Мормондық Құдай туралы түсініктер

Кіріспе

Мормондық Құдай туралы түсінік

Ортодоксалды мормонизмде Құдай термині көбінесе Киелі кітаптағы Құдай Әкеге қатысты, оны соңғы күндердің қасиеттілері Елохим немесе Көктегі Әке деп атайды, ал Құдайлық термині Құдай Әке, Иса Мәсіх (оның тұңғыш Ұлы, соңғы күндердің қасиеттілері оны Ехоба деп атайды) және Киелі Рухтан тұратын үш ерекше рухани тұлғаны білдіреді. Соңғы күндердің қасиеттілері сондай-ақ Құдайдан басқа құдайлар мен құдайлар бар екеніне, мысалы, Құдай Әкеге үйленген Көк анасы бар екеніне және адал соңғы күндердің қасиеттілері өмірден кейін құдайлыққа жете алатынына сенеді. Жозеф Смит Құдайдың құдайлық дәрежесіне көтерілгенге дейін басқа планетада адам болғанын үйретті. Бұл түсінік дәстүрлі христиандық Үштіктен бірнеше жағынан өзгеше, соның бірі – мормонизм Никейлік Символдың доктринасын қабылдаған жоқ немесе оны ұстануды жалғастырмады, яғни Әке, Ұл және Киелі Рухтың бір мәннен немесе болмыстан тұратыны туралы. Мормондар Құдайды сипаттау үшін "барлық күшке ие" терминін қолданады және оны жаратушы ретінде қарастырады: олар оны шексіз күшті және мәңгілік деп түсінеді, бірақ интеллектіні, әділдікті және материяның мәңгілік табиғатын басқаратын мәңгілік табиғи заңға бағынады (яғни Құдай әлемді ұйымдастырды, бірақ оны жоқтан жаратпады). Мормондық Құдай туралы түсінік еврейлердің этикалық монотеизм дәстүрінен де айқын ерекшеленеді, онда Елохим (אֱלֹהִים) мүлдем басқаша ұғым болып табылады. Құдай туралы бұл сипаттама 1915 жылы бұрынғы ілімдерге негізделген мормондық ортодоксияны көрсетеді. Қазіргі және тарихи мормонизмнің басқа да тармақтары Құдайға қатысты әртүрлі көзқарастарды қабылдады, мысалы Адам-Құдай доктринасы және Үштік доктринасы.

Соңғы күндердің қасиеттілері туралы алғашқы түсініктер

[[Сурет: Джозеф Смиттің алғашқы көруінің витражы. jpg|сол жақта|төрткіл|200px|1838 жылғы жеке өмірбаянында Джозеф Смит 1820 жылғы көктемде екі тұлғаны көргенін жазды. 1843 жылы Смит осы тұлғалардың, Құдай Әке мен Иса Мәсіхтің, бөлек, қолға тигізуге болатын денелері болғанын мәлімдеді. Құрылтайшы Джозеф Смиттің Құдайлық табиғатына қатысты үйретулері өмірі бойында өзгерді, 1844 жылы қаза тапқанға дейінгі соңғы жылдары толыққанды дамыды. Смит Әке, Ұл және Киелі Рухты "Бір" деп сипаттаудан бастап, 1832 жылға қарай Әке мен Ұлдың Құдайлықтың ерекше тұлғалары екенін үйретті. Смиттың көпшілік алдындағы үйретулері Әке мен Ұлдың ерекше денелері бар екенін, олардың Киелі Рухпен бірге біреу екенін, бірақ материалдық емес, рухта, даңқта және мақсатта біртілдік екенін көрсетеді. Кейінгі күндердің қасиеттілерінің ғалымы Дэвид Л. Полсен осы біртілдікті "бір-бірімен тығыз байланыста тұратын, өзара жарасымды құдайлық қауым" деп сипаттайды. Ричард Бушман, Крейг Бломберг және Стивен Х. Уэбб сияқты мормон және мормон емес ғалымдармен бірге олар осы Құдайлықтың біртілдігін әлеуметтік үштік деп сипаттайды, ал мормон сыншысы Роберт М. Боуман кіші тритеизмді немесе "этикалық политеизмді" ұсынады. Мормондар өздерінің Құдайлық тұжырымын Мәсіх пен Апостолдар үйреткен алғашқы христиан доктринасын қайта жаңарту деп санайды. Смит осы доктринаның элементтері уақыт өте келе оған біртіндеп ашылғанын айтты. Мормондар Апостолдардың қайтысынан кейінгі ғасырларда, шіркеу үшін аян алуға шақырылмаған теологтар доктрина мен тәжірибелерді дамыта бастаған кезде Құдайдың табиғатына қатысты көзқарастар өзгергенін үйретеді. Мормондар осы кезеңде грек мәдениеті мен философиясының (эллинизация) күшті ықпалы адамзатты Өзінің бейнесі мен ұқсастығымен жаратқан тәндік Құдай туралы дәстүрлі яһуди-христиандық көзқарастан ауытқуға себеп болды деп санайды. Бұл теологтар Құдайды үш тұлға немесе гипостаз ретінде анықтауға кірісті, олар бір материалдық емес құдайлық субстанциямен немесе оусиямен бөлісті – кейбір адамдардың пікірінше, бұл тұжырым Жазбаларда қолдау таппаған, бірақ неоплатонизм сияқты грек философиясының элементтерін жақсы бейнелейді. Мормондар Үштік доктринасына әкелген даму процесі оны адам қателігіне осал қалдырды деп санайды, өйткені ол Құдайдың пайғамбарлар арқылы үздіксіз аян беру үлгісіне негізделмеген.

