Кіріспе

Құс түрлері

Австралиялық зебралы қанатша (Taeniopygia castanotis) – Орталық Австралиядағы ең көп кездесетін экстрильдидтер отрядына жататын құс. Ол континенттің көп бөлігінде таралған, бірақ салқын, ылғалды оңтүстік және тропикалық солтүстіктің кейбір аймақтарынан басқа. Бұл құс Пуэрто-Рико және Португалияға әкелінген.

Таксономия және филогенезия

Австралиялық зебралы шымшық 1837 жылы Джон Гулд Amadina castanotis деп сипаттады, бұл Сунда зебралы шымшығы (T. guttata) сипатталғаннан кейін шамамен екі он жыл өткен соң болды. Бір жарым ғасырдан астам уақыт бойы Австралиялық және Сунда зебралы шымшықтары бір түр – Taeniopygia guttata деп жіктеліп келді. 2016 жылы IUCN Қызыл тізімі мен BirdLife International оларды екі бөлек түр деп қарастырды. Халықаралық орнитологиялық конгресс 2022 жылы осы екі түрдің қауырсынындағы айырмашылықтарды, мтДНК-ның айырмашылықтарын және тұтқындағы жұптасудағы таңдаулылықты көрсететін зерттеулерге сүйене отырып, соңғы шешімді қабылдады. Австралиялық зебралы шымшық алдымен пайда болған, ал Сунда зебралы шымшығы плейстоцен дәуірінде теңізге соғылып кеткен Австралиялық зебралы шымшықтардан тараған болуы мүмкін.

Өмірлік цикл

Австралиялық зебра тұмсықтың өмір сүру ұзақтығы генетикалық және қоршаған орта факторларына байланысты өте әртүрлі болады. Зебра тұмсығы табиғи ортасында бес жылға дейін өмір сүре алады. Егер оларды клеткада ұстаса, әдетте 5-тен 9 жылға дейін өмір сүреді, бірақ кейде 12 жылға дейін де өмір сүруі мүмкін, тіпті клеткада ұсталған бір мысалда 14,5 жылға дейін өмір сүргені тіркелген. Клеткадағы зебра тұмсығының өмір сүруіне ең үлкен қауіп – мысықтардың шабуылы мен табиғи жемнің жетіспеуі.

