Кіріспе

Австриялық-американдық социолог (1901–1976)

Пол Феликс Лазарсфельд (13 ақпан 1901 – 30 тамыз 1976) – австриялық-американдық социолог және математик. Колумбия университетінің қолданбалы әлеуметтік зерттеулер бюросын құрған ол әлеуметтік зерттеулердің әдістемесі мен ұйымдастырылуына зор ықпал етті. "Ол америкалық социолог болған жоқ, американдық социологияның қалай болатынын ол анықтады" деді бір әріптесі оның қайтысынан кейін. Лазарсфельд өзінің мақсаты "Пол Лазарсфельдтерді дайындау" екенін айтты. Ол 20 ғасырдың эмпирикалық социологиясының негізін салушылардың бірі болды. Ол математика және сандық әдістердегі білімі арқылы социологияға келді, бірнеше алғашқы сандық зерттеулерге қатысты, оның ішінде 1930–1931 жылдары радио тыңдаушыларының мүмкін болатын алғашқы ғылыми сауалнамасы да бар. 1926 жылы ол социолог Мари Джаходаға үйленді. Ханс Зейзельмен бірге олар жұмыссыздықтың шағын қауымдастыққа тигізген әлеуметтік әсерін зерттеген классикалық еңбек жазды: Die Arbeitslosen von Marienthal (1932; ағылшын тілінде 1971 ж.).

Америкаға келу

Мариенталь зерттеуі Рокфеллер қорының назарын аударды, нәтижесінде ол екі жылдық АҚШ-қа сапар шегу грантын алды. 1933 жылдан 1935 жылға дейін Лазарсфельд Федералдық Төтенше Жағдайларды Жою Басқармасында жұмыс істеді және Америка Құрама Штаттарын аралап, тәжірибелік әлеуметтік ғылымдар зерттеулеріне қатысты бағдарламалары бар азағантай университеттерге барып, байланыстар орнатты. Осы кезеңде Лазарсфельд Рочестер университетінде Лютер Фраймен танысты (бұл жиырма жылдан кейін жазылған "Жеке Әсер" зерттеуіне шабыт берді) және Миддлтаун зерттеуін жазған Роберт С. Линдпен кездесті. Линд Лазарсфельдке АҚШ-қа эмиграциялауға көмектесуде маңызды рөл атқарды және оны Ньюарк орталығының және Принстон радио зерттеу кеңсесінің директоры лауазымдарына ұсынды. Лазарсфельд қолданбалы психология әдістерін бизнеске енгізуге арналған коммерциялық емес Психологиялық Корпорациямен байланысқа шығып, коммерциялық құндылығы жеткіліксіз немесе тым күрделі деп есептелген бірнеше жоба ұсынды. Ол сондай-ақ Корнелл университетінің қолданбалы психологы Джон Дженкинске Лазарсфельдтің Венадағы студенттері үшін жазған статистикаға кіріспесін ("Say It With Figures") аударуға көмектесті. Соңында, ол Лазарсфельдтің "себептік талдау" тұжырымдамасын түсіндіретін және кеңінен таралған "Неге сұраудың өнері" (1935) еңбегінде ұсынылған идеяларды зерттеуді жалғастырды.

