Кіріспе
Тарихи аймақ уақыт өте келе Ішкі Азия Солтүстік, Орталық және Шығыс Азияны қамтитын, теңізге шығу мүмкіндігі жоқ солтүстік аймақтарды білдіреді. Оған Батыс және Солтүстік-Шығыс Қытай, сондай-ақ Оңтүстік Сібір кіреді. Бұл аймақ "Орталық Азия" анықтамаларының кейбірімен, әсіресе тарихи анықтамаларымен қабаттасады, бірақ Маньчжурия сияқты аймақтар, көбінесе Ішкі Азияға жатса да, Орталық Азияның ешбір анықтамасында бөлік ретінде қарастырылмайды. Ішкі Азияны Қытайдың батыс және солтүстік "шекарасы" деп қарастыруға болады, ал оның шекарасында Қытай, Жапония және Кореядан тұратын Шығыс Азия жатыр. Ішкі Азияның аумағы әр түрлі кезеңдерде әртүрлі түсіндірілген. "Ішкі Азия" кейде "нағыз Қытаймен" салыстырылады, яғни Цинь әулеті кезінде біріктірілген және хань этникалық тобының көпшілігі тұратын аумақтар. 1800 жылы Қытайдың Ішкі Азиясы төрт негізгі аймақтан тұрды: Маньчжурия (қазіргі Солтүстік-Шығыс Қытай және Сыртқы Маньчжурия), Моңғолия жазығы (Ішкі және Сыртқы Моңғолия), Синьцзян (Қытай Түркістаны немесе Шығыс Түркістан) және Тибет. Бұл аймақтардың көпшілігі Қытайдың Цин әулетімен салыстырмалы түрде жақында бағындырылған, және Цин кезеңінің көп бөлігінде олар ескі Қытай провинцияларының әкімшілік құрылымынан өзгеше басқарылды. Цин үкіметінің Лифан Юань атты органы империяның Ішкі Азия аймақтарын, сондай-ақ Қытай Тартары деп белгілі аймақтарды қадағалап отырды.
Inner Asia refers to the northern and landlocked regions spanning North, Central and East Asia. It includes parts of western and northeast China, as well as southern Siberia. The area overlaps with some definitions of "Central Asia", mostly the historical ones, but certain regions that are often included in Inner Asia, such as Manchuria, are not a part of Central Asia by any of its definitions. Inner Asia may be regarded as the western and northern "frontier" of China proper and as being bounded by East Asia proper, which consists of China proper, Japan and Korea. The extent of Inner Asia has been understood differently in different periods. "Inner Asia" is sometimes contrasted to "China proper", that is, the territories originally unified under the Qin dynasty with majority Han populations. In 1800, Chinese Inner Asia consisted of four main areas, namely Manchuria (modern Northeast China and Outer Manchuria), the Mongolian Plateau (Inner Mongolia and Outer Mongolia), Xinjiang (Chinese Turkestan or East Turkestan), and Tibet. Many of these areas had been only recently conquered by the Qing dynasty of China and, during most of the Qing period, they were governed through administrative structures different from those of the older Chinese provinces. A Qing government agency, the Lifan Yuan, supervised the empire's Inner Asian regions, also known as Chinese Tartary.
Анықтама және қолдану
"Ішкі Азия" қазіргі таңда түрлі анықтамалар мен қолданыстарға ие. Мысалы, Денис Синор "Ішкі Азияны" егіншілік өркениеттеріне қарсы қойып, оның шекараларының өзгеруін атап көрсетті, мысалы, Рим провинциясын ғұндар жаулағанда, Солтүстік Қытай аймақтарын моңғолдар басып алғанда, немесе Анатолия түріктердің ықпалына ілігіп, грек мәдениетін жойғанда. Цин династиясының ғалымдары мен тарихшылары, атап айтқанда, «Жаңа Цин тарихын» жазғандар, Циннің мүдделерін немесе Қытайдың негізгі аумағынан тыс жерлердегі биліктерін зерттегенде «Ішкі Азия» терминін жиі қолданады. Дегенмен, Хан, Тан және Мин сияқты бұрынғы қытай династиялары да өздерінің аумақтары мен ықпалын Ішкі Азияға таратуға ұмтылған. Моррис Россабидің сөзіне сәйкес, Ішкі Азия Түркіменстан, Өзбекстан, Тәжікстан, Қырғызстан және Қазақстанды қамтитын бес Орталық Азия мемлекетінен ғана тұрмайды, сонымен қатар Ауғанстан, Шыңжаң, Моңғолия, Манжурия және Иранның бір бөлігі де оның құрамына кіреді.
Басқа тілдерде
Француз тілінде "Asie centrale" "Орталық Азия" немесе "Ішкі Азия" деген мағынаны білдіреді, ал Моңғолия мен Тибет "Haute Asie" (Жоғарғы Азия) деп топтастырылады. Ішкі Азияның тілдерінде "Ішкі Азия" деген мағынаны білдіретін терминдердің бәрі – еуропалық тілдердегі, көбінесе орыс тіліндегі терминдердің қазіргі заманғы аудармалары.
Орталық Азия
"Орталық Азия" әдетте Ішкі Азияның батыс бөлігін білдіреді; яғни, Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түрікменстан және Өзбекстан, кейде Ауғанстан да Орталық Азияның құрамына кіреді. Алайда, АҚШ Конгресі кітапханасының тақырыптар жіктеу жүйесі "Орталық Азия" мен Ішкі Азияны бір-бірімен мағыны бірдей сөздер ретінде қарастырады. Синордың сөзінше:
Орталық Еуразияны кеңістік бойынша теріс анықтамамен сипаттауға болады. Ол – Еуразия құрлығындағы ірі отырықшы өркениеттердің шекарасынан тысқары жатқан бөлік. Орталық Еуразияның аумағы өзгеріп тұрғанымен, жалпы тенденция – азаю. Отырықшы өркениеттердің аумағы кеңейген сайын, олардың шекарасы да ұзарады, соның салдарынан жаңа "жабайы" топтар қоныстануына ыңғайлы жағдай туады.