Ән және басқа да дауыстар

Австралиялық зебралар дауысты және шулы әншілер. Олардың шақырулары қатты "бип", "мип", "ой!" немесе "а!" дыбыстарын шығарады. Әндері бірнеше кішкентай "бип" дыбыстарынан басталып, еркектерде әртүрлі күрделілікке ие ырғақты әнге ұласады. Әр еркектің әні ерекше, бірақ бір туысқандық желідегі құстарда ұқсастықтар байқалады, ал барлық зебралар ортақ ырғақтық құрылымға өзінің ерекшелігін қосады. Өте нәзік уақыттық естілу қабілетіне ие болғандықтан, зебралар адам құлағына сезілмейтін шақыруларындағы микро дыбыстық ерекшеліктерді тани алады және оларға жауап береді. Ұлдар әдетте әкелерінің әнін аз өзгерістермен үйренеді. Жастардың әндерін ересек еркектердің үлгісінен еліктеу арқылы үйренуі үшін маңызды кезең болады. Алғашқы, дұрыс емес құрылымдалған дыбыстар ("субсонг") "пластикалық әнге" айналады. Бұл пластикалық ән орындалуымен өзгереді, бірақ ұстаздардың әнінен танылатын элементтерді қамтиды. Соңында құстар өздерінің дұрыс әні қалай дыбысталуы керек екенін анықтайтын "үлгі" құрайды. Жастар әндерін үйрену және жаттығу кезінде, ал ересектерде әнді сақтау үшін естілу арқылы кері байланысқа сенеді. Ересек құстар өздерінің әндерін мақсатты үлгіден ауытқуларды түзету арқылы сақтайды. Ересектікке жеткенде, шамамен 90 күннен кейін, құстың әні "кристалдану" фазасынан өтеді, онда ән үлгісі тұрақтанады және енді өзгермейді. Австралиялық еркек зебралар жас жеткенде ән айта бастайды, ал аналықтары ән айту қабілетіне ие емес. Ән шығару процесіне мидың бірнеше аймағы қатысады. Құс үйренген әнін шырқағанда, HVC архистриатумның (RA) берік ядросына проекция жасайды, ол өз кезегінде гипоглоссальді мотонейрондарға проекция жасайды. Бұл мотонейрондар трахея мен сиринкстің бұлшық еттерін басқарады. Жаңа әнді үйренген кезде HVC лобус парөлфакториус аймағындағы X аймағына эфференттер жібереді, ол дорсолатеральді таламустың медиальді ядросына (DLM) қосылады. Бұл құрылым алдыңғы неостриатумның (LMAN) латеральді магноклеткалық ядросына қосылады, ол RA-ға проекция жасайды және үйренген ән сияқты жалғасады. Оқу процесінде әртүрлі аймақтардың атқаратын қызметі әлі де зерттелуде. X аймағы жаңа әнді меңгеруге қатысады, ал LMAN оқу үшін қажетті пластикалық қасиеттерде маңызды рөл атқарады. Австралиялық зебралы еркектер әндерін қоршаған ортадан үйренетіндіктен, олар оқу, есте сақтау және сенсомоторлық интеграцияның нейрондық негіздерін зерттеу үшін жиі құс моделі ретінде қолданылады. Мысалы, зерттеулер FoxP2-нің ән үйренудегі рөлін зерттеді және жас зебраларда FoxP2-нің жолақты әнді басқару ядросында, X аймағында, жоюы және шамадан тыс экспрессиялануы әнді дұрыс үйренуге және ұстазды еліктеуге кедергі келтіретінін анықтады. Бұл зерттеулер адам сөйлеуіне де қатысты. FOXP2-дегі нүктелік мутацияға ие гетерозиготалық адамдарда сөйлеу бұзылуы байқалады. Адам мен әнші құстардың арасындағы ұқсас экспрессиялық үлгілер болғандықтан, Австралиялық зебралы финк FoxP2 экспрессиясы мен функциясын зерттеу үшін модель ретінде қолданылады. Зебраның геномы 2008 жылы, тауықтың геномынан кейін екінші құс геномы ретінде секвенцияланды. Австралиялық зебра-финк эмбриондармен байланысу үшін дыбыстық сигналды пайдаланады. Ол ауа райы ыстық болғанда, яғни 26 °C-тан жоғары температурада, және инкубация кезеңінің соңына жақын кезде жұмыртқаларына инкубациялық шақыру жібереді. Бұл шақыру балапандардың өсуі мен мінез-құлқын өзгертеді, инкубациялық шақыру алған балапандар ұядағы температура жоғары болған кезде ұялау кезеңінің соңында салмағы аз болады. Бұл инкубациялық шақыру алмаған балапандармен салыстырғанда, олар ұядағы жоғары температураға ұшырағаннан кейін ұялау кезеңінің соңында салмағы көп болады. Сонымен қатар, ұрықтағы балапандар ұядағы температура жоғары болғаннан кейін шақыруға бейім. Австралиялық зебралар ата-аналық күтім міндеттерін келісу үшін шақыруды пайдаланады. Бір экспериментте аталықтардың ұяға оралуын кешіктірген кезде, нәтижедегі дуэттер қысқарақ болды және шақырулар жиірек жасалды. Бұл - ата-ананың күтімі туралы дауысты келіссөздер туралы хабарланған алғашқы түр.

