрестелерге ересектерге қарағанда да қауіпсіз және тиімді болып көрінеді. Ал кішкентай зерттеулер оның барлық ауыр Грам-оң инфекцияларды емдеуде тейкопланинге қарағанда жоғары тиімділігін растайды. Диабетикалық аяқ инфекцияларын емдеуде линезолид ванкомицинге қарағанда арзан және тиімдірек сияқты. 2004 жылғы ашық зерттеуде линезолид ампициллин/сульбактам және амоксициллин/клавуланат қышқылына тең тиімді болды, ал аяқ жарасы бар және остеомиелиті жоқ пациенттерде одан да жоғары тиімділік көрсетті, бірақ жағымсыз әсерлердің деңгейі айтарлықтай жоғары болды. Дегенмен, 2008 жылғы 18 рандомизацияланған бақыланатын зерттеулердің мета-талдауы линезолидпен емдеудің пациенттерде остеомиелит болған-болмағанға қарамастан, басқа антибиотиктермен бірдей жиі сәтсіз аяқталғанын көрсетті. Кейбір авторлар, егер инфекцияны қоздырушы организмге сезімділік болса, SSTI-ді емдеу үшін линезолид қолданар алдында арзан немесе тиімді препараттардың (мысалы, котримоксазол рифампицинмен немесе клиндамицинмен) қолданылуын ұсынады.

Өкпе ауруы

Пневмонияны емдеуде линезолид, гликопептидтер немесе тиісті бета-лактам антибиотиктері арасында емнің сәттілігі көрсеткіштерінде айтарлықтай айырмашылық байқалмайды. Британдық Торакалық Қоғамның ұсынымдарында оны бірінші қатарлы ем ретінде емес, ванкомицинге балама ретінде қолдану ұсынылады. Линезолид пенициллинге резистенттік болған жағдайда, қауымдық пневмококк пневмониясын емдеудің екінші қатарлы құралы болып табылады. Кейбір зерттеулер линезолидтің нозокомиалды пневмонияға, әсіресе MRSA қоздырған вентилятормен байланысты пневмонияға қарсы ванкомициннен тиімдірек екенін көрсеткен, мүмкін линезолидтің бронх сұйықтықтарына өту қабілеті ванкомицинге қарағанда жоғары болғандықтан. Дегенмен, зерттеулердің дизайнындағы бірнеше мәселелер линезолидтің артықшылығын көрсететін нәтижелерге күмән тудырады. [[alt=Адам жүрегінің эхокардиограммалық кескіндерінің қатар қойылған суреттері. Екінші суретте ақ жебе үшбұрышты қақпақшадағы массаны көрсетеді.]] Дәстүрлі түрде "терең" инфекциялар – мысалы, остеомиелит немесе инфекциялық эндокардит бактерицидтік антибиотиктермен, емес бактериостатикалық антибиотиктермен емделуі керек деп есептеледі. Дегенмен, линезолидтің осы инфекцияларға тиімділігін бағалау үшін преклиникалық зерттеулер жүргізілді. Энтерококк эндокардитін емдеу нәтижелері әртүрлі болды, кейбір жағдайларда сәтті емделді, ал басқалары терапияға жауап бермеді. Сүйек және буын инфекцияларын, соның ішінде созылмалы остеомиелитті емдеу үшін төмен және орташа сапалы деректер жинақталуда, бірақ ұзақ мерзімді қолдану қажет болған кезде жағымсыз әсерлер маңызды мәселе болып табылады. Линезолид басқа препараттармен бірге туберкулезді емдеуде қолданылады. Бұл мақсаттағы оңтайлы дозасы белгіленбеген. Ересектерде тәулігіне бір және екі рет дозалау жақсы нәтижелер көрсетті. Емдеудің ұзақтығы көбінесе бірнеше айды құрайды және дозасына қарамастан, жағымсыз әсерлердің таралуы жоғары. Бұл жағдайды жүйелі түрде қолдану үшін тиімділігі мен қауіпсіздігін растайтын жеткілікті сенімді деректер жоқ. Сонымен қатар, линезолид шынылық денеге енетін сирек антибиотиктердің бірі, сондықтан ол сезімтал бактериялар қоздырған эндофтальмит (көздің ішкі қабығы мен қуыстарының қабынуы) емдеуде тиімді болуы мүмкін. Дегенмен, оның осы жағдайда қолданылуына дәлелдер аз, өйткені жұқпалы эндофтальмит көбінесе көзге тікелей инъекцияланған ванкомицинмен тиімді емделеді. Бактериялық менингитті емдеуде линезолидті жүйелі түрде қолдануды қолдайтын жеткілікті жоғары сапалы деректер жоқ сияқты. Дегенмен, ол көптеген жағдайларда орталық нерв жүйесінің инфекциясында, соның ішінде менингитте, сезімтал бактериялар қоздырғанда сәтті қолданылды және емдеу мүмкіндіктері шектеулі болғанда немесе басқа антибиотиктер тиімсіз болғанда осы жағдай үшін орынды таңдау ретінде қарастырылады. Американың Жұқпалы Аурулар Қоғамының ұсынымдарында линезолид VRE менингитіне бірінші қатарлы препарат ретінде және MRSA менингитіне ванкомицинге балама ретінде ұсынылады. Линезолид орталық нерв жүйесінің MRSA инфекциясын емдеуде ванкомицинге қарағанда тиімдірек сияқты, бірақ мұндай инфекциялар туралы өте аз жағдайлар жарияланды (2009 жылға дейін).