Ньюарк қаласы

1935 жылы стипендияның аяқталуымен, саяси жағдайдың салдарынан Венаға оралу мүмкін болмағандықтан, Лазарсфельд Америкада қалуды шешті және Ұлттық жастар басқармасының студенттерге көмек көрсету жұмысының директоры лауазымын иеленді. Осы басқарманың штаб-пәтері Ньюарк университетінде (қазіргі Рутгерс университетінің Ньюарк кампусы) орналасқан еді. Бір жыл өткен соң, ол Вена зерттеу орталығының үлгісінде Ньюаркта институт құрды, бұл Лазарсфельдтің өзінің ең маңызды жетістігі деп есептеген пікір зерттеуінің маңыздылығын арттырды. Лазарсфельд өзінің институтын еуропалық және американдық зерттеу үлгілері арасындағы маңызды байланыс ретінде қарастырды және жеке мансабынан гөрі институттарының болашағына басымдық берді. Мысалы, Ньюарк орталығының қызметкерлерінің саны көп көрінуі үшін Лазарсфельд псевдониммен жарияланым жасады. Ньюарк орталығы эмпирикалық зерттеулерге және Лазарсфельдке зерттеу менеджері ретінде қызығушылықты арттыруда сәтті болды. 1935-1937 жылдар аралығында орталықта жүргізілген зерттеулер (Мира Комаровскаяның «Жұмыссыз адам және оның отбасы» кітабына жасалған зерттеулерді қоса алғанда) эмпирикалық зерттеулердің бизнес пен ғылым үшін де пайдалы екенін көрсетті. «Әкімшілік зерттеулер» деп атаған зерттеу аясындағы орталықта көптеген сарапшылар жұмыс істеді, олар әлеуметтік-ғылыми зерттеу әдістерін – үлкен ауқымды сауалнамаларды, деректерді статистикалық талдауды, топтық талқылауларды және т.б. – нақты клиенттердің нақты проблемаларын шешу үшін қолданды. Қаржыландыру университеттен ғана емес, сонымен қатар зерттеу жобаларын тапсырыс берген коммерциялық ұйымдардан да түсті. Бұл, мысалы, сүт өндірісінде сүт тұтынуға әсер ететін факторлар туралы екі егжей-тегжейлі есеп пен «Cosmopolitan» журналы үшін адамдардың тым көп дүние сатып алатынын бағалауға мүмкіндік беретін сауалнаманы қамтыды. Ньюаркта жұмыс істеген кезінде Лазарсфельд Радио зерттеу жобасының Принстон кеңсесіне жетекші болып тағайындалды, кейін бұл жоба Колумбияға көшірілді. 1937 жылы ол жобаны Ньюаркқа көшіруге тырысты, бірақ өтініш қабылданбаған соң, уақытын жоба мен Ньюарктегі институты арасында бөлісті. Ол институтты басқармаса, оның құлдырап қалуы мүмкін деп қорқады (бұл болжамы дұрыс шықты). Жобада Лазарсфельд директорлардың көмекшілері Хэдли Кантрил мен Фрэнк Стэнтон ұсынған мақсаттарды кеңейтті. 1939 жылдың ақпан айында Лазарсфельд редакциялаған «Қолданбалы психология журналының» арнайы санында Жобаның түрлі зерттеулері біріктірілді. Лазарсфельд бұл жариялымның қажет екенін сезінді, өйткені «орталық теория көрінбейді, және біз маңызды адамдардың біз не істеп жатқанымызды білетініне күмән келтіретіні туралы әңгімелерді ести бастадық» (Лазарсфельд, 1969). Бірақ 1939 жылдың көктемінде Рокфеллер қорының өкілдері әлі де толық сенімге ие болмады және қаржыландыруды жаңару үшін «жетістіктердің нақты дәлелін» талап етті. Осының нәтижесінде «Радио және баспа беті» атты еңбек жарық көрді. Бұл екі жариялым коммуникация саласын дамытуға және анықтауға үлкен үлес қосты.