Өсіру

Австралиялық зебра-финик әдетте 50 ұядан тұратын бос колонияларда көбейеді (бірақ колониядағы жеке адамдардың саны көбейген кезде шамамен 230-ға дейін, ал көбеймеген кезде 350-ге дейін жете алады), бірақ олар жеке-жеке ұя салады. Олар ұяларын көбінесе тікенді бұталар мен сирек ағаштарға салады, бірақ басқа да табиғи және жасанды құрылымдарда да ұялай алады. Суық күндері көбеймейтін маусымда осы колониялардың мүшелері әдетте екі сағатқа жуық қорада тамақтанады, содан кейін демалу, күтім жасау, ән салу және жұптасу үшін кішкентай топтарға бөлініп, қайтадан үлкен қорада күн батқанға дейін шамамен бір сағатқа дейін тамақтанады, сосын колонияға оралады. Жылы күндері кейбір кішкентай топтар ұя салып, әдеттегі іс-әрекеттерін орындау үшін колонияға қайта оралады. Көбейтін маусымда ұя табу немесе салу кезінде финиктер бір сағаттай тамақтанғаннан кейін оралады, ал суық күндері оларға жұмыртқа басып жатқан немесе балапандарды күтіп жатқандары қосылады. Жұмыртқа салған жоқ жұптар кейде отарға қосылар алдында арнайы "жұптасу ағаштарында" жұптасып, сонда жұптасады. Түстен кейін көптеген жұптар "әлеуметтік ағаштарда" жиі болатын әлеуметтік іс-шаралармен айналысады. Зебра-финиктер көбінесе туған жерінде көбеймейді. 1985-1989 жылдар аралығында Данагер колониясында көбейген сақиналы құстардың 24%-ы колонияда немесе оның жанында туған. Бұл туған жерден таралу жыныстық айырмашылықты көрсетпейді, көптеген құстардағыдай. Дегенмен, 36-50 күндік еркектер әйелдерге қарағанда көбірек таралады, бірақ осы жастан кейін әйелдер еркектерге қарағанда көбірек таралады. Тағы бір маңызды фактор – басқалардың ұя салатын жері: жеке тұлғалар өз түрлестеріне жақын ұя салуға бейім. Сонымен қатар, түрлестердің көбею табысы жеке тұлғалардың ұя салатын жерін анықтауда рөл атқара алады; 2012 жылы жарияланған зерттеуде бұл финиктер алты күннен асқан балапандары бар ұялардың жанында көбейеді (көбею табысының көрсеткіші ретінде қолданылады, өйткені олардың шамамен 87%-ы ұшып кетеді). Австралиялық зебра-финиктер ұя салуға және демалуға арналған ұяларды салады. Демалуға арналған ұя дөңгелек пішіндес, бүйірінде үлкен кіреберісі бар және кіреберіс туннелі жоқ. Бұл ұя зебра-финиктердің дене жылуын сақтауға көмектеседі (вероятно, шатыры мен қабырғалары арқылы және құстардың бірге жиналуына мүмкіндік беру арқылы): демалуға арналған ұядағы құс сырттағыдан шамамен 18%-ға аз энергия жұмсайды. Көбеюге арналған ұяның ұзындығы шамамен ... екі жер де күндіз қорғалады; бірақ кейде түнде демалуға арналған ұяға мұңайған құс кіргізіледі, ал көбеюге арналған ұя әрқашан күзетіледі. Австралиялық зебра-финик мүмкіндікті пайдаланатын көбеюші, су қолжетімді болғаннан кейін бір-үш айдан кейін көбею мінез-құлқына бастайды. Бұл жас балапандар жартылай піскен және піскен тұқымдар (олардың негізгі тағамы) қолжетімді болған кезде ұрықтандырылады. Бұл нәтиже зебра-финиктердің көбеюіне қатысты азық сапасы туралы гипотезаға сәйкес келеді, онда құрғақ шөп тұқымы ұяшықтар үшін жеткілікті тағам көзі емес, ал оларды ұстап тұру үшін жоғары сапалы тағам (пісіп келе жатқан тұқымдар сияқты) қажет. Сондықтан, тұтқында ол жеткілікті сумен қамтамасыз етілсе, жыл бойы көбейе алады. Зебра-финиктер әлеуметтік моногамды, жұптық байланыстар әйелдердің бірі қайтыс болғанға дейін сақталады, содан кейін жесір құс қайта жұптасады. Жабайы табиғатта қосымша жұп ата-аналардың саны салыстырмалы түрде аз, жас балалардың шамамен 2%-ын құрайды. Ер адамдардың қосымша жұппен жыныстық қатынасқа күштеп түсу әрекеттері жиі кездеседі (бір зерттеуде шамамен 43,8%); бірақ әйелдер қаласа, күштеп жыныстық қатынасқа қарсы тұра алады. Бір теория – "жақсы гендер" теориясы, егер қосымша жұп еркегі өз аллельдерінің нәтижесінде ұрпағына тікелей пайда әкелсе, әйел қосымша жұппен жыныстық қатынасқа түседі. Мұны растайтын нәтижелер бар; 1992 жылғы зерттеуде еркектің ән салу жиілігі мен оның тартымдылығы арасындағы байланыс анықталды (әйелдің еркекпен өткізген уақытына қарай өлшенді). Кейбір морфологиялық белгілердің әсерінің болмауымен бірге, әйелдердің жыныстық қатынасқа үлкен бақылауы жыныстық таңдаудың нәтижесі болуы мүмкін, онда әйелдің бұл ерекшелікке қарсы тұруын арттыру үшін асыра сілтелген белгі пайда болады. Қосымша жұппен жыныстық қатынастың пайда болу себептерін түсіндіретін қосымша теория – жыныстар арасындағы генетикалық корреляция теориясы. Бұл теория әйелдердің қосымша жұппен жыныстық қатынаста нақты пайдасы жоқ екендігіне және еркектердің еркін мінез-құлқынан пайда көретініне негізделген. Онда қосымша жұппен жұптасу мінез-құлқы бір локустар жиынтығынан туындауы мүмкін, сондықтан қосымша жұппен жұптасу мінез-құлқы үшін күшті таңдау әйелдердің еркін мінез-құлқы үшін де таңдау жасауы мүмкін. Қосымша жұптың әкелігінің көптігіне байланысты, еркектер өз ұрпағының әкесі екеніне көз жеткізу үшін әртүрлі механизмдерді дамызды. Еркек әйелін одан әрі жұптасу әрекеттерін тоқтатып, оның қасынан кетпейді. Сперма бәсекелестігі, екі немесе одан көп еркектер бір жұмыртқаны ұрықтандыруға тырысады. Бұл жұптың еркегі жұмыртқа салынбас бұрын әйелімен жиірек жұптасатынынан көрінеді. Бұл себебі, соңғы жұптасқан еркектің келесі жұмыртқаны ұрықтандыру ықтималдығы 70-80% құрайды. Сперма бәсекелестігіне бейімделудің тағы бір жолы – еркектің қосымша жұптасу кезінде жеті есе көп сперма шығаруы. Сперма мөлшерінің артуы бұрынғы жұптасулар арасындағы уақыттан және қосымша жұптасулар еркектің жұптық жұптасу кезеңі аяқталғаннан кейін болатынынан туындайды. Жұмыртқалардың саны бір клатчқа екіден сегіздей болады, ең көп саны бес. Бұл жұмыртқалар ақ немесе ақшыл сұрғылт көк түсті болады және олардың мөлшері шамамен ... 14-16 күнге дейін басылады. Жұмыртқадан шағылысқанда, ұяға паразиттік жұққан құс сол маусымда және кем дегенде келесі маусымда қайтадан паразиттік жұқпауға бейім. Олардың көпшілігі 80 күнге жақындағанда жұптасып, көбейе бастайды. Данагер колониясында көбейтін маусымның екінші жартысында жұптасуға тырысқан жұптардың 44%-ы сол маусымда ерте туған жеке тұлғалардың жұптарынан құралды. Инбридинг депрессиясы көбінесе зиянды рецессивті аллельдердің экспрессиясына байланысты туындайды.

