Кіріспе
АҚШ, Калифорниядағы Трансверс тауларының бір бөлігі – Санта-Моника таулары. Бұл Оңтүстік Калифорниядағы, Тынық мұхитының жанында орналасқан жағалау тау тізбегі. Санта-Моника таулары ұлттық демалыс аймағы осы тау жотасын қамтиды. Қоныстану тығыз аймақтарға жақын болғандықтан, бұл Калифорниядағы ең көп танымал табиғи аймақтардың бірі.
The Santa Monica Mountains are a coastal mountain range in Southern California, next to the Pacific Ocean. It is part of the Transverse Ranges. The Santa Monica Mountains National Recreation Area encompasses this mountain range. Because of its proximity to densely populated regions, it is one of the most visited natural areas in California.
География
Алқасы Лос-Анджелестегі Голливуд тауларынан Вентура округінің Могу нүктесіне дейін шамамен 64 км-ге (40 миль) шығыс-батысқа қарай созылады. Малибудан Конехо аңғарыны бөліп тұрған батыс таулары Мугу шыңында күрт аяқталады. Олар испандықтар келгенге дейін сегіз мың жылдан астам уақыт бойы осы аймақтың туған жері болған. Испаниялық миссия жүйесі олардың мәдениетіне зор әсер етті, және 1831 жылға қарай олардың саны 22 000-нан 3 000-ға дейін азайды.
Геология
Геологтар солтүстік Канал аралдарын Санта-Моника тауларының Тынық мұхитыға қарай батысқа қарай созылуы деп есептейді. Бұл жота Реймонд жарылысының қайталап көтерілуі және шөгуі арқасында қалыптасқан, нәтижесінде күрделі шөгінді тау жыныстарының қабаттары пайда болды, олардың кейбіреулерінде жұмыртқасыз жануарлар мен балықтардың қазба қалдықтары кездеседі. Сонымен қатар, жанартаулық интрузиялар ашыққа шықты, оның ішінде дұрыс есімделмеген андезиттік "Сандстоун Пик" тау шыңы – бұл жотаның ең биік нүктесі, 3,111 фут (948 метр) биіктікте орналасқан. Малибу ағысы, таулар баяу көтеріліп жатқанда өз арнасын ойып, тау жотасын екіге бөліп өтеді.
Климат
Санта-Моника тауларында жазда мұхит жағында (оңтүстік) жиі жағажай тұманымен құрғақ, ал қыста жаңбырлы, салқын болады. Жазда климат өте құрғақ (жағалаудағы тұманнан басқа), бұл аймақты орман өрттеріне бейім етеді, әсіресе құрғақ "Санта-Ана" желдері кезінде. Санта-Моника тауларында қар сирек түседі, өйткені олар жақын маңдағы Сан-Габриэль таулары сияқты биік емес. Таудың төменгі беткейлерінде жылына орташа жауын-шашын мөлшері құрайды, ал орталық және батыс Санта-Моника тауларының биік беткейлерінде жылына орташа жауын-шашын мөлшері құрайды. Жаңбырдың көп бөлігі қараша мен наурыз айлары аралығында жауады. Орталық және батыс бөліктерде жауын-шашынның көп болуы, шығыс бөлігінде ағаштар көбінесе арналармен шектелгенге қарағанда, кең таралған орманды алқаптардың (емен, сикомор, жаңғақ, лавр, күңгірт және басқа да ағаштармен) пайда болуына себеп болады. 2007 жылдың 17 қаңтарында Санта-Моника тауларында суық дауыл болып, қар жауды. Малибудың үстіндегі төбелерге үш дюйм (сегіз сантиметр) қар жауды – елу жылдың ішінде алғашқы рет өлшенген қар. 2005 жылдың қысында Бони Пик тауында қар жауғаны хабарланды, ал 2006 жылдың наурыз айында таудың шыңына да қар жауды. Бони Пик шыңына 2008 жылдың желтоқсан айының соңында да қар жауған. Аймақта соңғы рет қар 2019 жылдың ақпан айында жауды, онда таудың төменгі өткелдерінде ерекше қар жиналды. Бұл дауыл Лос-Анджелес аймағына да сирек кездесетін қар әкелді. 2021 жылдың 23 қаңтарында Малибу каньонында қатты қар жауғаны тіркелді. Ол 400 фут (шамамен 122 метр) биіктікте жиналды.
