Кіріспе

Американдық өнеркәсіпші Генри Клей Фрик (19 желтоқсан 1849 – 2 желтоқсан 1919) – американдық өнеркәсіпші, қаржыгер және өнерді меценаттықпен қолдаушы. Ол H. C. Frick & Company кокс өндіру компаниясын құрды, «Карнеги Болат» компаниясының төрағасы болды және алып U. S. Steel өндірістік концернінің құрылуында маңызды рөл атқарды. Ол Питтсбургте және Пенсильвания штатының барлық аймақтарында кең аумақты жылжымайтын мүлікке ие болды. Кейін Манхэттенде неоклассикалық стильдегі Фрик сарайын салдырды (қазір АҚШ-тың ұлттық тарихи ескерткіші), ал қайтыс болғаннан кейін өзінің ескі шеберлердің суреттерінен және әсем жиһаз коллекциясын сыйға тартып, осыдан әйгілі Фрик коллекциясы мен өнер мұражайы құрылды. Алайда, Оңтүстік Форк балық аулау және аңшылық клубының негізін қалаушылардың бірі ретінде, ол Оңтүстік Форк бөгетінде жасалған өзгерістерге де үлкен үлес қосты, бұл бөгеттің бұзылуына және одан кейін Джонстаундағы апатты су тасқынына әкелді. Оның кәсіподақтарға деген бейтараптығы зорлық-зомбылыққа, ең бастысы «Хомстед» ереуіліне соқты.

Ерте өмір

Фрик Америка Құрама Штаттарында, Пенсильвания штатының Вестморленд округіне қарасты Вест-Овертон қаласында дүниеге келді. Ол Ибраһим Оверхолттың (Оберхолзер) немересі, гүлденген Overholt Whiskey шарап зауытының иесі болды (Old Overholt-қа қараңыз). Оның әкесі швейцариялық текті, анасы неміс текті болған. Фриктің әкесі, Джон У. Фрик, кәсіби істерде сәттілікке жете алмады. Генри Клей Фрик Оттербейн колледжінде бір жыл оқыды, бірақ бітірген жоқ. 1871 жылы, 21 жасында Фрик екі туысы мен досымен бірге кішкентай серіктестік құрып, көмірді болат өндірісінде пайдалану үшін коксқа айналдыру үшін қызыл кірпіш пешін пайдаланды және отыз жасқа келгенге дейін миллионер болуға ант берді. Компанияның аты Frick Coke Company болды. Өмір бойы досы Эндрю Меллонның отбасынан алған қарыздың арқасында 1880 жылы Фрик серіктестікті сатып алды. Компанияның атауы H. C. Frick & Company болып өзгертілді, онда 1000 жұмысшы жұмыс істеді және Пенсильваниядағы көмір өндірісінің 80 пайызын бақылады. 1881 жылы Фрик Нью-Йоркте Эндрю Карнегимен кездесті, ал Фриктер бал айында болды. Бұл таныстыру HC Frick & Company және Carnegie Steel Company арасындағы серіктестікке, содан кейін United States Steel компаниясына әкелді. Бұл серіктестік Карнегидің болат зауыттарын кокспен жеткілікті түрде қамтамасыз етті. Фрик компания төрағасы болды. Карнеги компанияның дамуына соңғы шек қойылғандай және Фрикке зейнетке шығу уақыты келгендей көрсету арқылы, олар құрған компаниядан Фрикті шығаруға бірнеше рет тырысты. Фрик Эндрю Карнегидің байлығына қосқан үлесіне қарамастан, Карнеги оны көптеген басқару шешімдерінде, соның ішінде қаржы мәселелерінде ескермеді.