Катетерлік инфекциялар

2007 жылдың наурыз айында FDA катетермен байланысты қан ағыны инфекцияларын емдеуде линезолид пен ванкомицинді салыстыратын III фазалық клиникалық сынақтың кездейсоқ, ашық сынақ нәтижелері туралы хабарлады. Инфекцияны тудырған бактериялар сезімтал екендігі анықталса, ванкомицинмен емделген науқастарды оксациллин немесе диклоксациллинге ауыстыруға болады, ал линезолид және ванкомицин топтарындағы науқастар қажет болған жағдайда грам-теріс бактерияларға қарсы арнайы ем ала алады. Зерттеудің өзі 2009 жылдың қаңтар айында жарияланды. Линезолид салыстырмалы антибиотиктерге қарағанда өлім-жітімнің жоғары деңгейімен байланысты болды. Барлық қатысушылардың деректері жинақталғанда, зерттеуде линезолид алғандардың 21,5% - ы, ал оны алмағандардың 16% - ы қайтыс болды. Бұл айырмашылық линезолидтің грам-теріс инфекцияларды немесе аралас грам-теріс/грам-оң инфекцияларды емдеуде тиімсіздігіне байланысты екені анықталды. Инфекция тек грам-оң бактерияларға байланысты болған қатысушыларда линезолид ванкомицинмен бірдей қауіпсіз және тиімді болды. Қарт адамдарға, жеңіл немесе орташа бауыр жеткіліксіздігі барларға немесе бүйрек функциясы бұзылғандарға дозаны өзгерту қажет емес. Линезолид АҚШ-та жүктілік санаты С-ға жатады, яғни жүкті әйелдерде қолдану қауіпсіздігін бағалауға жеткілікті зерттеулер жүргізілмеген, бірақ жануарлар зерттеулері ұрыққа жеңіл токсикалық әсерін көрсеткенімен, препаратты қолданудың пайдасы тәуекелдерінен артық болуы мүмкін. Линезолид сонымен қатар бірнеше микобактерияларға қарсы in vitro жоғары белсенділік көрсетеді. Линезолид көбінесе бактериостатикалық болып саналады – яғни, бактериялардың өсуін және көбеюін тоқтатады, бірақ оларды өлтірмейді, бірақ стрептококктарға қарсы бактерицидтік (өлтіру) әсері де бар.

Грам-жағымсыз бактериялар

Линезолид көптеген грамтеріс бактерияларға клиникалық тұрғыдан маңызды әсер етпейді. Мысалы, Pseudomonas және Enterobacteriaceae оған сезімтал емес. Fusobacterium, Moraxella catarrhalis, Legionella, Bordetella және Elizabethkingia meningoseptica бактерияларына қатысты белсенділігі төмен, ал Haemophilus influenzae бактериясына қатысты орташа белсенділікке (90% штамм үшін ең төменгі тежеуші концентрациясы 8 мг/л) ие.

Салыстырмалы антибиотиктер

Грам-оң бактерияларға қарсы линезолидтің әсер ету спектрі, ұзақ жылдар бойы MRSA инфекциясын емдеудегі стандартты препарат болып табылатын ванкомицин гликопептид антибиотикине ұқсас, сондықтан бұл екі препаратты жиі салыстырады. Эритромицин және хинолондар сияқты кейбір антибиотиктерден өзгеше, линезолид жүректің электр тогының таралуын көрсететін QT аралығына әсер етпейді. Балалардағы қосымша әсерлер ересектердегілермен салыстырылатын сипатта болады. C. difficile линезолидке in vitro жағдайында сезімтал болып көрінеді, тіпті линезолид CDAD-ны емдеу мүмкіндігі ретінде де қарастырылған.