Жаңбырлы өрттің
Санта-Моника тауларында отын, маусымдық құрғақшылық, жел және жер бедері тұтандырумен біріксе, ірі өрт болады. Бұл өрттер үлкен, желмен қоздырылатын қапталды өрттер болып табылады, олар жер үсті өсімдіктерін толығымен жалмап, көбінесе маңызды мүліктерге зиян келтіріп, үйлердің жоғалуына себеп болады. 2018 жылы Вулси өрті федералдық парктің 88%-ын өртеп, салдарынан жолдар бірнеше айға жабылды. Өрт таудағы бұрынғы ең ірі өрттен үш есе үлкен болды және Санта-Мониканың табиғи аумағының 40%-дан астамын өртеп жіберді. Қалпына келтіру жоспары аясында 25 түрлі түрге жататын 100 мың ағаш, бұта және шөптер отырғызылды.
Қорғалатын аумақтар
Таулардың көп бөлігі Санта-Моника таулары ұлттық демалыс аймағында орналасқан. Аймақтағы жерлерді сақтауды Санта-Моника тауларын сақтау қоры, Ұлттық паркілер қызметі, Калифорния штатының парктері, округтік және муниципалдық органдар басқарады. Санта-Моника таулары жергілікті халық үшін тартымды тұрғын аймақ ретінде, ал парктері тұрақты демалыс орны және урбанизацияланған Лос-Анджелесте сирек кездесетін жабайы табиғат ретінде қысымға ұшырайды. 2014 жылы Калифорния жағалау комиссиясы және Лос-Анджелес округінің қадағалаушылар кеңесі Санта-Моника тауларының жергілікті жағалау бағдарламасын бекітті, бұл жерді пайдалану жоспары қатаң қорғауды қажет ететін жеке меншіктерді және осы егжей-тегжейлі жоспарға сәйкес қатаң түрде дамытылатын мүлікті ажыратады.
Өңірлік парктер
Санта-Моника тауларында жиырмадан астам жеке мемлекеттік және муниципалдық саябақтар орналасқан, олардың ішінде: Топанга мемлекеттік паркі, Лео Каррильо мемлекеттік паркі, Малибу Creek мемлекеттік паркі, Пойнт-Мугу мемлекеттік паркі, Уилл Роджерс мемлекеттік тарихи паркі, Пойнт-Дум мемлекеттік жағажайы, Гриффит паркі, Марвин Брауд Мулхолланд шлюз паркі, Шармли жабайы табиғат паркі, Франклин каньоны паркі, Руньон каньоны паркі, Кинг Жилет ранчо паркі және Парамаунт ранчо паркі.
Сатуива
Ньюбери Парктегі Сатуива америкалық үндістер мәдениет орталығы Санта-Моника таулары ұлттық ойын-саяқ аймағында орналасқан. Бұл аумақ 1980 жылы АҚШ Ұлттық парктер қызметімен сатып алынған. Stagecoach Inn-нің жанындағы Rosewood жолы, Angel Vista-ға дейін созылып, Ньюбери Паркіне кіруге арналған нүкте болып табылады.
Гриффит саябағы
Санта-Моника тауларының шығыс жағында Гриффит паркі мен Элизиан паркі орналасқан. Гриффит паркі Кахуенга асуы арқылы Санта-Моника тауларының батысқа қарайғы қалған бөлігінен бөлінген, ал осы асудан 101 тас жолы (Голливуд тас жолы деп те аталады) Сан-Фернандо аңғарынан Голливудқа дейін өтеді. Элизиан паркі таулардың ең шығыс бөлігінде жатыр және шығысынан Лос-Анджелес өзенімен, ал оңтүстігінен Лос-Анджелес қаласының орталық бөлігімен шектеседі.
Өзен жолының жиегі
Конехо, Сан-Фернандо, Сими және Кресцента аңғарларын қоршаған таулардың саябақтары мен демалыс аймақтарына қол жеткізу және оларды байланыстыру мақсатындағы жоспар – «Аңғар шеті» жолы. Таулар мен аңғарлардағы бастапқы нүктелер арқылы, бұл жол жаяу жүруге, жаяу серуендеуге, атпен жүруге және тау велосипедтеріне арналған, сондай-ақ бар және жаңа саябақтар мен табиғатты қорғау аймақтары арқылы байланыстырылады. «Аңғар шеті» жобасы Санта-Моника таулары мен ішкі тау жоталары арасындағы флора мен фаунаның мекендеу орындарын және жануарлардың қозғалыс жолдарын қорғауды да мақсат етеді.