Джонстаундағы су тасқыны

Досы Бенджамин Раффтың ұсынысымен Фрик Джонстаунның (Пенсильвания) үстінде орналасқан эксклюзивті «Саут-Форк» балық аулау және аң аулау клубын құруға көмектесті. «Саут-Форк» балық аулау және аңшылық клубының алғашқы мүшелері: Бенджамин Рафф, Т. Х. Свит, Чарльз Дж. Кларк, Томас Кларк, Уолтер Ф. Фунденберг, Говард Хартли, Генри С. Йегер, Дж. Б. Уайт, Генри Клей Фрик, Э. А. Майерс, К. С. Хасси, Д. Р. Ивер, К. А. Карпентер, В. Л. Данн, В. Л. Макклинток және А. В. Холмс. Шамамен алпыс клуб мүшесі Батыс Пенсильванияның жетекші бизнес магнаттары болды, олардың қатарында Фриктің жақын досы Эндрю Меллон, оның адвокаттары Филандер Нокс және Джеймс Хей Рид, сондай-ақ Фриктің кейде бизнес серіктесі Эндрю Карнеги де бар еді. Клуб мүшелері сол кездегі әлемдегі ең үлкен топырақтан жасалған бөгетті тиісінше жөндемеді, оның артында «Коннемо» көлі деп аталатын жеке көл қалыптасты. Бөгеттен 32 шақырымдай төменде Джонстаун қаласы орналасқан. «Камбрия» темір компаниясы Джонстаунда ірі темір және болат зауытын иеленді, ал оның иесі Дэниел Дж. Моррелл бөгеттің қауіпсіздігі және жасалған жөндеулердің сапасы туралы алаңдады. Клубтың нашар жөндеуі мен күтімі, сондай-ақ, қалыптан тыс қар еруі және көктемгі су тасқынының салдарынан 1889 жылдың 31 мамырында бөгет құлап, Джонстаун су тасқынына әкелді. Клуб балықтардың құлауына жол бермеу үшін құйылатын жерге орнатқан қоршауы негізгі құйылатын жолды жартылай тосқауылдады. Бөгет құлағаны туралы хабар Питтсбургке жеткен соң, Фрик және клубтың басқа мүшелері жиналып, су тасқынынан зардап шеккендерге көмек көрсету үшін «Питтсбург көмек комитетін» құрды, сонымен қатар клуб туралы немесе су тасқыны туралы ашық сөйлемеуге келісті. Бұл стратегия сәтті болды, Нокс пен Рид клуб мүшелерін кінәлі деп табатын барлық сот процестерін тоқтатуға қол жеткізді. Су тасқынының көлемі уақытша Миссисипи өзенінің көлемімен теңесті, нәтижесінде 2208 адам қаза тауып, 17 миллион АҚШ долларына (2015 жылы шамамен 450 миллион АҚШ доллары) залал келді. Америка инженерлік қоғамы су тасқынынан кейін бірден «Саут-Форк» бөгетінің бұзылуын зерттеді. Алайда, есеп апаттан екі жыл өткен соң ғана жарияланды, алдымен кейінге шегерілді, бұрмаланды және фактілер жасырылды. ASCE тергеуінің барысы, оған қатысқан инженерлер және 1889 жылғы су тасқынының себептері туралы толық мәліметтер 2018 жылы жарияланды.

Ескі Оверхолт вискиі

1881 жылы әлдеқашан бай болған Фрик, өзінің әкесінің виски компаниясы "Олд Оверхолтты" басқаруға алды. Фрик Эндрю Меллон мен Чарльз В. Маукпен компанияның меншік үлесін тең бөлісті; әрқайсысы компанияның үштен бір бөлігіне ие болды. 1919 жылы Фрик қайтыс болған соң, компаниядағы үлесін Меллонға қалдырды. Пинкертон агенттері кері шегінді, ал көтеріліс генерал-майор Джордж Р. Сноуденнің басшылығымен келген 8 мың қарулы штаттық милицияның араласуы арқылы тоқтатылды.

Адам өлтіруге әрекеті

1892 жылы Хоумстед ереуілі кезінде анархист Александр Беркман Фрикті өлтіруге талпынды. 23 шілдеде Беркман револьвермен және өткірленген болат тілімшемен қаруланып, Питтсбург қаласының орталығындағы Фриктің кеңсесіне кірді. Үшеуі де еденге құлап, Беркман Фриктің аяғына өткір болат тілімшемен төрт рет пышақтады, содан кейін кеңсеге асығыс келген басқа қызметкерлер мен ағаш шебері оны ұстап бағындырды. Фрик бір апта ішінде жұмысына қайта оралды; Беркманға кісі өлтіруге талпыныс жасады деген айып тағылып, сотта кінәлі деп танылды. Беркманның қастандық жоспарындағы әрекеттері, оның өлтіруге алдын ала ниеттенгенін анық көрсетті және ол 22 жылға бас бостандығынан айырылды.