[[Image:Joseph Smith first vision stained glass. jpg|left|thumb|200px|In his 1838 personal history, Joseph Smith wrote that he had seen two personages in the spring of 1820. In 1843, Smith stated that these personages, God the Father and Jesus Christ, had separate, tangible bodies. Founder Joseph Smith's teachings regarding the nature of the Godhead changed during his lifetime, becoming most fully developed in the few years prior to his murder in 1844. Beginning as an unelaborated description of the Father, Son, and Holy Spirit as being "One", Smith taught that the Father and the Son were distinct personal members of the Godhead as early as 1832. Smith's public teachings described the Father and Son as possessing distinct physical bodies, being one together with the Holy Ghost, not in material substance, but in spirit, glory, and purpose. Latter day Saint scholar David L. Paulsen refers to this oneness as constituting "one perfectly united, and mutually indwelling, divine community". Together with other Mormon and non Mormon scholars such as Richard Bushman, Craig Blomberg, and Stephen H. Webb, they have described this oneness of the Godhead as social trinitarianism, while Mormon critic Robert M. Bowman Jr. prefers tritheism or "ethical polytheism". Mormons view their concept of the Godhead as a restoration of original Christian doctrine as taught by Christ and the Apostles. Smith said elements of this doctrine were revealed gradually over time to him. Mormons teach that in the centuries following the death of the Apostles, views on God's nature began to change as theologians developed doctrines and practices, though they had not been called as prophets designated to receive revelation for the church. Mormons see the strong influence of Greek culture and philosophy (Hellenization) during this period as contributing to a departure from the traditional Judeo Christian view of a corporeal God in whose image and likeness mankind was created. These theologians began to define God in terms of three persons, or hypostases, sharing one immaterial divine substance, or ousia—a concept that some claim found no backing in scripture, but closely mirrored elements of Greek philosophy such as Neoplatonism. Mormons believe that the development process leading up to the Trinity doctrine left it vulnerable to human error, because it was not founded upon God's established pattern of continued revelation through prophets.