Фауна
Бұл аймақта әртүрлі жануарлар тіршілік етеді. Аймақтағы кең таралған сүтқоректілерге қашан, койот, бобкат, жолақты скунс, енот, бірнеше жергілікті жартас құстарының түрлері, қылқан құйрықтылар және көптеген кеміргіштер жатады, оның ішінде Калифорниялық тышқан, батыс сұр бөренелер, қара аяқты және шөлді орман сырықтары, батыс жинаушы және Калифорния қалталы тышқандары, Боттаның қалталы гоферлері және Тынық мұхитының кенгурулары бар. Санта-Моника тауларының оқшауланғандығы және жас төлдерге өз аумағын табуға жеткіліксіз жағдай болғандықтан, тау арыстандарының саны төмендеп келеді. Бұл кемінудің басты себебі – көлік оқиғалары, адамдардың уланған жемшөптен ішкен қан тоқтауға қарсы дәрілер және басқа, күшті тау арыстандарының шабуылдары. Уоллис Анненберг Жабайы табиғат көпірі Вентура тас жолын жалғап, Сими тауларынан солтүстікке және Санта-Моника тауларынан оңтүстікке қарай жануарлардың қозғалыс жолындағы кедергіні жояды. Ұлттық саябақтар қызметі 2002 жылдан бері осы тас жолдың осы бөлігінде автокөліктердің соқтығысынан 12 тау арыстаны өлгенін тіркеді. Зерттеушілер орнатылған GPS-жағауларының мәліметтеріне сәйкес, тау арыстандары осы аймаққа жақындап, қауіпті тас жолды кесіп өтуге тырыспай кері қайтады. 2020 жылы жабайы табиғат мамандары оқшауланған популяцияда физикалық аномалиялардың алғашқы белгілерін анықтады. Жаңа келгендер тауларға жаңа генетикалық материал әкеледі, ал генетикалық әртүрліліктің жетіспеуі олардың ұзақ мерзімді өмір сүруіне қауіп төндіреді. Бұл Санта-Моникада туған жас тау арыстандарына үлкен, ересек еркектердің шабуылына ұшырамас бұрын жаңа аумақ табуға мүмкіндік береді. P 22 2022 жылы қайтыс болғанға дейін таудың шығыс жағындағы Гриффит саябағында тұрған жабайы тау арыстаны болды. 2023 жылы үш-төрт жасар қара аю ұсталып, тексеріліп, мойнына жағау орнатылды. BB 12 деп аталған бұл аю Санта-Моника таулары ұлттық демалыс аймағындағы жалғыз аю болып саналады және ол екі жылдан бері осы жерде өмір сүріп келе жатқаны болжанып отыр. Алайда, 2023 жылдың шілдесінде BB 12 101 тас жолын кесіп өтетін кезде қаза тапты. Бұл Санта-Моника таулары мен оның айналасында тұратын жануарлар үшін ерекше жағдай емес; бобкаттар мен тау арыстандарының өлімінің жиі кездесетін себебі – көліктердің соқтығысуы. Санта-Моника тауларында 380-нен астам жергілікті құс түрлері мекендейді. Көптеген әнші құстардың түрлері: Буштит, Калифорниялық скраб торғайы, үй финиші, кіші алтын финиші, шатқалдық қарлығашы, қызыл қанатты қара құс, емен торғайы, әнші торғайы, Калифорниялық тоуи, нүсқалы тоуи, үй чиркіні және қара фиби. Қызыл құйрықты бүркіт, үшсарық бүркіт, қызыл иықты бүркіт, солтүстік сарқырама, американдық кәдіргі бүркіт, үлкен мүйізді соға және батыс сыңғырлау соға – бұл аймақта кең таралған жыртқыш құстар. Ақ құйрықты бүркіт, аққызық бүркіт, алтын бүркіт және ұялы соулар да көрілді. Бұл тұрғын түрлерден басқа, көптеген құс түрлері Тынық мұхитының көшпенді жолымен Санта-Моника таулары арқылы өтеді, оның ішінде қоңыр пеликан, қызыл кеуделі құс, Канада қазы, Бонапарт шаяны және әдемі терн. Жыландар жиі кездеседі, бірақ көбінесе көрінбейді: Оңтүстік Тынық мұхитының діңгек жыланы (жалғыз улы түрі), тау патша жыланы, Калифорния патша жыланы, гофер жыланы және байлам жыланы. Тауларда батыс қоршаулы кесіртке және жағалаудағы қамшылы құс та мекендейді. Қызыл аяқты бақалардың саны аз және оқшауланған, ал 2018 жылдың қарашасында аймақты шарпыған Вулси өрті оларға әсер етті.
