Кіріспе
632-647 жылдар аралығында Силла Кореясының монархы, Силланың әйел монархы – Силла королевасы Сондок (; шамамен 580 немесе 610 – 20 ақпан 647 / 8 қаңтар, ай күнтізбесі бойынша) 632-647 жылдар аралығында Кореяның үш патшалығының бірі – Силланың толық құқықты королевасы ретінде билік етті. Ол Силланың жиырма жетінші билеушісі және оның алғашқы королевасы болды. Шығыс Азия тарихындағы екінші әйел монарх Сондок, Силлада ой-өріс, әдебиет және өнердің қайта жандануына үлкен үлес қосты. "Самгуксаги" еңбегінде Сондок королевасы "жомарт, мейірімді, дана және епті" деп сипатталған. "Жігі аңызына" сәйкес, ол әдемі де болған. Ол буддалық мәдениетті дамытып, қабілетті адамдарды іріктеді және Тан әулетімен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты, соның арқасында Кореяның үш патшалығын біріктіруге негіз салынды. Сондок королевасы – дана және мейірімді монарх ретінде танылып, Корея тарихындағы ең белгілі монархтардың біріне айналды.
a female monarch of Silla
Queen Seondeok of Silla ( ; c. 580 or 610 – 20 February 647/January 8, Lunar Calendar) reigned as Queen Regnant of Silla, one of the Three Kingdoms of Korea, from 632 to 647. She was Silla's twenty seventh ruler, and its first reigning queen. She was the second female sovereign in recorded East Asian history and encouraged a renaissance in thought, literature, and the arts in Silla. In Samguksagi, Queen Seondeok was described as "generous, benevolent, wise, and smart". According to the Legend of Jigwi, she was also beautiful. She developed Buddhist culture, selected great talent, and established diplomacy with the Tang Dynasty, laying the foundation for the unification of the Three Kingdoms of Korea. Queen Seondeok is known as a wise and kind monarch, making her one of the most prominent monarchs in Korean history.
Атаулары
Мәтіндерде Сеондок патшайымы Сеондок йевонг (хангул=선덕여왕) ретінде ғана емес, сонымен қатар Сеондок ван (хангул=선덕왕), Сеондок йеодаэван (хангул=선덕여대왕) және Сеонджонванго (хангул=성조황고) ретінде де көрсетілген. Йевонг (хангул=여왕) – Йевонг ("әйел патша") – корей тілінде билік басындағы патшайымның атағы. Шығыс Азия тілдерінде патша мен императорға тең келетін әйелдік атау болмағандықтан, әйел монархтары мен әйелдері үшін әртүрлі атақтар қолданылады. Ван (хангул=왕) – Еуропа тілдерінен айырмашылығы, Шығыс Азияда әйел монархтарының атақтары еркек монархтарға ұқсас "патша" немесе "император" деп қысқартылуы мүмкін. Алайда, ер монархтармен шатасудан аулақ болу үшін, оларды әдетте "әйел патша" немесе "әйел император" деп атайды. Йеодаэван (хангул=여대왕) – Бұл йевонг ("әйел патша") және дэван ("үлкен патша") сөздерінің бірігуі. Самгук юсада ол сондай-ақ Сеондеок йеодаэван (хангул=선덕여대왕) деп аталады, яғни Ұлы патшайым Сеондеок. Сеонджонванго (хангул=성조황고) – Сеондок патшайымы таққа отырғанда берілген атақ Сеонджонванго, сонымен қатар Сонгджонванго деп те жазылады. Бұл "құдай текті императрица" дегенді білдіреді. Бұл Силланың император/императрица атағын, сондай-ақ патша/патшайым атағын қолданған жағдайларының бірі. (Қосымша ақпарат алу үшін "Император үйде, патша шетелде" деген мақалаға қараңыз.)
