Кіріспе
Азбесттің ең көп кездесетін түрі – кризотил немесе ақ азбест – азбесттің ең көп кездесетін түрі, АҚШ-тағы азбесттің шамамен 95%-ы және басқа елдерде де осыған ұқсас үлес құрайды. Бұл серпентин кіші тобына жататын жұмсақ, талшықты силикат минералы; осыған байланысты, ол амфибол тобындағы басқа асбестиформ минералдардан өзгешеленеді. Оның идеалды химиялық формуласы Mg(SiO)(OH). Бұларды қол үлгілерінде және поляризацияланған жарық микроскопиясы арқылы ажырату өте қиын.
Chrysotile or white asbestos is the most commonly encountered form of asbestos, accounting for approximately 95% of the asbestos in the United States and a similar proportion in other countries. It is a soft, fibrous silicate mineral in the serpentine subgroup of phyllosilicates; as such, it is distinct from other asbestiform minerals in the amphibole group. Its idealized chemical formula is Mg(SiO)(OH). These are very difficult to distinguish in hand specimens, and polarized light microscopy
Name Crystal system Type locality mindat. org reference Unit cell parameters Crystal structure reference Clinochrysotile monoclinic Złoty Stok*, Lower Silesia, Poland 1071 a = 5.3 Å; b = 9.19 Å; c = 14.63 Å; β = 93° Orthochrysotile orthorhombic Kadapa* district, Andhra Pradesh, India 3025 a = 5.34 Å; b = 9.24 Å; c = 14.2 Å Parachrysotile orthorhombic uncertain 3083 a = 5.3 Å; b = 9.24 Å; c = 14.71 Å Source: mindat. org. *Złoty Stok and Kadapa have formerly been known as Reichenstein and Cuddapah respectively, and these names may appear in some publications. Clinochrysotile is the most common of the three forms, found notably at Val des Sources, Quebec, Canada. Its two measurable refractive indices tend to be lower than those of the other two forms. The orthorhombic paratypes may be distinguished by the fact that, for orthochrysotile, the higher of the two observable refractive indices is measured parallel to the long axis of the fibres (as for clinochrysotile); whereas for parachrysotile the higher refractive index is measured perpendicular to the long axis of the fibres.
Атауы Кристалл жүйесі Түрі Жергілікті жері mindat.org анықтамасы Бірлік жасуша параметрлері Кристалл құрылымы анықтамасы Клинокризотил моноклиникалық Злоты-Сток*, Төменгі Силезия, Польша 1071 a = 5.3 Å; b = 9.19 Å; c = 14.63 Å; β = 93° Ортокризотил орторомбтық Кадапа* ауданы, Андхра-Прадеш, Үндістан 3025 a = 5.34 Å; b = 9.24 Å; c = 14.2 Å Паракризотил орторомбтық белгісіз 3083 a = 5.3 Å; b = 9.24 Å; c = 14.71 Å Көз: mindat.org. *Złoty Stok және Kadapa бұрын Рейхенштейн және Куддапа деп аталған, және бұл атаулар кейбір жарияланымдарда кездесуі мүмкін. Клинокризотил – бұл үш түрдің ең көп таралғаны, ол әсіресе Валь-де-Сорси, Квебек, Канадада кездеседі. Оның екі өлшенетін сыну көрсеткіші басқа екі түрге қарағанда төмендеу болады. Орторомбтық паратиптерді ортокризотил үшін екі байқалатын сыну көрсеткішінің жоғарысы талшықтың ұзын осіне параллель өлшенетіні (клинокризотил үшін); ал парахризотил үшін жоғары сыну көрсеткіші талшықтың ұзын осіне перпендикуляр өлшенетіні арқылы ажыратуға болады.
Chrysotile or white asbestos is the most commonly encountered form of asbestos, accounting for approximately 95% of the asbestos in the United States and a similar proportion in other countries. It is a soft, fibrous silicate mineral in the serpentine subgroup of phyllosilicates; as such, it is distinct from other asbestiform minerals in the amphibole group. Its idealized chemical formula is Mg(SiO)(OH). These are very difficult to distinguish in hand specimens, and polarized light microscopy
Name Crystal system Type locality mindat. org reference Unit cell parameters Crystal structure reference Clinochrysotile monoclinic Złoty Stok*, Lower Silesia, Poland 1071 a = 5.3 Å; b = 9.19 Å; c = 14.63 Å; β = 93° Orthochrysotile orthorhombic Kadapa* district, Andhra Pradesh, India 3025 a = 5.34 Å; b = 9.24 Å; c = 14.2 Å Parachrysotile orthorhombic uncertain 3083 a = 5.3 Å; b = 9.24 Å; c = 14.71 Å Source: mindat. org. *Złoty Stok and Kadapa have formerly been known as Reichenstein and Cuddapah respectively, and these names may appear in some publications. Clinochrysotile is the most common of the three forms, found notably at Val des Sources, Quebec, Canada. Its two measurable refractive indices tend to be lower than those of the other two forms. The orthorhombic paratypes may be distinguished by the fact that, for orthochrysotile, the higher of the two observable refractive indices is measured parallel to the long axis of the fibres (as for clinochrysotile); whereas for parachrysotile the higher refractive index is measured perpendicular to the long axis of the fibres.
Физикалық қасиеттері
Бұл хризотилдің қаттылығы адам тырнағына ұқсас және оны кішірек талшықтар жиынтығынан тұратын жіп тәрізді талшықтарға оңай бөлуге болады. Табиғатта кездесетін талшықтардың ұзындығы бірнеше миллиметрден он сантиметрден астамға дейін жетеді. Магний сульфаты (MgSO4) хризотилді күкірт қышқылымен (H2SO4) өңдеу арқылы алынуы мүмкін.