Колумбия

Кантрилмен қаржылық сипатта болуы мүмкін даудан кейін Радио зерттеу жобасы Колумбия университетіне көшті, онда ол әйгілі Әлеуметтік зерттеулер бюросына айналды. Колумбияда зерттеулер дауыс беруге қатысты бағытталды, ал 1940 жылғы қарашадағы дауыс беру туралы зерттеу «Халық таңдауы» деген атпен жарияланды, бұл кітап саяси зерттеулердің мәніне елеулі әсер етті. 1940 жылдары жаппай коммуникация жеке сала ретінде бекінді. Лазарсфельдтің жаппай ақпарат құралдарының ықпалдастыру элементтеріне деген қызығушылығы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде маңызды мәселеге айналды, нәтижесінде коммуникация зерттеулеріне назар аударылып, қаржыландыру артты. 1950 жылдары жаппай ақпарат құралдарының күшіне қатысты алаңдаушылықтар күшейді, Лазарсфельд пен Элиху Кац «Жеке ықпал» атты еңбегін жариялады, онда коммуникацияның екі сатылы ағыны, пікір көшбасшылығы және жаппай ақпарат құралдарының сүзгісі ретіндегі қоғам туралы теориялар ұсынылды. Роберт К. Мертонмен бірге ол медианың жанға зиянды дисфункциясы туралы идеяны, сондай-ақ оның қоғамдағы функционалдық рөлдерін танымал етті. Оның еңбегіне мыналар кіреді: медиадан пікір көшбасшыларына және одан әрі басқаларға (көп сатылы ағыс теориясы) екі сатылы коммуникация ағыны; пікір көшбасшыларының ерекшеліктері туралы зерттеулер; медициналық жаңалықтардың таралуы; күндізгі радио драмаларынан қабылдаушылардың пайдасы мен қанағаттануы және т.б. Оның зерттеулері жеке және жаппай коммуникацияның бірігуіне әкелді. 1956 жылы ол Америка Статистикалық қауымдастығының мүшесі болып сайланды. Лазарсфельд 1976 жылы қайтыс болды. Оның анасы София одан шамамен бір айға жуық уақытқа дейін өмір сүрді, 95 жасында дүние салды. Мари Жаходадан Лотте Франциска Лазарсфельд (1930 жылы туған), кейіннен Массачусетс технология институтында басқару профессоры болған Лотте Бейлин деген қызы дүниеге келді. 1930 жылы Мариден ажырасып, 1936 жылы әріптесі Герта Герцогқа үйленді. Бұл неке 1945 жылға дейін жалғасты. 1949 жылы үйленген үшінші әйелі Патриция Кендаллдан Роберт Лазарсфельд (1953 жылы туған) деген ұлы дүниеге келді, ол Стоуни Брук университетінде математика профессоры болды және 2004 жылы «Алгебралық геометриядағы позитивтік» (Springer) атты еңбегін жариялады.

Ықпал

Лазарсфельдтің социологиялық әдістемеге қосқан көптеген үлесі оған "қазіргі заманғы эмпирикалық социологияның негізін қалаушысы" деген атаққа ие болды. Лазарсфельд көп өлшемді дискретті деректерді кластерлеу үшін жасырын сынып моделін ойлап тапты. Ол сонымен қатар статистикалық сараптаманы, панельдік әдістерді, жасырын құрылымды талдауды және контексттік талдауды дамытуда үлкен қадамдар жасады. Бұл Америкалық бағалау қауымдастығының ең жоғары теориялық сыйлығы болып табылады.

Сын

Зерттеу бюросы маңызды үлес қосса да, ол кемшіліксіз болған жоқ. Лазарсфельд зерттеу институты ұйымдасқан түрде жұмыс істей алатынын, бірақ оның табысы командалық басқару мен көшбасшылыққа тікелей байланысты екенін айтты. Лазарсфельдге шамамен екі он жыл бойы сәттілік сопутты; алайда, осы жүйедегі адамдар институттың ішкі істеріне араласып, бағдарламаны құлдыратуға мүмкіндік алды. Лазарсфельдтің басшылығының тағы бір жағымсыз салдары – ұйымның құрылымы мен әдістемесі оның жеке пікірлерімен анықталды, нәтижесінде статистика қолданылмады, ал деректерді қайта жасау және жалпылау мүмкін болмады. Мертон мен оның әйелі 1941 жылдың 23 қарашасында кешкі астың үшін Лазарсфельдтердің Манхэттендегі пәтеріне келгенге дейін екеуінің арасында байланыс шамалы болған. Лазарсфельд Мертонға АҚШ үкіметінің «Жаңа фактілер мен сандар» кеңсесінен радио бағдарламасын бағалауды сұрағанын түсіндірді. Сөйтіп, «Мертон Лазарсфельдпен бірге радиостудияға беттеді, ал олардың әйелдері Лазарсфельдтердің пәтерінде жемеген кешкі асты қалдырды». Лазарсфельд пен Мертон «жаппай ақпарат құралдары» проблемаларына артып келе жатқан қоғамдық қызығушылықты түсінуге кірісті. Жаппай ақпарат құралдарына қатысты кең таралған және мәселелі тәсілдерді сынды түрде қарастырғаннан кейін, «осы ақпарат құралдарының өзі біздің қоғамға осылай кеңінен әсер ете бермейді» деген қорытындыға келді.