Жеке өмір

Фрик 1881 жылы 15 желтоқсанда Питтсбургтен Аделаида Ховард Чайлдсқа үйленді. Олардың төрт баласы болды: Чайлдс Фрик (12 наурыз 1883 жылы туған), Марта Говард Фрик (9 тамыз 1885 жылы туған), Хелен Клей Фрик (3 қыркүйек 1888 жылы туған) және Генри Клей Фрик кіші (8 шілде 1892 жылы туған). 1882 жылы Эндрю Карнегимен серіктестік құрғаннан кейін Фрик әйелімен бірге Питтсбургтің Ист-Эндіндегі Клейтон деп аталатын үйді сатып алды. Олар үйге 1883 жылдың басында көшіп келді. Фрик балалары Питтсбургте дүниеге келіп, Клейтон қаласында өсті. Олардың екеуі, Генри кіші және Марта, сәби кезінде немесе балалық шақта қайтыс болды. 1904 жылы ол Бостонның сәнді Солтүстік жағалауындағы Массачусетс штатының Беверли қаласындағы Прайдс Кроссингтегі жазғы үйі Игл Рокты салды. Little & Browne жобалаған 104 бөлмелі сарай 1969 жылы қиратылды. Фрик өнерді ынталы жинақтаған, байлығы оған үлкен коллекция жинауға мүмкіндік берді. 1905 жылы Фриктің бизнес, әлеуметтік және көркемдік мүдделері Питтсбургтен Нью-Йоркке ауысты. Ол өзінің өнер коллекциясын өзімен бірге Нью-Йоркке алып, Уильям Х. Вандербильт үйін жалға алды және көптеген корпоративтік кеңестерде қызмет етті. Мысалы, "Equitable Life Insurance Company" компаниясының басқарма мүшесі ретінде Фрик Джеймс Хейзен Хайдты (құрылтайшының жалғыз ұлы және мұрагері) АҚШ-тан Францияға ауыстыруға тырысты. Ол осыған ұқсас стратегияны өзінің өмірін құтқарған Джон Джордж Александр Лейшманды он жыл бұрын Карнеги Стил компаниясының президенті қызметінен шығаруды ұйымдастырған кезде де қолданған. Сол кезде Лейшман Швейцариядағы елші болып тағайындалды. Алайда Хайд Фриктің жоспарын қабылдамады. Бірақ ол Францияға көшіп барып, Бірінші дүниежүзілік соғыста жедел жәрдем жүргізушісі болып қызмет етіп, Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін өмір сүрді. Фрик коллекциясында АҚШ-тағы еуропалық суреттердің ең жақсы коллекцияларының бірі бар. Онда Ренессанстан бұрын және импрессионист кезеңнен кейінгі дәуірлерге дейінгі көптеген өнер туындылары бар, олар Генри Клей Фрик үйінде (1913 жылы салынған) логикалық немесе хронологиялық тәртіппен көрсетілмейді. Оған J. M. W. Turner және John Constable суреттерінің бірнеше үлкен суреттері кіреді. Суретке қоса, онда кілемдер, фарфор, мүсіндер және мебель бар. Фрик 1910 жылы Пульман компаниясынан жеке теміржол вагоны Вестморлендті сатып алды. Бұл машинаның құны шамамен 40 000 долларды құрады және онда ас үй, кладовка, тамақтандыру залы, қызметшілер бөлмелері, екі кабина және жуынатын бөлме болды. Фрик машинаны Нью-Йорк, Питтсбург және Массачусетс штатындағы Прайдс Кроссинг қалалары арасындағы сапарлар үшін, сондай-ақ Флорида штатындағы Палм-Бич пен Оңтүстік Каролина штатындағы Эйкен сияқты жерлерге сапарлар үшін жиі пайдаланды. Көлікті Фрик отбасы 1965 жылы Хелен Клей Фрик скрапқа шығарғанға дейін сақтады. Вестморлендке саяхаттаған отбасы мен достарының фотосуреттері, түпнұсқа құрылыс жоспарлары мен мата үлгілері сияқты Фрик архивінің бір бөлігін құрайды. Фрик пен оның әйелі Аделаида 1912 жылы "Титаник" кемесімен бірге Нью-Йоркке сапарға шығуға билеттер сатып алған. Аделаида Италияда аяғын ауыртып, апатты сапардан қашып кеткен соң, ерлі-зайыпты сапарларын тоқтатты. Фрик 1919 жылы 2 желтоқсанда 69 жасында жүрек ауруынан қайтыс болды. Ол Питтсбургтің Хоумвуд зиратында жерленген.

Мұра

Фрик өсиетімен Питтсбург қаласына қоғамдық саябақ ретінде пайдалану үшін игерілмеген жерді сыйлады, сонымен қатар саябақты күтіп ұстауға көмектесу үшін 2 миллион долларлық қор қалдырды. Фрик паркі 1927 жылы ашылды. 1919 және 1942 жылдар аралығында қордан алынған қаражат парк ауданын кеңейтуге жұмсалды. Әкесінің қайтысынан кейін көп жылдар өткен соң, Хелен Клей Фрик 1981 жылы Клейтонға оралды және 1984 жылы қайтыс болғанға дейін онда тұрды. Фрик 1917 жылдың 19 қазанында Нью-Ингланд музыка консерваториясында Phi Mu Alpha Sinfonia музыкалық бауырластығының Альфа тарауының құрметті мүшесі болып сайланды. Фриктің арғы атасы Генри Оверхольттың (1739–1813) мұрағаты Питтсбург университетінің кітапхана жүйесінің Мұрағаттар қызмет орталығында сақталады.