Диета

Зебралық финк негізінен шөп тұқымдарын жейді және оларды сабақтар мен жерде кездестіруге болады, көпшілігі, кем дегенде, атаулы түрдегі, жерден алынады. Ірі және қабығын оңай шешуге болатын тұқымдарға басымдық беріледі. Ол Chenopodium туысына жататын гүлдерден өзге жәндіктермен де қоректенеді. Кейбір аймақтарда, мысалы, Австралияның шығыс құрғақ аймағында, алынатын тұқымдар тұрақты болады, ал басқаларында, мысалы, солтүстік Викторияда, түрлі түрлердің көп болуына байланысты диетада жылдық өзгерістер болады. Зебра финк әдетте жерде тұқымдарды іздейді, оларды жеке-жеке теріп алады. Бірақ ол тік тұрған шөптің басындағы тұқымдарды да жейді. Мұны істеу үшін, ол ұшып барып, бір-бірлеп тұқымдарды жұлып алады немесе жақын маңдағы бұтаққа қонады. Сондай-ақ, ол басын жерге секіріп түсіріп, тұқымды өсіріп немесе аяқтарымен ұстап алады. Тұқымның тапшылығы болған кезде, зебра финк тырнағымен жерді қазып, көмілген тұқымдарды таба алады. Бұл тұқымдар әдетте, қабықтары аз (толық тұқымдар санымен салыстырғанда) және ірі әрі тығыз болады. Тұқымдық жерлер, олардың қоры таусылғаннан кейін де бірнеше ай бойы тексерілуі мүмкін. Сонымен қатар, колониялық қоныстану, ұя салу және үйірмен азық іздеу құстарға жаңа тұқымдық жерлерді табуға көмектеседі. Бұл құс көбінесе үйір-үйір болып азықтанады, бірақ кейде жұппен немесе жалғыз да азықтанады. ), кем дегенде, азық-түлікпен қамтамасыз ету деңгейі салыстырмалы түрде төмен және азық-түлік алуға бір ғана мүмкіндік болған зерттеуде. Бұл жеке тұлғалар азық-түлік табуға бірнеше нүктелер бар жарысқа қатысуда да сәл кем сәтті болуы мүмкін. Соңғысының себебі, аумақтың үлгісін жылдам алу мен тұқымдарды анықтаудың төмен дәлдігі арасындағы тепе-теңдік нәтижесі деп болжанады. Зебра финкте азық іздеу белсенділігі күн шыққаннан кейінгі алғашқы сағатта және күн батқанға дейінгі соңғы екінші сағатта ең жоғары деңгейге жетеді. Бірінші жағдайда, азық іздеуді ұлғайту көбінесе көптеген қысқа кезеңдерде жүзеге асырылады, ал екіншісі – бірнеше ұзақ кезеңдерде.