Флора
Санта-Моника таулары Калифорнияның шапаралы мен орманды аймағында орналасқан. Оған Калифорния еменді ормандары және оңтүстік жағажайлық шалфейлік бұталы өсімдіктер қауымдастығы кіреді. Тауларда жүздеген жергілікті өсімдік түрлері өседі, олардың кейбіреулері өте сирек немесе эндемик, ал басқалары кең таралған және сәндік бағбандарында жиі қолданылады. Дудлея верти – "Веританың мәңгі жасы" деген атпен белгілі, сирек кездесетін сөрелі өсімдік. Бұл түр Вентура округіне тән және Санта-Моника тауларының тек бір жағында ғана, жағажайлық шалфейлік бұталы жерлерде кездеседі. Тауларда емен мен сикомор ағаштары ең көп кездеседі. Калифорниялық қара жаңғақ – Калифорнияға тән, және таулардың солтүстік беткейінде, алтаулық аймақта және Гриффит саябағында өседі. Басқа түрлерге терек және қаратал (өзен арналары бойында) және лавр жатады. Бірнеше папоротник түрі (ішінде ірі қылыш тәрізді папоротниктер) бүкіл аймақта, әсіресе өзендер мен сарқырамалар маңындағы ылғалды, көлеңкелі жерлерде кездеседі.
Инвазивті түрлер
Көптеген инвазивті арамшөптер таулық мекендеу орындарын жайлап алды, бұл жергілікті өсімдіктер қауымдастықтары мен оларды қолдайтын процестерді өзгертіп, экожүйелерде маңызды өзгерістерге әкелуі мүмкін. Бұл жергілікті емес өсімдіктерге жылдық Жерорта теңізі шөптері, испан қоңызы (Genista juncea) және сары қыша (Centaurea solstitialis) жатады. Өзен жағалауындағы мекендеу орындарында алып қамыс (Arundo donax), неміс қарақұмығы (Delairea odorata), көк шырша (Vinca major) және қарақұмық (Hedera spp.) сияқты өсімдіктер кездеседі. Өрттердің көбейіп кетуі инвазивті өсімдіктерге қолайлы жағдай жасады. 2018 жылғы Вулси өрті федералдық саябақтың 88%-ын өртеп жіберді. Бұл өрт, тауларда бұрынғы ең үлкен өрттен үш есе үлкен болды, Санта-Мониканың табиғи аумағының 40%-дан астамын өртеп жіберді. Өрт жергілікті өсімдіктерге қиындық туғызды, себебі өрттен кейін ылғалды қыс болғандықтан, жарқын сары гүлдері бар қара қыша жылдам тарады. Бұл қыша өсімдіктері келесі өрттер үшін отын да қамтамасыз етеді. Жаңа Зеландияның балшық құрттары Санта-Моника тауларында кездесетін инвазивті түр, ол жергілікті түрлерге қауіпті, және жойылып бара жатқан болатбас үшін өзен суының сапасын жақсартуға жасалып жатқан күш-жігерді қиындатады. Төрт жыл ішінде бұл құрттар Агура Хиллс қаласындағы Медея өзеніндегі алғашқы табылу орнынан шамамен 30 басқа өзенге тарады. Санта-Моника шығанағын қалпына келтіру комиссиясының зерттеушілері құрттардың таралуы келісімшартшылар мен еріктілердің жабдықтарында өзеннен өзенге көшуі арқылы үдеген болуы мүмкін деп санайды.
Жолдар мен кіру жолдары
Кахуэнга асуы, қазіргі АҚШ 101-ші тас жолының орны, Лос-Анджелес алқабы мен Сан-Фернандо алқабын байланыстыратын тау жолының ең оңай өткелі. 1800 жылдары онда екі шайқас болды, ал жақын жерде Кахуэнга шартына қол қойылды. Голливудтың шарықталу кезінде киностудиялар тас жолдың екі жағында да шоғырланған болатын. Сепульведа асуы – батысқа қарайғы негізгі солтүстік-оңтүстік өткел, ол Вестсайдты Сан-Диего тас жолы (I 405) және Сепульведа бульвары арқылы Шерман Оуксқа жалғастырады. Сепульведа мен Кахуэнга асулары арасындағы кішірек өткелдерге Лорел Каньон бульвары, Колдуотер Каньон авенюі және Беверли Глен бульвары жатады. Сепульведа асуының батысында Топанга Каньон бульвары (SR 27), Малибу Каньон жолы және Канан Думе жолы орналасқан. Мулхолланд драйвы Санта-Моника тауларының көп бөлігін, Кахуэнга асуынан Вудленд Хиллзге дейін кезеді, бірақ Энсиноның батысында автокөліктер үшін жабық. Мулхолланд тас жолы Вудленд-Хиллзден Тынық мұхитындағы Секуит-Пойнтқа дейін созылады.