Ұзақ мерзімді қолдану

Линезолидпен емдеу кезінде, әсіресе тромбоцитопениямен (қан тақташаларының төмендеуімен) сипатталатын сүйек кемігінің функциясын басу мүмкін; бұл линезолидпен емдеу кезінде гликопептидтермен немесе бета-лактамдармен емдеуге қарағанда едәуір жиі кездесетін жалғыз жағымсыз әсер болып көрінеді. 2004 жылғы жағдай туралы хабарламада пиридоксин (В6 витаминінің бір түрі) линезолидтің салдарынан туындаған анемия мен тромбоцитопенияны қайтаруға көмектесетіні болжаған, бірақ кейінірек, іріктеулі зерттеуде қорғаушылық әсері анықталған жоқ. Линезолидті ұзақ мерзімді қолдану химиотерапиялық индуцирленген перифериялық нейропатиямен байланысты, ол қолдар мен аяқтардан басталатын, кейде қолдар мен аяқтарды қамтитын, прогрессивті және тұрақты, көбінесе қайтымсыз ұю, күшті ауырсыну және суыққа сезімталдық сипатталады. ХИПН-мен байланысты химиотерапиялық препараттарға талидомид, иксабепилон сияқты эпотилондар, винка алкалоидтары винкристин және винбластин, таксандар паклитаксел және доцетаксел, протеазома ингибиторлары, мысалы бортзомиб, және платинаға негізделген препараттар цисплатин, оксалиплатин және карбоплатин жатады. Сондай-ақ, оптикалық нейропатия да бар, ол емдеудің бірнеше айынан кейін жиі кездеседі және кері қайтарылмауы мүмкін. Зақымдану механизмі әлі толық түсініксіз болғанымен, митохондриялық уыттану себеп ретінде қарастырылады; линезолид митохондрияларға уытты, бұл митохондриялық және бактериялық рибосомалардың ұқсастығынан болуы мүмкін. Митохондриялық уыттануға байланысты лактацидоз, яғни организмде лактаттың қауіпті жиналуы да пайда болуы мүмкін. Осы ұзақ мерзімді әсерлеріне байланысты, өндіруші линезолидпен емдеу кезінде апта сайын толыққанды қан анализін жасауды, сүйек кемігінің функциясын басу мүмкіндігін бақылауды және емдеуді 28 күннен асырмауды ұсынады. Линезолидтің ұзақ мерзімді емдеуінің жағымсыз әсерлері алғаш рет нарыққа шығарғаннан кейінгі бақылау кезінде анықталды. Сүйек кемігінің функциясын басу ІІІ фазалық сынақтарда анықталған жоқ, онда емдеу 21 күннен аспаған. Ерте сынақтарға қатысқан кейбір қатысушыларда тромбоцитопения байқалды, бірақ ол қайтымды болды және бақылау тобына қарағанда жиірек кездеспеді (линезолид қабылдамаған қатысушылар).

