Кіріспе

Конфуцийшілдіктің негізгі доктринасы

Конфуцийшілдіктің Орташалық доктринасы

Орташалық доктринасы немесе Чжун-юн – классикалық қытай философиясының Төрт кітабының бірі және конфуцийшілдіктің негізгі доктринасы. Мәтін Конфуцийдің (Конг-цзы) жалғыз немересі Зизиге (Конг-цзы) жатқызылады. Бұл бастапқыда «Ритуалдар классикасының» бір бөлімі болған. «Орташалық доктринасы» тіркесі Конфуцийдің «Таңдамалы сөздері» кітабының VI кітабының 29-тармағында кездеседі, онда былай делінген:
«Ұстаз [Конфуций] былай деді: Орташалық доктринасында қамтылған ізгілік ең жоғары дәрежелі. Бірақ ол адамдар арасында ұзақ уақыттан бері сирек кездеседі.» («Таңдамалы сөздері» 6:29, Бёртон Уотсон аудармасы). «Таңдамалы сөздері» бұл терминнің мағынасын одан әрі кеңейтпейді, бірақ Зизидің «Орташалық доктринасы» мәтіні оның мағынасын егжей-тегжейлі зерттейді, сондай-ақ оны өмірге қалай қолдануға болатынын көрсетеді. Конфуций метафизикасының саясат пен ізгілік этикасына қолданылуы. Мәтін Чжу Си жинаған неоконфуцийлік қозғалыстың канонына енгізілді. Бёртон Уотсон Чжун-юнды «Орташалық доктринасы» деп аударса, басқа ағылшын тіліндегі аудармашылар оны әртүрлі аударды. Джеймс Ледж оны «Тұрақты орта», Пьер Райкманс (Саймон Лейс ретінде де белгілі) – «Орта жол», ал Артур Уэйли – «Орташа пайдалану» деп атады. Езра Паундтың аудармаларында «Қозғалмайтын өзектік» және «Тербелмейтін өзектік» сөздері кездеседі. Роджер Т. Эймс пен Дэвид Л. Холлдың 2001 жылғы аудармасы «Таныс нәрсеге шоғырлану» деп аталды.

Авторлығы

"Орташалық туралы ілімнің" авторлығы даулы. Дәстүр бойынша, бұл трактаттың (әдетте ол ежелгі Бес классиканың бірі – "Лицзи" кітабының бір бөлімі болған) авторы Конфуцийдің немересі және Цзэнь Шэннің шәкірті Зиси (Конг Джи / Цзу Ссу / Зи Си / 子思) деп есептелген; алайда, бұл тұңғыш рет Цинь әулетінің ғалымы Цюй Шу (1740-1816) тарапынан күмәндалған. Кейбір қазіргі ғалымдардың пікірінше, оның бір бөлігі Цинь және Хань әулеттерінің арасындағы кезеңде конфуцийшілермен жазылған немесе өңделген болуы мүмкін. Дегенмен, бұл кітап Конфуций ілімінің этикалық ядросын ұсынады деген кең пікір бар. Ал кейбіреулер оны Конфуцийдің өзі жазған деп санайды.

Өзін-өзі бақылау

Бұл нұсқаулық өзін-өзі тәрбиелеу, өзін-өзі сынау және өзін-өзі жетілдіру процесінде өзіне қатысты тәртіпті талап етеді. Бұл принцип "Орта жол" кітабының бірінші тарауында былай баяндалған:

"Аспан астында толық шыншылдығы бар адам ғана өзінің табиғатын толық дамыта алады. Өзінің табиғатын толық дамыта білген адам, басқа адамдардың табиғатын да солай дамыта алады. Басқа адамдардың табиғатын толық дамыта білген адам, жануарлар мен заттардың табиғатын да толық дамыта алады. Жануарлар мен заттардың табиғатын толық дамыта білген адам, Аспан мен Жердің өзгерту және қоректендіру күштеріне көмектесе алады. Аспан мен Жердің өзгерту және қоректендіру күштеріне көмектесе білген адам, Аспан мен Жермен бірге үштік құрауы мүмкін". Мао Цзэдунның Ай Сыцидің "Орта жол" іліміне жасаған талдауына сәйкес, "Орта жол" – бұл қанаушылықты және шамадан тыс қанаушылықты бірдей жоюға қарсы тұратын эклектизм. Маоның пікірінше, "Орта жол" кейбір нәрселердің толыққанды жоққа шығарылуын түсінбеді және осылайша Қытайдың прогресіне кедергі келтірді. Сондай-ақ, Мао бұл ілімнің диалектикаға да қарсы екенін айтты, себебі ол тепе-теңдік пен үйлесімге баса назар аудару арқылы сапалық өзгерістерді тоқтатады және олар жойылатын уақыттан кейін де қайшылықтарды сақтап қалады. Мао басқа да сөздері мен жазбаларында "Орта жол" ілімін келтіріп, "Асыра сілтеу – тым солшыл, ал жетіспеушілік – тым оңшыл. Бізге оңтайлы жағдайды табу керек, осыны "Орта жол" ілімі ұсынады" және "Бұл ой Конфуцийдің шын мәнінде ұлы жаңалықы [ ] үлкен жетістігі, философияның маңызды санаты және оған лайықты түсіндіру қажет" деді. Қазіргі қытай әдебиетінің көрнекті өкілі Лу Сюнь "Орта жол" ілімін қазіргі Қытайдағы ұятты этникалық стереотиптердің негізгі себебі деп қарады, ол реформалардың жүзеге асуына кедергі келтірді деп сенді. Лу Сюнь "Үнсіз Қытай" сөйлеген сөзінде қытайлықтардың келісімге және ұстамдылыққа бейім екенін айтты. "Мысалы, ешкім қараңғы бөлмеге терезе қосуға рұқсат бермейді, бірақ егер төбесін ашумен қорқытсаңыз, терезе қосуға келіседі. Қытайлықтарды итермелемейінше, тіпті ең жұмсақ реформаға да жол бермейді".

Аударма және зерттеу

Эндрю Х. Плэкс "Жақсылық, табиғат және өзін-өзі тану. Жоңьённың еуропалық аудармалары" атты мақаласын жазды, ол De l'un au multiple: Traductions du chinois vers les langues européenes жинағында жарияланды. Мақаласында Плэкс "Орташалық туралы ілім" мәтіні "тыныш" болғандықтан, бұл фактор, Джошуа А. Фогельдің De l'un au multiple кітабына жазған рецензиясында айтқанынша, аудармаға "үлкен кедергі" келтіреді. Цинхуа бамбук тақташаларында "Бао xun" (保訓) мәтіні кездеседі, ол Жоңьёнмен ортақ тақырыпты бөліседі.