1820-шы жылдар мен 1830-шы жылдардың басындағы ілімдер

Мормон кітабында Құдай Әке, Оның Ұлы Иса Мәсіх және Киелі Рух "бір" екені үйретіледі. Кітапта "Раббының Рухы" "адам түрінде" келіп, адам сияқты сөйлейтіні айтылған. Иса дүниеге келгенге дейін, кітапта ол "ет пен қансыз" рух ретінде, оның денесіне ұқсас рухани "денесі" бар екендігі суреттелген. Иса өзі туралы былай деді: "Міне, Мен – дүние жаратылғаннан бері халқымды құтқаруға дайындалғанмын. Міне, Мен Иса Мәсіхпін. Мен – Әке де, Ұл да. Менде барлық адамзат мәңгілік өмірге ие болады, олар Менің атымды ұстанғандардың бәрі, және олар Менің ұлдары мен қыздарым болады." Мормон кітабының тағы бір жерінде Абинади пайғамбар былай дейді: "Сендердің Құдайдың өзі адам баласының арасына түсіп, халқын құтқаратынын түсінулеріңді қалаймын. Ол етке ие болғандықтан, Құдайдың Ұлы деп аталады, және етін Әкесінің еркіне бағындырғаннан кейін, Әке де, Ұл да – Әке, өйткені ол Құдайдың күшімен ұрықтандырылды; және Ұл, өйткені еттен; осылайша Әке де, Ұл да болып, олар – бір Құдай, иә, аспан мен жердің мәңгілік Әкесі." Иса қайта тіріліп, көкке көтерілгеннен кейін, Мормон кітабында ол Америкадағы бір топ адамды барғандығы айтылады, олар оның қайта тірілген, нақты денесін көрді. Ол келгенде Құдай Әкенің дауысы естіліп, Киелі Рухты сезінді, бірақ тек Ұл ғана көрінді. Иса былай деді: "Әке, Сен оларға Киелі Рухты Менің ішінде сенгендері үшін бердің; және Сен олардың сөздерін тыңдап, Маған сенгендерін көресің; және олар Маған дұға етеді, өйткені Мен олармен біргемін. Енді Әке, Мен олар үшін де, сондай-ақ олардың сөздеріне сенетін барлық адам үшін де Сенің алдында дұға етемін, олар Маған сенсін, Мен Сенде болғандай, Әке, олардың ішінде болайын, осылайша біз біреу болайық." Мормон кітабында Иса, Әке және Киелі Рух "бір" екені айтылған. Мормондықтардың ең ірісі – Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілері шіркеуі (LDS Church) бұл "бірлікті" физикалық немесе денелік бірлік емес, рух, мақсат және даңқ жағынан метафоралық бірлік деп түсіндіреді. Алайда, кейбір соңғы күнгі қасиеттілер секталары, мысалы, Мәсіх қауымы Мормон кітабын үштік ілімімен үйлесімді деп санайды. Кейбір ғалымдар Мормон кітабындағы Иса туралы көзқарас монотеистік модализммен сәйкес келеді, немесе тіпті ең сәйкес келеді деп санайды. Дегенмен, кейбір тарихшылар Смиттың Құдай туралы алғашқы түсінігін талқылайды. Бойд Киркланд пен Томас Александрдың айтуынша, 1830-шы жылдардың басында Смит Құдай Әкені рух ретінде қарастырған. Алайда Террил Гивенс пен Брайан Хоглид Смит кейде Құдай туралы үштік тілінде сөйлегенімен, 1830 жылы ол диктанттаған аяндар Құдайды денелі жаратылыс ретінде сипаттайды деп мәлімдейді. Католик философы Стивен Х. Уэбб Смиттың 1830 жылғы "Мұса кітабында" Құдайды адам баласына ұқсайтын физикалық тұлға ретінде сипаттаған "Құдайды денелі және антропоморфтық түсінуі" болғанын айтады. Стивен К. Харпер 1830 жылдары Смит өзінің кейбір ізбасарларына 1820 жылғы алғашқы көрінісін "екі құдайлық, денелі жаратылыстың" теофаниясы ретінде жеке сипаттағандықтан, "оның үштік және Құдайдың материалдықлығы туралы түсініктері осыдан ертерек айтылды" дейді.

The Book of Mormon teaches that God the Father, and his Son Jesus Christ, and the Holy Ghost are "one", with Jesus appearing with a body of spirit before his birth, and with a tangible body after his resurrection. The book describes the "Spirit of the Lord" "in the form of a man" and speaking as a man would. Prior to the birth of Jesus, the book depicts him as a spirit "without flesh and blood", with a spirit "body" that looked the same as he would appear during his physical life. Moreover, Jesus described himself as follows: "Behold, I am he who was prepared from the foundation of the world to redeem my people. Behold, I am Jesus Christ. I am the Father and the Son. In me shall all mankind have life, and that eternally, even they who shall believe on my name; and they shall become my sons and my daughters." In another passage of the Book of Mormon, the prophet Abinadi states,

I would that ye should understand that God himself shall come down among the children of men, and shall redeem his people. And because he dwelleth in flesh he shall be called the Son of God, and having subjected the flesh to the will of the Father, being the Father and the Son—the Father, because he was conceived by the power of God; and the Son, because of the flesh; thus becoming the Father and Son—and they are one God, yea, the very Eternal Father of heaven and of earth. After Jesus was resurrected and ascended into heaven, the Book of Mormon states that he visited a group of people in the Americas, who saw that he had a resurrected, tangible body. During his visit, he was announced by the voice of God the Father, and those present felt the Holy Spirit, but only the Son was seen. Jesus is quoted as saying,