Өзара әрекеттесулер

Линезолид – әлсіз, таңдамалы емес, қайтымды моноамин оксидаза ингибиторы (МАОИ) және оны басқа МАОИ препараттарымен, тираминге бай тағамдармен (мысалы, шошқа еті, пісірілген ірімшік, алкогольді сусындар, шегілген және тұздалған тағамдармен) немесе серотонергиялық препараттармен бірге қолдануға болмайды. Линезолидті серотонергиялық препараттармен, әсіресе пароксетин және сертралин сияқты селективті серотониннің кері сіңіруін тежеушілермен (СИОИ) бірге немесе оларды тоқтатудан кейін дереу қолданғанда серотонин синдромы туралы маркетингке шығарғаннан кейінгі хабарламалар түскен. Сондай-ақ, ол псевдоэфедрин немесе фенилпропаноламин сияқты симпатомиметикалық препараттардың қан қысымын арттыру әсерін күшейтеді. Серотонин синдромының қаупіне байланысты, петидинмен (меперидинмен) ешқандай жағдайда бірге қолдануға болмайды. Линезолид көптеген қолданылатын дәрілердің метаболизміне жауапты цитохром P450 (CYP) жүйесін тежемейді немесе ынталандырмайды, сондықтан CYP-қа байланысты өзара әрекеттесулер болмайды. Ақуыз синтезін тежеуші ретінде, линезолид бактериялық рибосомалардағы хабаршы РНК-ны (мРНК) ақуыздарға аудармалау процесін бұзу арқылы бактериялардың өсуін және көбеюін тоқтатады. Бұл хлорамфеникол, линкомицин және басқа да антибиотиктердің байланысқан жерлеріне жақын жерде болады. Осы ерекше әрекет ету механизміне байланысты, линезолид пен басқа ақуыз синтезін тежеушілер арасындағы өзара резистенттілік сирек кездеседі немесе мүлдем болмайды. 2008 жылы басқа команда Deinococcus radiodurans бактериясының 50S суббірлігіне байланысқан линезолидтің құрылымын анықтады. Авторлар оксазолидинондардың әрекет ету механизмі үшін жақсартылған модельді ұсынды, онда линезолид 50S рибосомалық суббірліктің А орнын иеленеді, бұл tРНК-ның осы орынға енуіне кедергі келтіретін конформациялық өзгеріске әкеледі және соңында tРНК-ны рибосомадан бөлінуге мәжбүр етеді.

Химия

Физиологиялық pH (7,4) деңгейінде линезолид зарядталмаған күйде кездеседі. Ол суда орташа дәрежеде ерігіш (шамамен 3 мг/мл), ал logP көрсеткіші 0,55-ке тең.

Синтез

Линезолид – толық синтетикалық препарат: ол табиғатта кездеспейді (эритромицин және көптеген басқа антибиотиктерден өзгеше) және табиғи негіздемеге сүйене отырып жасалмаған (көптеген бета-лактамдар сияқты, олар жартылай синтетикалық). Оксазолидинонды синтездеудің көптеген әдістері бар, және химия әдебиетінде линезолидті синтездеудің бірнеше жолы сипатталған. Жақсы өнімге қарамастан, бастапқы әдіс (Upjohn компаниясы линезолид пен эперезолидті пилоттық өндіріс үшін әзірлеген) ұзаққа созылады, қымбат химиялық заттарды – көміртегідегі палладий және өте сезімтал реагенттер, мысалы, метансульфонилхлорид және n-бутиллитий – қолдануды талап етеді, сондай-ақ төмен температуралық жағдайлар қажет. Линезолидтің жоғары құнының көп бөлігі оның синтезіне кеткен шығындармен байланысты. Кейінгі синтездерге D-манитолдан басталатын "атомдық тиімділік" әдісі кіреді, ол Үндістанның Dr. Reddy's фармацевтикалық компаниясымен әзірленді және 1999 жылы жарияланды, сондай-ақ (S)-глицеральдегид ацетонидінен басталатын жол (аскорбин қышқылынан дайындалған), ол Қытайдың Хунань провинциясындағы Чанша қаласындағы Хунань қалыпты университетінің зерттеушілер тобымен әзірленді.

Қарсылық

1999 жылы линезолидке қарсы тұрудың пайда болуы екі науқаста тіркелді, олар ауыр, көптеген дәрі-дәрмектерге төзімді Enterococcus faecium инфекциясымен ауырған және препаратты мейірімді қолдану бағдарламасы арқылы алған. Линезолидке төзімді Staphylococcus aureus алғаш рет 2001 жылы бөліп шығарылды. АҚШ-та линезолидке қарсы тұру 2004 жылдан бастап LEADER бағдарламасы арқылы бақыланып, қадағаланып келеді, ол (2007 жылға қарай) ел бойынша 60 медициналық мекемеде жүргізілді. Тұру деңгейі тұрақты және өте төмен – барлық оқшауланған штаммдардың жартысынан кемі, ал S. aureus үлгілерінің оннан бір бөлігінен кем. Осыған ұқсас, бүкіл әлемдік "Zyvox Annual Appraisal of Potency and Spectrum Study", немесе ZAAPS бағдарламасы 2002 жылдан бері жүргізіліп келеді. 2007 жылғы мәліметтер бойынша, 23 елде линезолидке жалпы қарсы тұру 0,2%-дан төмен, ал стрептококктерде мүлдем жоқ. Қарсы тұру тек Бразилияда, Қытайда, Ирландияда және Италияда коагулазаға теріс стафилококктардың (үлгілердің 0,28%-ы), энтерококктардың (0,11%) және S. aureus (0,03%) арасында анықталды. Ұлыбритания мен Ирландияда 2001 және 2006 жылдар аралығында бактериемиядан алынған стафилококктарда қарсы тұру анықталған жоқ, бірақ энтерококктарда қарсы тұру туралы хабарламалар бар. Кейбір авторлар линезолидті қазіргі деңгейде қолдану жалғастырылса немесе артса, E. faecium-нің қарсы тұру деңгейі артады деп болжады. Грам-оң бактериялар әдетте G2576T деп аталатын нүктелік мутация нәтижесінде линезолидке қарсы тұру қабілетін дамытады, онда 23S рибосомалық РНК-ны кодтайтын гендердің 2576 базалық жұбында гуанин базасы тиминмен алмастырылады. Бұл стафилококктардағы ең көп таралған қарсы тұру механизмі және қазіргі күнгә дейін E. faecium оқшауламаларында белгілі жалғыз механизм. Басқа механизмдер Streptococcus pneumoniae-де (23S rRNA-ның G2445 позициясын метилдейтін РНК метилтрансферазасының мутацияларын және ABC тасымалдаушы гендерінің экспрессиясын арттыратын мутацияларды қоса алғанда) және Staphylococcus epidermidis-те анықталды.