Таққа мұрагерлік
Туған күні Деокман (德曼) ханшайымы Сеондок Силла патшасы Цзиньпхён мен патшайым Майяның қызы болды. Оның екі бауыры, ханшайым Чхонмён және ханшайым Сонхуа болды (бірақ 2009 жылы табылған дәлелдер, король Уиджаның анасы королева Сатэк екенін көрсеткендіктен, Сонхуаның бар екендігіне қатысты дау туды, бұл тарихи жазбаларда Сонхуа деп көрсетілген). Оның не Чхонмённың үлкені болғаны белгісіз. Даулы «Хваранг Сеги» мәтініне сәйкес, Чхонмён Сеондокттан үлкен. Тарихи «Самгук саги» мәтінінде Сеондок үлкен қызы болған деп айтылады. «Хваранг Сеги» мәтінінде айтылғандай, патша Цзиньпхённің тақты мұрагерлікке бере алатын ұлы болмағандықтан, ол ел үшін жеткен үлкен жетістіктері үшін күйеу баласы Ким Ёнсуды (Чхонмён ханшайымының күйеуі) мұрагер ретінде қарастыра бастады. Деокман ханшайымы бұл туралы естіген соң, әкесінен таққа таласуға мүмкіндік беруін өтінді, Ким Ёнсу сияқты оның да таққа таласу құқығы бар екенін мәлімдеді. Патша оның құлшынысын көріп, оған патшалыққа лайықты екенін дәлелдеу мүмкіндігін берді. Силлада әйелдердің билік жүргізуі сирек емес болғанмен (патшайым Садо да патша Цзиньпхённың регенті ретінде қызмет етті), тақта әйел билеушінің отыруы көптеуге қабылдауға қиын болды. Сондықтан, Деокман ханшайымы халықтың сенімі мен қолдауын алу үшін өзін дәлелдеуі керек болды. Ақырында, ол сәттілікке жетіп, Цзиньпхён патшаның мұрагері атанды. Бірақ бұл оқиға «Самгук саги» және «Самгук юса» тарихи мәтіндерінде көрсетілмеген. «Самгук юса» мәліметінше, Сеондоктың әйел монархқа айналуының себебі – сүйек жүйесіндегі еркек Сеонголының болмауы болды. Бұл шешімді барлығы қабылдаған жоқ, нәтижесінде кейбір шенеуніктер оның таққа отыруына кедергі келтіру үшін көтеріліс ұйымдастырды. 631 жылдың мамыр айында Ичан Чильсук (хангул=이찬 칠숙) және Ачан Сокпхум (хангул=아찬 석품) көтеріліс жоспарлады. Бірақ олардың жоспары ашылып, дереу тоқтатылды. Жаза ретінде Чильсук пен оның отбасының барлығы базар алаңында жазаланды, басы кесілді. Сокпхум қашып, Пэкче шекарасына қарай жүгіріп кетті. Алайда ол әйеліне қатты сағынып, ағаш кесушімен киім алмасып қайтуға шешім қабылдады. Үйіне оралғаннан кейін, оны күтіп тұрған сарбаздар тұтқындады, кейіннен өлім жазасына кесілді.
Билік
632 жылдың қаңтар айында Сеондок патшайым Силланың алғашқы патшайымы болды. Патшайым Сеондоктың ең басты мәселесі – халқының тұрмысы еді. Таққа отырғаннан кейін ол өзінің саясатын халыққа жеткізіп, оларды жұбатты. Жесірлерге, жетімдерге, кедейлерге және қарттарға көмек көрсетуді жақсарту үшін патшалықтың барлық аймандарына инспекторларды жіберді. Сол жылы Қытайдың Тан әулетінің императорына құрмет көрсету және Силланың жаңа билеушісі туралы хабарлау үшін дипломат жіберді. Алайда, Тан императоры Тайцзун Сеондокты әйел болғандықтан билеуші ретінде мойындаудан бас тартты. Патшайым Сеондоктың билік құрған екінші жылы шаруаларға көмектесу үшін Чхомсонгдаэ астрономиялық обсерваториясы салынды. Сондай-ақ, ол шаруаларға бір жылға салықтан босату жариялады және орта тапқа салықты төмендетті. Осы мейірімділігі арқасында патшайым халықтың қолдауын алды және