Father, thou hast given them the Holy Ghost because they believe in me; and thou seest that they believe in me because thou hearest them, and they pray unto me; and they pray unto me because I am with them. And now Father, I pray unto thee for them, and also for all those who shall believe on their words, that they may believe in me, that I may be in them as thou, Father, art in me, that we may be one. The Book of Mormon states that Jesus, the Father and the Holy Spirit are "one". Mormonism's largest denomination, The Church of Jesus Christ of Latter day Saints (LDS Church), interprets this "oneness" as a metaphorical oneness in spirit, purpose, and glory, rather than a physical or bodily unity. On the other hand, some Latter Day Saint sects, such as the Community of Christ, consider the Book of Mormon to be consistent with trinitarianism. Some scholars have also suggested that the view of Jesus in the Book of Mormon is also consistent, or perhaps most consistent, with monotheistic Modalism. Even so, some historians have debated about Smith's early conception of God. According to Boyd Kirkland and Thomas Alexander, in the early to mid 1830s Smith viewed God the Father as a spirit. However, Terryl Givens and Brian Hauglid argue that although Smith sometimes spoke of God using trinitarian language, revelations he dictated as early as 1830 described God as an embodied being. Catholic philosopher Stephen H. Webb describes Smith having had a "corporeal and anthropomorphic understanding of God" evinced in his 1830 Book of Moses that described God as a physical being who literally resembles human beings. Steven C. Harper states that because, in the 1830s, Smith privately described to some of his followers his 1820 first vision as a theophany of "two divine, corporeal beings," "its implications for the trinity and materiality of God were asserted that early".

1840 жылдардағы ілімдер

1842 жылы Смит енгізген сыйлау рәсімінде Құдай Әкеге қатысты «Элохим» деген атау қолданылады. «Жаратқан Ие» деген сөз өлімге дейінгі Исаға қатысты қолданылады. Смит өмірінің кейінгі кезеңдеріндегі уағыздарында ол Құдайды шын мәнінде қандай деп ойлағандығын егжей-тегжейлі сипаттауға кірісті. 1843 жылы Смит өлім алдында Құдайды соңғы рет ашық сипаттады, онда ол Құдай Әкені физикалық денеге ие деп сипаттады, ал Киелі Рухты да ерекше тұлға ретінде сипаттады: «Әке адамның денесі мен сүйектері сияқты тәндік денеге ие; Ұлы да; бірақ Киелі Рухтың денесі мен сүйектері жоқ, бірақ ол Рухтың тұлғасы. Әйтпесе Киелі Рух бізден орын алмас еді». Бұл үзінді канонизацияланған ЛДС жазбаларына енгізілгенімен, кейбіреулер оның шынайылығына, әсіресе бізде тұратын Киелі Рухқа күмән келтіреді, өйткені ол қолжазба көзінің Киелі Рух туралы сөздерімен сәйкес келмеді және осы соңғы түрге жетуден бұрын әртүрлі түзетулер мен өзгерістерге ұшырады. Сенімсіз дереккөз: sure=y Осы кезеңде Смит Көктегі Ананың бар екендігін растайтын теологияны енгізді. Бұл теологияның негізгі көзі – ол король Фоллетттің жерлеу рәсіміне арналған уағыз (көбінесе король Фоллетт баяндамасы деп аталады). ЛДС шіркеуі Көк ананың бар екеніне сенеді, бірақ оның бар екендігінен немесе Көк аналардың санынан басқа өте аз нәрсе танылады немесе белгілі, өйткені ертедегі ЛДС басшылары «Ата Құдайдың бірнеше әйелі болғаны анық көрсетілді» деп үйретті. Лоренцо Сноу «Кинг Фоллетт баяндамасында» түсіндірілген тағы бір ілімді қысқаша былай деп түйіндеді: «Адам қазіргі күйінде Құдайдың бұрынғы күйіне ұқсайды: / Құдай қазір қандай болса, адам да солай болуы мүмкін».