Тарих

Оксазолидинондар 1950 жылдардың соңынан бері моноамин оксидаза ингибиторлары ретінде белгілі. Олардың микробқа қарсы қасиеттерін 1970 жылдары E. I. duPont de Nemours зерттеушілері ашты. 1978 жылы DuPont бактериялық және саңырауқұлақтық өсімдік ауруларын емдеуде тиімді оксазолидинон туындыларының сериясын патенттеді, ал 1984 жылы тағы бір патент сүтқоректілерде бактериялық инфекцияларды емдеудегі олардың пайдалылығын сипаттады. Бірақ ертедегі препараттар бауырға уытты әсер ететіні анықталды, сондықтан олардың әзірленуі тоқтатылды. Pharmacia & Upjohn (қазір Pfizer компаниясының бөлігі) 1990 жылдары өз оксазолидинон зерттеу бағдарламасын бастады. Препараттардың құрылым-белсенділік байланыстарын зерттеу нәтижесінде, әртүрлі қауіпсіздік профилімен және микробқа қарсы белсенділікпен бірнеше оксазолидинон туындыларының кіші топтары әзірленді. Эперезолид (кодтық атауы PNU 100592) және линезолид (PNU 100766) екі препарат дәрілік үміткерлер деп есептелді. Линезолид фармакокинетикалық артықшылыққа ие болды – оны күніне екі рет қабылдау жеткілікті болды, ал эперезолидті ұқсас әсерге қол жеткізу үшін күніне үш рет беру қажет болды, сондықтан одан әрі зерттеулер жүргізілді. Мақұлдау Бразилияда (2000 жылдың маусымы), Ұлыбританияда (2001 жылдың қаңтары), Еуропада (2001 жыл бойы) және Латын Америкасы мен Азияның басқа елдерінде болды. Позизолид (AZD2563), ранбезолид (RBx 7644) және радезолид (RX 1741) сияқты осы кластың басқа да мүшелері әзірленуге кірді. 2014 жылы FDA терінің және тері құрылымдарының жіті бактериялық инфекциясы үшін екінші буын оксазолидинон туындысы – тедизолид фосфатын мақұлдады.

Экономика

2009 жылы линезолид өте қымбат болған; емдеу курсы тек дәрі үшін бір немесе екі мың АҚШ долларына тұсқан, басқа шығындарды есептемегенде (мысалы, ауруханада жатумен байланысты шығындар). Дәрінің аналогы ретінде қолданыла бастағаннан кейін бағасы төмендеді. 2015 жылы Үндістанда туберкулезді емдеуге қолданылатын линезолидтің бір айлық дозасы шамамен 60 АҚШ долларына тең болды. 2009 жылы Pfizer компаниясы 2,3 миллиард доллар төлеп, төрт препаратты дұрыс емес таңбалау және заңсыз жарнамалау айыптауларын реттеу үшін корпоративтік адалдық туралы келісімге келді. Бұл соманың 1,3 миллиард доллары қабынуға қарсы вальдекоксибтің заңсыз сатуына байланысты қылмыстық айыппұлды өтеуге, ал 1 миллиард доллары үш препаратты заңсыз жарнамалауға байланысты азаматтық айыппұл төлеуге жұмсалды, оның ішінде Zyvox та бар.