Су ішу және суға түсу

Австралиялық зебралы финк, әдетте, тәулігіне өзінің дене салмағының шамамен 24-28% (немесе шамамен) суды тұтынады. 40 °C (104 °F) температурада олар тәулігіне шамамен су іше алады. Зебра финк тұқымдардан да су алады, сондай-ақ тамақтың метаболизмінен де суды игере алады. Бұл метаболикалық су тұтынуы 23 °C (73 °F) төмен температурада жоғалған су мөлшерімен тең болуы мүмкін, бірақ бұл тек біртіндеп сусызданған құстарға қатысты. Кенеттен сусызданған құстар үшін температура 12 °C (54 °F) төмен болғанда ғана жоғалған су мөлшері метаболизм кезінде пайда болған су мөлшерімен теңеседі. Бұл финк су тұтынуын азайту кезеңдерінде де тірі қала алады; бірнеше ай бойы берілетін су мөлшерін бірте-бірте аптасына дейін азайту тәжірибесінде, зебра финкі осы жағдайларда тірі қалатыны анықталды. Сонымен қатар, 513 күнге созылған толық сусыздық тәжірибесінде құстардың жартысынан астамы тірі қалды.

Температураны реттеу

Зебралы шымшықтың дене температурасы (ауа температурасының жоғарылауымен) өзгеруі мүмкін. Дене температурасы 45 °C-тан (113 °F) жоғары болса, бір сағат ішінде өлімге алып келуі мүмкін. Бұл құс алдымен қауырсындарын сумен жауып, қозғалмай, қанаттарын жайып, қауырсыны жіңішкелеу аймақтарды ашыққа шығару арқылы суынады. Сонымен қатар, ол өкпе және тері арқылы булану арқылы салқындатуға қабілетті, 43,4 °C (110 °F) температурада булану арқылы жоғалған жылудың пайда болған жылуға қатынасы 1,37-ге жетеді. Бұл тыныс алу арқылы жүзеге асырылады, ол дене температурасы (бірақ бұл ауа температурасы 32 °C (90 °F) болғанда да басталуы мүмкін) жеткенде басталады. Бұл құстардың дегидратацияға ұшырауына және әлсіздікке түсуіне әкелуі мүмкін. Мысалы, 1932 жылдың қаңтар айында Оңтүстік Австралияның солтүстігінде 16 күн бойы температура төмендеп, ондаған мыңдаған құстар өліп, олардың көпшілігі тоғандарда табылды.

Жыртқыш жануарлар

Австралиялық зебралы қарғаның ұяларын жолбарыс жыланы, қоңыр жылан, айдаһар кесірткесі, пигмей мульга мониторы, әнші балшық, сұр тәжді баблер, сары тамақты кенші, кішкентай қарға, Торрес қарғасы, қара егеуқұйрық және үй егеуқұйрығы жейді. Ет жейтін торсықтылар да ұяны жорықтап жейді, ал сарай соулары ересек зебралы қарғаларды ұйықтағанда жейді. Оларды ұстау оңай, тіпті бастаушыларға да қолайлы. Жұп үшін қажетті ең кішкентай қосқыштың өлшемі шамамен , ұшуға жеткілікті көлденең кеңістікпен болу керек. Қосқыштың металл тарамдарының арасы ~-ден аспауы тиіс. Сыртқы құс үйінің ішінде құстардың жасырынуы, ұйықтауы және жаман ауа-райдан қорғануы үшін жабық орын болуы керек. Олардың әлеуметтік табиғатынан туыстап, оларды жалғыз ұстамау керек, кем дегенде жұптап ұстаған жөн. Таза, жаңа сумен қамтамасыз етуден басқа, зебралы қарғаларға жуыну үшін беткей ыдыс та керек.

Ұя салу

Ұя салу үшін құстарға ұя қорабы ұсынылады, оның өлшемдері мен ұя салуға қажетті материалдары болуы керек, мысалы, шөп және мақта. Егер ұя берілсе, көбейту әдетте жұптасқаннан кейін шамамен 1 аптадан соң басталады. Аналық әдетте 5 жұмыртқа туады.

Олар әдетте 5-тен 9 жылға дейін өмір сүреді, бірақ 12 жылға немесе одан да көпке дейін өмір сүруі мүмкін. Бұл күтім сапасына, стресске және басқа факторларға байланысты.