ер аристократиясының қарсылығына қарсы тұрып, өзінің беделін нығайтты. Сол жылдың маусым айында Сеондок патшайым Тан императорына қайтадан құрмет көрсету үшін дипломат жіберді, бірақ император Тайцзун оны билеуші ретінде танудан бас тартты. Дегенмен, Сеондок бұл жайтқа мән бермеді, өйткені корей әулеттерінің билеушілері өздерін әрқашан қытай әулеттерінің билеушілерімен тең санаған. Самгук Сагиде айтылғандай, 636 жылдың наурыз айында патшайым ауырып қалды, бірақ дұғалар мен ем-домның ешқайсысы көмектеспеді. 638 жылдың наурыз айында таудың оңтүстік жағындағы үлкен тас өздігінен қозғалды, ал жеті айдан кейін Гогурё тау аңғарына шабуыл жасады. Келесі жылы Силла мемлекетінің шығысындағы теңіз суы қызыл түске енді, нәтижесінде онда тұратын барлық балықтар өлді. Бұл оқиғалар халықты алаңдатты, ал кейбіреулері оларды Силла мемлекетінің құлдырауының жаман белгісі деп санады. 642 жылы Бэкжеден Уйжа жеке басқарып, Силланың батыс бөлігіндегі 40 бекініс жаулап алды. Генерал Юнчжун 10 мың сарбазбен стратегиялық маңызды Даяя бекінісін басып алып, Ким Чунчудың қызы мен күйеуін өлімге жіберді. 643 жылы Бэкже және Гогурё Данган бекінісін басып алып, Тан әулетіне қарайтын маңызды теңіз жолын жапты. Осыған байланысты Сеондок патшайымы Тан императорына дипломат жіберіп, көмек сұрады. Император оған үш ұсыныс жасады. Біріншіден, Ляодун түбегіне шабуыл жасап, Баекжеге қарсы теңіз жорығын жүргізеді. Екіншіден, Силла сарбаздарының қытай әскері болып көрінуіне көмектесу үшін мыңдаған Тан формаларын және әскерлік туларын ұсынады. Үшіншіден, Силланың жаңа патшасы ретінде Тан әулетінен шыққан ханзадені жібереді, өйткені оның айтуынша, Силла үнемі қауіп төндіреді, өйткені олардың жаулары әйел билеуші болғандықтан олардан қорқа қоймайды. Дипломат Силлаға оралды, бірақ Тан императоры ұсынған ұсыныстар туралы патшайымға айта алмады. Осы қиын кезде Сеондок патшайымы танымал буддалық монах Жажаңды шақырды, ол жеті жыл бойы Тан әулетінің ұлы будда ұстаздарының қасында оқыған. Монах Жажаң 643 жылы Силлаға оралды. Ол патшайым мен оның кеңесшілеріне екі мақсатты көздеп, тоғыз қабатты үлкен пагода салуды ұсынды: шетелдік шабуылдарды тоқтату және халықты тыныштандыру. Патшайым мұқият ойланып, Жажаңның ұсынысын қабылдауға шешім қабылдады. Алайда, ол өзінің патшалық азаматтарымен кездесу кезінде, олардың патша қазынасының жағдайына алаңдаушылық танытып, пагоданың құрылысы халыққа ауыр салық салмағын түсіретінін білгендіктен, оған қарсы екенін білді. Бірақ патшайым бұл жоспарды жүзеге асыруды жалғастыруға шешім қабылдады, өйткені діни құлшыныс оның халқын біріктіріп, Силланың құлдырауынан алыс екенін көрсетеді деп сенді. Ол патшаның азаматтарына: "Егер ақша жетпей тұрса, оның сарайын бұзып, кірпіштері мен ағаштарын пайдаланыңдар!" - деді. Екі жылдан кейін пагоданың құрылысы аяқталды. Ол Хвангньонса ( "Императорлық айдаһар ғибадатханасы") деп аталды және сол кезде Шығыс Азиядағы ең биік ғибадатхана деп саналды. Сеондок патшайымы қайтыс болғаннан кейін оның туысы Силланың келесі әйел билеушісі болып тағайындалды және ол патшайым Цзиндек болды.