ЛДС шіркеуі

ЛДС шіркеуі Әке мен Ұлының даналыққа жеткен денелері бар екенін, ал Киелі Рухтың тек рух денесі бар екенін айтады. ЛДС шіркеуінің басшылары мен қасиетті жазбалары Киелі Үштікке сенуді бекітеді, бірақ олар "Құдайлық" деген сөзді қолданады (Апостол Пауылдың Елшілердің істері 17:29; Римдіктерге 1:20 және Колоссайлықтарға 2:9 кітаптарында қолданған термин), осылайша Үштіктің бірлігі барлық қасиеттерге қатысты екенін, бірақ тіршілік иелерінің денелік бірлігіне қатысты емес екенін көрсетеді. Шіркеу мүшелері "Әке адам сияқты ет пен сүйектен тұратын денеге ие, Ұл да солай; бірақ Киелі Рухтың ет пен сүйектен тұратын денесі жоқ, ол – Рухтың жаны" деп сенеді. Бұл діни түсінік Смиттің 1838 жылғы Бірінші Көрініс туралы есебімен сәйкес келеді. Бұл есеп шіркеудің "Құнды Жеміс-Инжуларының" бір бөлігі ретінде жарияланды, онда Смит Әке мен Ұлдың "екі жанынан" көрініс көргенін айтады. Мормон сыншылары Смиттің Бірінші Көрініс туралы алғашқы есептерінде екі жанда бар екені туралы айтылмағанын себеп етіп, 1838 жылғы есепке күдікпен қарайды, бұл осы екі жанның Исадан өзгеше екенін көрсетеді. Смит бір Құдайлық бар екенін және адамдар, егер олар Евангелияның заңдары мен қағидаларын орындаса, Мәсіхпен бірге құрметті мұрагерлер ретінде, оның рақымы арқылы орын ала алатынын үйретті. Адамзат Исаның құрбандығы арқылы құдайларға айналуға қабілетті, бірақ осы жоғары дәрежеге көтерілгендер Әке Құдайға мәңгілікке мойынсұнып, оған "мәңгілікке құлшылық ететін" болады. Қайта тірілгендердің арасында адал жандар зор мәртебеге ие болып, Мәсіхтің құрбандығы арқылы толықтырылып, Құдаймен бірге өмір сүруге оралады. Осылайша, "құдай" деген сөз Құдайдың ең жоғары патшалығының мұрагері дегенді білдіреді.

Мәсіхтің қауымы

Мәсіхтің қауымы, бұрын – Соңғы күндердің қасиеттілері Иса Мәсіхтің қайта ұйымдастырылған шіркеуі болған, үштік туралы ілімді растайды. Үштік Мәсіхтің қауымында "Израильдің куәлігі арқылы бізге келіп, Иса Мәсіхте ашылатын және Киелі Рух [а] үш тұлғадан тұратын қауым ретінде барлық жаратылыс арқылы қозғалатын, тірі Құдай" деп сипатталады. Бұл сенім Мормон кітабының ең ерте нұсқаларымен және Бірінші көрініс туралы есептермен үйлеспейді.

Мормон фундаментализмі

Мормон фундаменталистері 19 ғасырдың соңындағы мормондық теология мен тәжірибені сақтап қалуға тырысады. Сондықтан, олар Адам-Құдай доктринасын қабылдайды, ол Әке Құдайды Адаммен теңестіреді. Мормон фундаментализмінде Яхве мен Иса екі бөлек жаратылыс саналады.

Тәңірлердің көптігі

Соңғы күндердің қасиеттілері Құдайдың балаларының Оның қасында мәңгілік өмір сүретін, отбасылар болып қала беретін, құдайларға айналатын, әлемдер жаратып, оларға басшылық ететін рухани балалары болатын циклге сенеді. Бұл LDS шіркеуінде көбінесе "дәрежеге көтерілу" деп аталады. Діни көшбасшылар Құдайдың бір кезде өзінің Құдайымен бірге өлшеулі адам болғанын, ал адамдардың "дамудағы құдайлар" екенін үйреткен. Мормондық көптеген құдайлардың бар екенін жарияласа да, Жердегі жалғыз Құдайдан басқа ешқайсысына табынуды қолдамайды. Шіркеудің негізін қалаушы Джозеф Смит өзінің танымал Король Фоллетт сөздерінде Құдайдың Әкесінің ұлы болғанын айтты, бұл құдайлардың мәңгілік циклға созылатынын көрсетеді. Басқа да заманауи діни көшбасшылар мен шіркеу жарияланымдары да осыған ұқсас нәрселерді үйретеді.