Magnesium sulfate (MgSO4) may be produced by treating chrysotile with sulfuric acid (H2SO4).
Қауіпсіздік мәселелері
Хризотил асбест басқа түрлерімен бірге Халықаралық қатерлі ісіктерді зерттеу агенттігі (IARC) және АҚШ Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер департаменті тарапынан адамға канцерогенді әсер ететін зат ретінде жіктеледі. Эпидемиологтар басқа ғылыми жарияланымдарда хризотилдің плевралық мезотелиоманың басты себебі екенін көрсететін рецензияланған ғылыми мақалалар жариялады. Хризотил қауіпті материалдардың жаһандық саудасын шектейтін халықаралық шарт – Роттердам конвенциясына енгізу ұсынылды. Егер тізімге енгізілсе, хризотилді импортқа нақты келісім берген елдерге ғана экспорттауға рұқсат етіледі. Канада, минералдың ірі өндірушісі, осы конвенцияға хризотилді қосуға қарсы болғаны үшін Канадалық медицина қауымдастығы тарапынан қатаң сынға ілікті. Еуроодақ регламенті 1907/2006 (REACH) бойынша хризотилді және хризотил құрамындағы өнімдерді сатуға және пайдалануға тыйым салынған. 2024 жылдың наурыз айында АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі өкпе қатерлі ісігі мен мезотелиомамен байланысты болғандықтан хризотил асбестің импортына тыйым салатын ережелерді (дер кезінде күшіне енеді) бекітті. Дегенмен, жаңа ережелер кейбір өндіріс орындарында хризотил асбесті пайдалануды біртіндеп тоқтатуға он жылға дейін уақыт береді. Бұл ұзақ мерзімді кезең Olin Corporation сияқты ірі химия өндірушілердің, сондай-ақ АҚШ Сауда палатасы және Америка химия кеңесі сияқты сауда топтарының күшті лоббилеуінің нәтижесі болды. Қазіргі таңда 50-ден астам елде хризотил асбестің пайдаланылуына тыйым салынған.
1990 жылдар: Канада-Еуропа даулары
1998 жылдың мамырында Канада Францияның 1996 жылы барлық түрдегі асбесттің импорты мен сатылуын тоқтатуы туралы мәселе бойынша Дүниежүзілік сауда ұйымы мен Еуропалық комиссиясымен консультациялар өткізуді сұрады. Канада Францияның шаралары Санитарлық және фитосанитарлық шаралар жөніндегі келісімнің және Саудадағы техникалық кедергілер жөніндегі келісімнің, сондай-ақ 1994 жылғы ГАТТ-тың қағидаларын бұзатынын мәлімдеді. Еуропалық комиссия асбесттің орнына қолдануға болатын қауіпсіз материалдар бар екенін айтты. Ол француздық шаралар халықаралық сауда келісімдерінің талаптарына сәйкес кемсітушілік емес екенін және халық денсаулығын қорғау мақсатында толыққанды негізделгенін баса көрсетті. Еуропалық комиссия сондай-ақ шілде айында өткен консультацияларда Канаданы шаралардың дұрыстығына көндіруге тырысқанын және Канада консультацияларды тоқтатқан кезде, олар асбестке тыйым салуды қолдайтын маңызды ғылыми деректерді ұсыну процесінде болғанын мәлімдеді.
2000 жылдар: Канаданың экспорты әлемдік сынға ұшырады
1990 жылдардың соңы мен 2000 жылдардың басында Канада үкіметі хризотилдің басқа азбест түрлеріне қарағанда әлдеқайда аз қауіпті екенін жалғастырып айтты. Хризотил Канада бойынша жаңа құрылыстарда, хризотил экспортталған тәсілдерге ұқсас жоралармен қолданыла берді. Сонымен қатар, Канаданың Табиғи ресурстар министрлігі бір кезде хризотилдің, азбест құрамындағы талшықтардың бірінің, бұрынғыдай қауіпті емес екенін мәлімдеген еді. 2003 жылғы деректер парағында былай делінген: "Қазіргі білім мен заманауи технология хризотилдің денсаулыққа және қоршаған ортаға келтіруі мүмкін зиянды тиімді басқаруға мүмкіндік береді". Канада үкіметінің жартылай қаржыландыруымен жұмыс істейтін Хризотил институты да хризотилді пайдалану экологиялық проблема тудырмайды және оның ішкі қауіптері жұмыс орнымен ғана шектеледі деп жиі мәлімдеді. Алайда, қоршаған ортаны қорғау ұйымдарының күшейген сынымынан кейін, 2012 жылдың мамыр айында Канада үкіметі Хризотил институтын қаржыландыруды тоқтатты. Осының нәтижесінде Хризотил институты жабылды. Канада үкіметі хризотилге қатысты ұстанымы үшін ішкі және халықаралық сынға ұшыруда, соңғы кезде хризотилге қатысты Роттердам конвенциясының тыңдауларындағы халықаралық жиналыстарда. CFMEU экспорттың көп бөлігі дамып келе жатқан елдерге бағытталатынын көрсетті. Канада Чили және БҰҰ-ның басқа да мүше мемлекеттеріне хризотилге тыйым салудан аулақ болу үшін қысым көрсетті. 2012 жылдың қыркүйегінде Квебек және Канада үкіметтері Канаданың соңғы асбест кенішіне, қазір Валь-де-Сорс деп аталған, ресми қолдау көрсетуді тоқтатты.