Буддизм және астрология
Әкесі сияқты Сеондок патшайым да буддизмге бейімділік танытты. Силла патшалығының билігі тұсында көптеген ғибадатханалар, пагодалар және Будда мүсіндері салынды. Оның тұсында салынған танымал ғибадатханалардың бірі – Хвангньонса ғибадатханасы. Ежелгі сәулеттік жазбаларға сәйкес, пагоданың биіктігі 68 немесе 80 метрге жетеді, бұл сол кездегі Шығыс Азиядағы ең биік құрылыстардың бірі болған. Бұл пагода Сеондок патшайым мен Силла халқының елін қорғау және Кореяның үш патшалығын біріктіру ниетін білдірді. Бұл Буддаға осы тілектердің орындалуына деген үмітпен шанышқы болды. Патшайым Силланы қауіптен сақтау үшін даналық пен күш тілеп, Хвангньонса ғибадатханасына жиі барып құдайға жалбарынушы еді. Бунхвангса, Осеам, Сангвонса, 경주 흥륜사지, Тонгдоса, Вольчжонгса, Бэкдамса және Магокса оның билігі кезінде салынған. Сондай-ақ ол шаруаларға көмектескен, Қиыр Шығыстағы алғашқы арнайы обсерватория саналатын "Жұлдызды бақылау мұнарасын" немесе Cheomseongdae салдырды. Мұнара бүгінгі күнге дейін Оңтүстік Кореяның Кёнджу қаласында тұр және Шығыс Азиядағы ең көне сақталған обсерватория болып табылады.
Күйеулері
Хваранг Сегиде айтылғандай, патшайым Сондоктың үш күйеуі болған. 1. Ким Йонгчунь, патша Цзинджи мен принцесса Чонмённың күйеуінің ұлы. Ол патша Цзиньпённың тұсында мемлекеттік қызметкер болды және патшайым Сондоктың Сангдэдунгы қызметін атқарды. Патша Цзиньпён Ким Йонгчунды ханшайым Докманға күйеу болуға бұйырған, себебі патшалық әйелге тапсырылмасын деп үміттенеді. Бала тудыра алмаған соң, Ким Йонгчунь патшадан Докман ханшайымының күйеуі лауазымынан зейнетке шығуға рұқсат сұрады. Патша оның өтінішін қабылдады, бірақ ол таққа отырғаннан кейін ханшайым Докманға көмектесуін сұрады. Ағасының өлім төсегіндегі тілегін орындау үшін ол Чонмён ханшайымына үйленді. 2. Ыльче: патша Цзиньпённың тұсында мемлекеттік қызметкер болды және патшайым Сондоктың Сангдэдунгы қызметін атқарды. 3. Хымбангон: патша Цзиньпённың бауырларының бірі болған деседі. Самгук Юса бойынша, ол Ымгалмунванға үйленген. Чханнёң Чосси дәстүріне сәйкес, ол кланның негізін қалаушы Чо Ге Рёнге үйленген. Алайда, саяси қақтығыстардан сақтану үшін ол үйленуге келіспеді, сондықтан одан кейінгі әйел билеушілер (патшайым Цзиндөк және патшайым Цзинсон) да үйленбеді.
Пион гүлдері мен сурет
Бұл оқиға "Самгук юса" кітабында жазылған. Қытай императоры Тайцзун патшайымға қызыл, күлгін және ақ түсті үш пішенің суретін және оның тұқымдарын жіберген. Патшайым тұқымдарды бақшасына отырғызғанда, "гүл әдемі болғанымен, оның иісі шамалы болар" деген пікір білдірген. Гүлдер гүлдеп, солып, иіссіз қурағанда оның сөзінің дұрыстығы дәлелденді. Адамдар оның мұны қалай білгеніне таңырқап, себебін сұрады. Ол суретті былай түсіндірді: "Суретте гүлдердің жанында көбелектер мен аралар жоқ. Император Тайцзун маған осы сыйлықты жібергенде, мені күйеуім жоқ деп мазақтады". Пішенің иісі болмайды, сондықтан көбелектер оған қызығушылық танытпады. Оның күйеуі жоқ болуының себебі, мүмкін, ешбір ер адам оған қызығушылық танытпағандықтан (сол кезде үйленбеу адамның мінезі мен мәртебесіне жағымсыз әсер еткен). Осы мазаққа жауап ретінде Бунхвангса (Патшалық иісі) ғибадатханасы салынды. Оқиғаның тағы бір нұсқасы бойынша, Сеондок патшайым жеті жаста болғанда, оның әкесі Цзиньпьён патшасына Тан императоры Тайцзуннан пішенің тұқымдары мен пішенің суреті салынған қорап келді. Суретті көрген соң, ол гүлдер әдемі болғанымен, олардың айналасында көбелектер мен аралар болмағандықтан, иісі аз болуы керек деді. Сондықтан пішенің гүлдері оның даналығы мен көрегендігімен байланыстырылады.