Кіріспе
Музыкада мотив (IPA: /moʊˈtiːf/) – қысқа қайталамалы музыкалық фраза. Музыкада мотив немесе мотив – маңызды, қайта-қайта келетін музыкалық ой, музыкалық бөлік немесе ноталар тізбегі, композицияда ерекше рөл атқарады немесе оның ерекшелігін көрсетеді. Мотив – тақырыптық біртүтастығы бар ең кіші құрылымдық элемент.
In music, a motif IPA: (/moʊˈtiːf/) or motive is a short musical idea, a salient recurring figure, musical fragment or succession of notes that has some special importance in or is characteristic of a composition. The motif is the smallest structural unit possessing thematic identity.
Тарих
Плейада кітапханасы мотивті «мелодиялық, ырғақты немесе гармониялық жасуша» деп анықтайды, ал 1958 жылғы «Энциклопедия Фасквель» оның бір немесе бірнеше жасушаны қамтуы мүмкін екенін, бірақ ол тақырыптың ішіндегі ең кішкентай талданатын элемент немесе тіркес болып қала беретінін айтады. Мотив көбінесе музыкалық идея ретінде өзінің сәйкестігін сақтайтын тақырыптың немесе тіркестің ең қысқа бөлігі ретінде қарастырылады. «Темалық сәйкестігі бар ең кіші құрылымдық бірлік». Гроув және Ларусс мотивтің гармониялық, мелодиялық және/немесе ырғақтық аспектілері болуы мүмкін екендігіне келіседі, ал Гроув оны «көбінесе мелодиялық тұрғыдан қарастырады және мотивтің осы аспектісі «фигура» терминімен аталады» деп қосады. Гармониялық мотив – әуен мен ырғаққа сілтемесіз, абстрактілі түрде анықталған хордтар тізбегі. Мелодиялық мотив – интервалдарға сілтеме жасамай құрылған мелодиялық формула. Ритмдік мотив – мелодияның ырғақтық мәндерінен алынған абстракция, ерекше ырғақтық формуланы белгілейтін термин. Адам, орын немесе идеямен тақырыптық байланысы бар мотив лейтмотив немесе idée fixe деп аталады. Кейде мұндай мотивтер аталған есімнің музыкалық шифры болып табылады. Бас мотив (нем. Kopfmotiv) – бірнеше бөлімдердің ашылуындағы музыкалық идея, олардың біртұтастығын қамтамасыз етеді. Бірақ Скрутон мотивтің фигурадан өзгешелігі – мотив көрінетін жағында, ал фигура – артқы жағында екенін айтады: «Фигура – сәулеттегі қалыптай, екі жағынан да ашық, сондықтан оны шексіз қайталауға болады. Егер тіркесті мотив емес, фигура ретінде естісек, тіпті ол күшті әрі әуенді болса да, оны бірден артқы планға жібереміз». Кез келген мотивті толық мелодиялар, тақырыптар мен шығармалар құру үшін пайдалануға болады. Музыкалық дамуда ерекше музыкалық фигура қолданылады, ол кейіннен шығарманың немесе бөлігінің бірлігін сақтап, өзгертіліп, қайталанып немесе тізбектелген түрде қолданылады.
Мысалдар
Мұндай мотивтік дамудың тамыры Доменико Скарлаттидің клавиштік сонаталарында және Хайдн мен Моцарт заманының сонаталық формасында жатыр. Бетховен осы техниканы ең жоғары деңгейде жетілдірген деуге болады; оның Бесінші симфониясын ашатын және бүкіл туынды бойында таңғажайып және жаңаша өзгерістерде қайта оралатын үш қысқа нотадан кейін бір ұзын нотадан тұратын әйгілі "тағдыр мотиві" – осының өзі классикалық мысал. Мотивтік қанығу – бұл "музыкалық мотивті шығармаға толық енгізу", яғни мотивтер мен тақырыптарды беткейде ұстап тұру немесе олардың мәнімен ойнау. Мириам Гидеон сияқты композиторлар бұл тәсілді қолданған, мысалы, "Түн – менің қарындасым" (1952) және "Жаван мотивіне арналған фантазия" (1958) шығармаларында, сондай-ақ Дональд Эрб. Мотивтердің қолданылуы Адольф Вайстың "Шёнберг лицейі" еңбегінде талқыланады.
Анықтамалар
Хьюго Риман мотивті "ритмикалық негізгі уақыт бірлігінің нақты мазмұны" деп анықтайды. Антон Веберн мотивті "музыкалық идеядағы ең кішкентай тәуелсіз элемент" деп анықтайды, олар қайталану арқылы танылады. Арнольд Шоенберг мотивті "интервал және ырғақтың бір немесе бірнеше ерекшеліктерін қамтитын бірлік" деп анықтайды, олардың болуы туындының өте көп бөлігінде сақталады.
Бас кескіні
Бас мотив (немісше: Kopfmotiv) – бірнеше бөлімдердің біртұтастығын қамтамасыз ететін, бөлімдер жиынтығының басында пайда болатын музыкалық идея. Оны девиз деп те атайды, және циклдік мессаларда жиі қолданылатын тәсіл болып табылады.